قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ 28 مامىر كۇنى جۇمىس بابىنداعى ساپارمەن كوكشەتاۋعا كەلدى. ەلباسىنىڭ تىكۇشاعى بىردەن “ۆاسيلكوۆسكي گوك” اق ارنايى الاڭىنا قوندى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ پەن ونىڭ جانىنداعى رەسمي ادامداردى اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى سەرگەي دياچەنكو مەن اكتسيونەرلىك قوعام پرەزيدەنتى اليدار وتەمۇراتوۆ قارسى الدى.
مەملەكەت باسشىسى ءوندىرىس ورنىن ارالاۋدى كارەر جۇمىسىمەن تانىسۋدان باستادى. قۇز جارتاستىڭ ىشىندە قىبىرلاعان ءتىرشىلىك. اينالما جولداردا “تاۋسوعار” ەكسكاۆاتورلار تيەگەن ءۇي كولەمىندەي جۇكتى ارقالاعان الىپ “بەلاز-دار” تىزبەسى بيىككە ورلەپ كەلەدى. ەلباسى وسىناۋ “قۇس جولىنا” ءسات ساپار تىلەپ, ەكپىندى ەسەلەي ءتۇسۋدى تاپسىردى. سونىمەن قاتار, كەنشى, تاجىريبەلى مەتاللۋرگ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وندىرىستىك كەستەدەگى جارالىستى دا ءوز قولىمەن اتقاردى.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ كوپتەن كۇتكەن تاريحي وقيعانىڭ قوڭىراۋىن سوقتى. مىڭ سان قاۋىم قاتىسقان سالتاناتتى ساتتە مەملەكەت باسشىسى جاڭادان سالىنعان التىن ايىرۋ فابريكاسىن ىسكە قوستى. اۋەدە “نۇرسۇلتان! قازاقستان!” دەگەن قۋاتتى الاقاي ۇران قالىقتادى.
“يندۋستريالىق دامۋ – بۇل ءبىزدىڭ جاڭا ونجىلدىقتاعى ءمۇمكىنشىلىگىمىز, ەل دامۋى ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر. قازاقستان تابىستى يندۋستريالىق دەرجاۆا بولادى – مەن بۇعان ابدەن سەنىمدىمىن”, دەپ اتاپ كورسەتتى ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان بيىلعى جولداۋىندا. ەلباسى بۇگىنگى ساپارىندا وسى ويلارىنىڭ ناقتى جۇزەگە اسقانىنىڭ ءبىر بەلگىسى رەتىندە جاڭا سيپاتتاعى كەن بايىتۋ كومبيناتىنداعى ىرگەلى وزگەرىستەردى ۇلگى ەتتى.
الەم رىنوگىنداعى قارجىلىق تۇراقسىزدىق جاعدايىندا التىن ءوندىرىسى ينۆەستيتسيالىق تارتىمدى سالالاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. قازاقستان بۇگىندەرى جەر ءجۇزىنىڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتى ەلۋ ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا ۇمتىلۋدا. ءبىراق, كەيبىر كورسەتكىشتەر بويىنشا ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز العاشقى وندىقتىڭ قاتارىنان كورىنە ءبىلدى. مۇندا ەلىمىزدىڭ الەمدىك ولشەمدەگى التىن قورىنىڭ مولدىعى مەن ونى وندىرۋدە دوستاستىق مەملەكەتتەرى اراسىندا جەتەكشى ورىنعا شىققانىمىزدى ايتار ەدىك. وسى ورايدا, قايتا جاڭعىرعان ۆاسيلكوۆ كەن بايىتۋ كومبيناتىنىڭ ءوزىندىك سالماقتى ۇلەسى بارلىعى ءمالىم.
