2014 جىلعى 29 مامىردا جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس وتىرىسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق (ەاەو) قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى, ول 2015 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ جۇمىس ىستەي باستايتىن بولادى.
ەاەو-عا مۇشە ەلدەر تاۋارلاردىڭ, قىزمەتتەردىڭ, كاپيتالدار مەن جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالۋىنا كەپىلدىك بەرەدى, سونداي-اق, ەكونوميكانىڭ باستى سالالارىندا ساياساتتى بىرلەسىپ جۇرگىزۋگە مىندەتتەمەلەر الادى.
ەڭ الدىمەن تۇتاس العاندا ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ, سونداي-اق قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس ەلدەرى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرىنىڭ قيسىنى مەن باعىتتارىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن بۇرىن ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەردىڭ تاريحي اسپەكتىلەرىن جانە الەمدىك ساۋدا قاتىناستارىنىڭ ترەندتەرىن ءبىلۋ ماڭىزدى بولماق.
XX عاسىردىڭ باسىندا بارلىق ەلدەر تۇگەلدەي دەرلىك ءوز نارىعىن قورعاي وتىرىپ, پروتەكتسيونيستىك ساۋدا ساياساتىن جۇرگىزدى. الەمدىك ەكونوميكانىڭ ەكسكليۋزيۆتى ساۋدا بلوكتارىنا ءبولىنۋى (كەيبىر ەلدەر جوعارى باج بەلگىلەپ, ساۋداعا قاتىسسىز كەدەرگىلەر جاساۋمەن جابىق ساۋدا ساياساتىن ءجۇرگىزەتىن) حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ەۋروپانى ەكونوميكالىق كۇيزەلىس پەن سوعىسقا اكەپ سوقتىرۋدىڭ ءبىر سەبەبى بولدى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعاننان كەيىن حالىقارالىق ساياسي جانە ەكونوميكالىق ورتادا ءبىرشاما اشىق ساۋدا ساياساتىن جۇرگىزۋ قاجەتتىگى تۋرالى كونسەنسۋسقا قول جەتكىزىلدى. ءوزارا پايدالى, ەشقانداي شەكتەۋسىز ەلارالىق ساۋدا قاتىناستارى مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق ءوسۋى مەن دامۋىنا كوبىرەك پايدا اكەلەتىنى ايقىندالا ءتۇستى. تابىس دەڭگەيى جوعارى ەلدەردە ساۋدا ساياساتى تاريفتەردى ازايتۋ جانە تاۋارلاردىڭ, ەڭبەك پەن كاپيتالدىڭ قوزعالىسى ءۇشىن شەكتەۋدى الىپ تاستاۋ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلە باستادى.
وسىدان كەلىپ, 1947 جىلى حالىقارالىق ساۋدا سالاسىنداعى نەگىزگى قۇجات – دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ (دسۇ) نەگىزى بولعان تاريفتەر مەن ساۋدا جونىندەگى باس كەلىسىم (تسجبك) قابىلداندى.
اشىق ساۋدا ساياساتىن جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزىن تۇسىنە وتىرىپ, حح عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ ءتۇرلى وڭىرلىك ساۋدا بىرلەستىكتەرى قالىپتاسا باستادى. 1957 جىلى ەۋروپالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىق, ال 1968 جىلى كەدەن وداعى قالىپتاستى, ول ءبىرشاما جەتىستىككە جەتىپ, قازىرگى ەۋروپالىق وداقتىڭ نەگىزىن قالادى.
اقش-تا ساۋدا كەدەرگىلەرى مەن تاريفتەرىن ازايتىپ, سولتۇستىكامەريكالىق ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇردى.
اۆستراليا مەن جاڭا زەلانديا دا 1983 جىلى تابىستى ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن ءوزارا ساۋدا-ساتتىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى.
سوڭعى 15 جىلدا وڭىرلەر اراسىندا ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەر نىعايا باستادى. ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعى جانە قىتاي ورتاق ينتەگراتسيانى كۇشەيتە تۇسۋدە.
بۇل وڭىرلىك بىرلەستىكتەردىڭ نەگىزگى ءمانى – ءوز تاۋارلارى ءۇشىن وتكىزۋ نارىعىن كەڭەيتۋ. بۇل ورايدا ينتەگراتسيانىڭ كەيىننەن الەمدىك نارىققا بىرىگۋ مۇمكىندىگى پايدا بولادى.
وڭىرلىك ينتەگراتسيالاردىڭ تابىستى تاجىريبەسى ولاردىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا ينتەگراتسيالانۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ وتىر.
تاريح جەتىستىككە جەتكەن, دامىعان مەملەكەت بولۋ ءۇشىن وڭىرلىك ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەردىڭ بولشەگى رەتىندە اشىق ساۋدا ساياساتىن جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ وتىر. ولاي بولماعان جاعدايدا ەكونوميكا توقىراۋعا ۇشىرايدى.
بۇگىنگى كۇنى دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ رەيتينگىنە سايكەس دامىعان مەملەكەتتەردىڭ 30-دىعىنا قاراساق, ولاردىڭ بارلىعى ءتۇرلى ەكونوميكالىق وداقتارعا, ەركىن ساۋدا تۋرالى كەلىسىمدەرگە, ينتەگراتسيانىڭ باسقا دا فورمالارىنا قاتىسادى. بۇلار اقش, كانادا, ەۋروپالىق وداق ەلدەرى, جاپونيا, كورەيا, اۆستراليا, جاڭا زەلانديا, سينگاپۋر جانە ت.ب. بۇل ەلدەردىڭ بارلىعى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولىپ تابىلادى جانە دسۇ-نىڭ الەمدە مويىندالعان قاعيدالارىنا سايكەس اشىق ساۋدا ساياساتىن جۇرگىزەدى.