قىرىق جىلدان استام تاريحى بار ءوندىرىس ورنى كۇردەلى بۇرالاڭ بەلەستى باستان وتكەردى. الىپ كەشەن, ءتىپتى, 1987 جىلى كەننەن التىندى ايىرۋ بارىسىنداعى قيىندىقتارعا بايلانىستى جۇمىسىن توقتاتۋعا ءماجبۇر بولعان. سوعان قاراماستان, 1991 جىلى ۆاسيلكوۆ كەن ورنىندا تمد-دا العاش رەت كەندى ۇيمەلەپ ۇساقتاۋ ءتاسىلى قولدانىلدى. ول التىن ايىرۋ دەڭگەيىن كوتەرىپ, كاسىپورىن ءتيىمدىلىگىن ارتتىرادى دەپ كۇتىلدى. ءايتكەنمەن, اتالعان ءادىس تابيعي قورى ءبىرتىندەپ ازايىپ كەلە جاتقان قىشقىل قۇرامدى كەننىڭ ءتيىمدى وڭدەلۋىن قامتاماسىز ەتكەنىمەن, قورلانۋى جونىندە مەيلىنشە سەنىمدى سۋلفيد كەنىن قايتا وڭدەۋ ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالاردى جانە قوماقتى ينۆەستيتسيا جۇمىلدىرۋدى العا تارتتى.
كومپانيانىڭ بۇرىنعى باسشىلارى 2003-2006 جىلدارى جاڭا التىن ايىرۋ فابريكاسىن سالۋعا تالپىنىس جاساپ كورگەن, بىراق ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن, ەڭ باستىسى, زامانالىق تەحنولوگيانىڭ جوقتىعىنان قۇرىلىس قولعا الىنباي قالدى. وسىنىڭ سالدارىنان كەنىشتەن ءوزى قۇرىلعان كۇننەن باستاپ 2006 جىلعا دەيىن باس-اياعى 11,5 توننا قىمبات مەتالل مەن 14,3 ميلليون توننا كەن الىندى.
“مەنىڭ تاپسىرماممەن كەنىشتە تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋ جۇمىستارى باستالدى, – دەدى ەلباسى. وعان 60 ميلليارد تەڭگە نەمەسە 700 ميلليون دوللاردان استام ينۆەستيتسيا جۇمىلدىرىلدى. اكتسيونەرلىك قوعامعا جاڭا باسشىلىقتىڭ كەلۋىمەن جانە جاڭا قارجىلاندىرۋ كوزىنىڭ اشىلۋىمەن جاعداي كۇرت وزگەردى. كوپتەن كۇتكەن التىن ايىرۋ فابريكاسىنىڭ قۇرىلىسى 2008 جىلدىڭ ساۋىرىندە باستالىپ, 2009 جىلدىڭ ءتورتىنشى توقسانىندا اياقتالدى. مۇنداي سەرپىلىس الەمدىك تاجىريبەدە بولماعان. ادەتتە مۇنداي نىسانداردى پايدالانۋعا بەرۋگە ورتا ەسەپپەن بەس جىل ۋاقىت جۇمسالادى”.
قايتارىم كوڭىلدەگى ەسەپتەن اسىپ تۇسەتىن ءتۇرى بار. بىلىكتى مامانداردىڭ ساراپتاۋىنشا, اتالعان نىساننىڭ تولىق قۋاتىنا ەنۋىمەن جىلىنا 8 ميلليون توننا كەن وڭدەۋگە مۇمكىندىك تۋادى, ال الىنعان جالپى كەننىڭ كولەمىن 122,3 ميلليون تونناعا جەتكىزۋ جوسپارلانۋدا. الىپ كەنىشتە قازىردىڭ وزىندە جىلىنا 13-14,5 توننا التىن ءوندىرۋ بەلگىلەنگەن نەمەسە كەنىشتى پايدالانۋدىڭ بارلىق كەزەڭىندە 215 توننا التىن الۋ ءجونىندە تۇجىرىم جاسالۋدا. بۇل ءوتكەن كەزەڭدەردەگى كورسەتكىشتەردەن 10 ەسە ارتىق دەگەن ءسوز. كومپانيانىڭ تۇپكى ءونىمى – كاتودتى التىن (دورە قورىتپاسى).
وندىرىستىك ۇدەرىستەگى نەگىزگى وزگەرىس قۇرامىندا التىنى بار كەندى قايتا وڭدەۋ كەزىندە ونى ۇيمەلەپ ۇگىتۋدەن باس تارتۋ جانە التىن ايىرۋ بارىسىنداعى ءداستۇرلى تاسىلدەرمەن بىرگە كۇردەلى ءارى كەشەندى تەحنولوگيانى ەنگىزۋ بولىپ تابىلادى. ول فلوتاتسيا, گراۆيتاتسيا جانە تسيانداۋ تاسىلىنەن كورىنىس بەرەدى. جاڭا فابريكا 600 اتاۋدان تۇراتىن, كوپتەگەن كورسەتكىشتەرى بويىنشا زامانالىق وزىق قۇرالدارمەن جابدىقتالعان. بۇلار نەگىزىنەن كانادا, اۆستراليا, اقش, بولگاريا, شۆەتسيا, فينليانديا, گەرمانيا, يتاليا جانە رەسەي مەملەكەتتەرىنەن جەتكىزىلگەن. كەن ءوندىرىسى پاركىنىڭ جابدىقتارى تولىق الماستىرىلدى. قازىر مۇندا امەريكا, جاپونيا, شۆەتسيانىڭ سىننان وتكەن زامانالىق 67 دانا تاۋ-كەن تەحنيكاسى جۇمىس ىستەۋدە. بۇل تەحنيكالاردىڭ جالپى قۇنى 50 ميلليون اقش دوللارىن قۇرايدى.
ەلباسى بالاماسى جوق جوعارى تەحنولوگيالىق جابدىقتاردىڭ سيپاتتاماسىنا نازار اۋداردى. كەن كەسەگىنىڭ كولەمى 350 مم. دەڭگەيىندەگى العاشقى ءىرى ۋاقتاۋ ۇدەرىسى “Sandyىk” (شۆەتسيا) ەكى جاق ۋاتقىشىمەن اتقارىلادى. الەمدەگى ەڭ ءىرى قۇرىلعىنىڭ ءبىرى سانالاتىن قوندىرعىنىڭ ارقايسىسىنىڭ جىلدىق قۋاتى 4 ميلليون توننادان اسىپ تۇسەدى. ورتا جانە ۇساق ۋاقتاۋ جۇمىسىندا دا وسى فيرمانىڭ وزىق جابدىقتارى پايدالانىلادى. ءجىڭىشكە ۋاقتاۋ ۇدەرىسىنە گەرمانيادان RP-16/170/180 روللەرلىك جانىشتاۋىشتارى الدىرىلعان. دەلەگاتسيا مۇشەلەرى ونى ىسكە قوسىپ كورگەندە ادەتتەگى تارسىل-گۇرسىل مەن جەر دۇنيەنى سىلكىندىرەرلىك تەربەلىستىڭ جوقتىعىنا ءتانتى بولدى.
ۋاقتالعان كەندى ۇنتاقتاۋ فينليانديانىڭ “Outotec” فيرماسىنىڭ الەمدەگى ەڭ قۋاتتى شار ءديىرمەندەرى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. نەبارى 400 تەكشە مەتر كولەمدەگى ديىرمەن ساعاتىنا 500 توننا كەندى قايتا وڭدەي الادى ەكەن. ال, ونىڭ ۇنتاقتالۋى 74 ميكرونعا تەڭ.
فابريكادا “Knelson XD” (كانادا) ورتالىقتان تەپكىش ەلەۋىشتەرى ورناتىلعان. ول ونىمدىلىگى, تيىمدىلىگى جانە ۇنەم كورسەتكىشتەرى بويىنشا وزگە اسپاپتاردان اسىپ تۇسەتىنى ايتىلدى. سونداي-اق, ء“Deswىk” فيرماسىنىڭ ءۋلتراديىرمەندەرى كەندى ادام شاشىنان دا جىڭىشكە دەڭگەيدە ۇنتاقتايتىنى ءىس بارىسىندا كورسەتىلدى.