عالامدىق نارىقتا قازاقستان وقشاۋ دامي المايدى. ەگەر ەلىمىز 30 دامىعان ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋگە ۇمتىلاتىن بولسا, وندا ينتەگراتسيا الداعى ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن دامۋدىڭ اجىراماس شارتى بولىپ قاراستىرىلۋى ءتيىس.
سونداي-اق, ينتەگراتسيا ترانزيتتىك الەۋەتتىڭ دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. قازاقستان تەڭىزگە شىعاتىن جولى جوق ەل بولعاندىقتان تاۋارلاردى, قىزمەتتەر مەن جۇمىس كۇشىن تاسىمالداۋ ءۇشىن كورشىلەرىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدا بولۋى كەرەك. ورتاق ينفراقۇرىلىم, تەحنيكالىق رەتتەۋدىڭ بىرىڭعاي اياسى, كەدەندىك باقىلاۋدىڭ بولماۋى جانە بىرىڭعاي تاريفتەر بيزنەستى جۇرگىزۋدى جەڭىلدەتەدى, ينتەگراتسيالىق وداق ىشىندە عانا ەمەس, سونداي-اق, ودان سىرتقارى دا شىعىنداردى ازايتادى. وسى ورايدا قۇرىلىپ جاتقان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا لوگيستيكانى دامىتۋ قازاقستان باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولماق.
ەگەر, قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ينتەگراتسياسىنىڭ نۇسقالارىن (كىممەن ينتەگراتسيالانۋ) قاراستىرساق, وندا رەسەيمەن جانە بەلارۋسپەن بۇگىنگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر ەل اراسىنداعى ءوزارا ساۋدانى تەرەڭدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تاريحي قالىپتاسقان ورتاق ينفراقۇرىلىم, مادەني ورتا, بيزنەستى جۇرگىزۋدىڭ ۇقساس جاعدايلارى, ءوزارا بايلانىسقان ەڭبەك نارىعى ءسوزسىز قولايلى جاعداي بولىپ تابىلادى.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تەك قانا ەكونوميكالىق قاتىناستى تەرەڭدەتۋگە جانە ءبىرتۇتاس نارىقتى قۇرۋعا باعىتتالعان. بۇگىن كەدەن وداعى ەلدەرىنىڭ جالپى نارىعىنىڭ كولەمى 2,5 ترلن. اقش دوللارىن قۇرايدى, نارىق كولەمى – 170 ملن. ادام. قازاقستان ءۇشىن بۇل اسا ماڭىزدى, سەبەبى, ورتاق نارىق وتاندىق بيزنەسكە وسى نارىقتا ورىن الۋ ءۇشىن ءبىرشاما مۇمكىندىكتەر بەرەدى.
قازاقستاننىڭ رەسەيمەن جانە بەلارۋسپەن بىرلەستىگى ەشقانداي ساياسي العىشارتتار جۇكتەمەيدى جانە ساياسي وداقتىڭ ەلەمەنتتەرىنەن ادا. بۇل ماسەلەدە ەلباسىمىزدىڭ قاعيداتى پايدالانىلادى: «الدىمەن ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات». ۋاعدالاستىقتار تەك ەكونوميكالىق ماسەلەلەرگە عانا قاتىستى جانە وداققا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا تاۋارلاردىڭ, قىزمەت كورسەتۋلەردىڭ, كاپيتالدار مەن جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالۋىنا باعىتتالعان.
دەگەنمەن, ينتەگراتسيا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشاتىن, سونداي-اق, باسەكەلەستىكتى ارتتىراتىن قيىن دا, سان-قىرلى ۇدەرىس ەكەنىن ۇمىتپاۋ كەرەك. مۇنداي جاعداي ۇيلەستىرىلگەن ءىس-قيمىلدى جانە مەملەكەتتىڭ دە, بيزنەستىڭ دە بەلسەندى قاتىسۋىن تالاپ ەتەدى.
ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەر جوسىقسىز باسەكەنىڭ جانە ارىپتەس ەلدەردە بيزنەس قۇرىلىمداردى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ زاڭسىز قولداۋىنىڭ قانداي دا ءبىر بەلگىلەرى ايقىن بولعان جاعدايدا, جەدەل تۇردە ارەكەت ەتۋى قاجەت.
قازاقستاندىق مەملەكەتتىك ورگاندار بولسا, قول جەتكىزگەن كەلىسىمدەردىڭ ورىندالماۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن بيزنەستىڭ شاعىمدارى بويىنشا بارلىق قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋى ءتيىس.
وسىلايشا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قۇرۋ كەزىندە ءبىز الەمدىك تاجىريبەنى, حالىقارالىق ەكونوميكالىق ترەندتەردى جانە ءوزىمىزدىڭ سىندارلى ەكونوميكالىق مۇددەلەرىمىزدى باسشىلىققا الدىق.
ءبىز باستى قاعيدانى– جاھاندىق ەكونوميكاعا جانە باسقا بىرلەستىكتەرگە «اشىقتىق» قاعيداسىن ساقتاۋىمىز قاجەت. سوندىقتان, ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ باسقا دا مەملەكەتتەرگە اشىقتىعىن ءاردايىم اتاپ كورسەتەمىز.
قازاقستان ءۇشىن وڭىرلىك بىرلەستىكتەرگە قاتىسۋ ودان ءارى تۇراقتى دامۋدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى, سەبەبى, بىزگە ساۋدا جانە جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلۋ ءۇشىن وتكىزۋ نارىعى مەن كەڭىستىكتىڭ كەڭەيۋى قاجەت.
بۇگىنگى ۋاقىتتا بۇل حالىقارالىق ساۋدانىڭ اكسيوماسى بولىپ تابىلادى.
ەربول ورىنباەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كومەكشىسى.