ارينە, مۇنداي وزىق تەحنولوگيا مەن جابدىقتاردى باسقارۋ جوعارى بىلىكتىلىكتى تالاپ ەتەدى. بۇگىنگى كۇنى كومبينات قۇرامىندا 1950 ادام بار. 2009 جىلدىڭ قاڭتارى مەن 2010 جىلدىڭ ناۋرىزى ارالىعىندا ۇجىمعا 1287 قىزمەتكەر قابىلدانىپتى. بىلتىر 1000 ادام كاسىبي دايارلىقتان وتكەن. جالپى, كومپانيا 2007 جىلدان بەرى كادرلاردى وقىتۋ مەن قايتا دايارلاۋعا 2 ميلليون دوللارعا جۋىق قارجى جۇمساعانى بولاشاقتىڭ بەرىكتىگىن اڭعارتادى. سونداي-اق, اكتسيونەرلىك قوعام ۇجىم مۇشەلەرىنە مەيلىنشە ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قولايلى جاعدايلار تۋعىزۋعا, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ايرىقشا كوڭىل بولەتىندىگى ايقىن بايقالادى. ونى وسى ماقساتتارعا 4 ميلليون دوللار ينۆەستيتسيا تارتىلعانىمەن دالەلدەۋگە بولادى.
فابريكانىڭ قالىپتى جۇمىس ىرعاعىنا ريزا بولعان ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ جۇمىسشىلار مەن جينالعاندار الدىندا كوكشەتاۋدى كوككە ورلەتكەن ءسوز سويلەدى.
– قۋانىشتاردا كەزدەسۋ ادام بالاسىن جۇرەك تەربەر تولعانىستارعا بولەيدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى. – ەلىمىزدە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامامەن 144 جاڭا ءوندىرىس ورنى سالىنادى. ونىڭ 72-ءسى بيىلعى ءبىرىنشى جارتى جىلدىقتا ىسكە قوسىلادى. اقمولا وبلىسىندا وسىنداي 12 جوبا ارنايى باقىلاۋعا الىنعان. الەمدى قۇرساعان ەكونوميكالىق داعدارىس ازۋلى مەملەكەتتەردىڭ ءوزىن تەڭسەلتىپ تۇرعان كەزەڭدە ءبىز جاڭا كاسىپورىندار سالىپ جاتىرمىز. استانالىق اقمولا وبلىسىندا بۇگىن شىن مانىندەگى “التىن زاۋىت” پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل كوپ ۇلتتى حالقىمىزدىڭ ىنتىماق-بەرەكەسىنىڭ, باۋىرمالدىعى مەن بەيبىتشىلىك سۇيگىش كەڭ جۇرەگىنىڭ, توزىمدىلىگى مەن تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولىپ وتىر.
بارشاڭىزعا باقىت پەن اماندىق تىلەي وتىرىپ, ۆاسيلكوۆ كەنىشىنىڭ اتاۋىن “التىنتاۋ” دەپ وزگەرتۋ جونىندە ۇسىنىس ايتقىم كەلەدى. ەل تاريحىندا ايشىقتى ورنى بار كوكشەتاۋدىڭ التىن تاۋى بيىكتەي بەرسىن!
كوكشە اسپانىندا ەلباسى قۇرمەتىنە جولدانعان الاقاي قول شاپالاقتاۋ مەن “راحمەت, راحمەت!” دەگەن جۇرەكجاردى ءىلتيپات قالىقتادى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وبلىسقا ساپارىندا “زەرەندى استىق” جشس-ىندە بولىپ, كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنىڭ بارىسىمەن تانىستى.
باقبەرگەن امالبەك, سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
اقمولا وبلىسى.