تاۋ-كەن سالاسىنداعى قاتاڭ تالاپتار

يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى مارات قاراباەۆ ۆە­دومستۆو­نىڭ كەڭەيتىلگەن القا وتىرىسىندا سالاداعى نەگىزگى وزەكتى ماسەلەلەرگە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ترانزيتتىك الەۋەتتى ارتتىرۋ ماقساتىنداعى جوبالار بىلتىردان باستاپ بەلسەندى تۇر­دە ىسكە اسىرىلا باستادى. مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, بىل­تىر جەلتوقسان ايىندا مينيسترلىك كولىك-لوگيس­تيكالىق الەۋەتتى دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىن بەكىتكەن ەدى. بۇل – سالانى ودان ءارى دامىتىپ, الداعى ءىس-قيمىلدى ايقىندايتىن نەگىزگى قۇجات. 2022 جىلدىڭ قاراشا ايىن­دا تەمىرجول كولىگى سالاسىنداعى ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى «دوستىق-مويىنتى» تەمىرجول ۋچاسكەسىنىڭ ەكىنشى تورابىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. اتالعان جوبانى ىسكە اسىرۋ وسى ۋچاسكەدەگى جىلجىمالى قۇ­رامدى وتكىزۋدى 5 ەسە ارتتىرۋعا مۇم­كىن­دىك بەرمەك.

– بيىل الماتى ستانساسىن اينالىپ وتەتىن تەمىرجول جەلىسىنىڭ قۇرى­لىسىن باس­تاپ, سونداي-اق ترانزيتتىك ۋچاسكەلەردەگى تار شەڭبەرلى جەر­لەردى جويۋ جونىندەگى جۇمىستى جال­عاستىرامىز. وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن «داربازا – ماقتاارال», «باقتى – اياگوز» سىندى جوبالاردىڭ تەحنيكالىق قۇجاتتامالارىن ازىرلەۋ جۇمىستارى اياقتالۋعا ءتيىس», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.

بيىل اۆتوجول سالاسىندا جالپى كولەمى 10,5 مىڭ شاقىرىم (ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق جەلى بويىنشا – 7,3 مىڭ شاقىرىم, جەرگىلىكتى جەلى بويىنشا – 3,2 مىڭ شاقىرىم) جولدى سالۋ جانە جاڭعىرتۋ جۇمىستارىمەن قامتۋ جال­عاسپاق. جول ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن جىل سوڭىنا دەيىن FIDIC حالىقارالىق ەرەجەلەرىنىڭ شارتتارى ەنگىزىلمەك. نەگىزگى 50 ءنورماتيۆتى قۇرۋ ارقىلى قولدانىستاعى 1 200-دەن استام سالالىق نورماتيۆ وڭتايلاندىرىلادى.

ءوز كەزەگىندە ۆيتسە-مينيستر ەركەبۇلان داۋىلباەۆ 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قولعا الىنعان جوبالاردىڭ ناتيجەسىندە قالالىق ەلدى مەكەندەردە سۋمەن جابدىقتاۋ قىزمەتتەرىنە قول­جەتىمدىلىك 98,4 پايىزعا جانە اۋىلدى جەرلەردە 94,5 پايىزعا دەيىن ۇلعاي­تىلعانىن اتاپ ءوتتى. 

– قازىر بارلىق قالا مەن اۋىلدى جەردى تازا سۋمەن 100 پايىز قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ء«ار ەلدى مەكەندە تازا سۋ» ۇلت­تىق جوباسى ازىرلەنىپ جاتىر. وسى جى­لى قالا حالقىنىڭ 98,7 پايىزىن جانە اۋىل حالقىنىڭ 96 پايىزىن سۋمەن جابدىقتاۋ قىزمەتتەرىمەن قامتۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل باعىتتاعى جوبالاردى قار­جىلاندىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەت­تەن شامامەن 172 ملرد تەڭگە كولەمىن­دە اقشا ءبولىندى, – دەدى ۆيتسە-مينيستر.

بىلتىر كوممۋنالدىق جەلىلەردىڭ توزۋ دەڭگەيى 51 پايىزدى قۇراعان. ءارتۇرلى قارجىلاندىرۋ كوزدەرى ەسەبى­نەن شامامەن 3 مىڭ شاقىرىمداي جەلى­گە جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپتى. وسى ورايدا مينيسترلىك ەلىمىزدەگى كارىز-تازارتۋ جۇيەلەرىنىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋى باقىلاۋدا ەكەنىن حابارلادى. ايتالىق, قازىر رەسپۋبليكاداعى 89 قالانىڭ 27-سىندە كارىز-تازارتۋ قۇرىلىمدارى قاراستىرىلماعان. ال 41 قالادا ءتيىستى نىسانداردىڭ توزۋى 60 پايىزدان اسىپ  كەتكەن. 

مينيسترلىك قاداعالايتىن ماڭىزدى سالانىڭ ءبىرى – قۇرىلىس. 2023 جىلى 15,3 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇيدى نەمەسە 143,5 مىڭ باسپانانى پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ال قۇرىلىس سالا­سىنداعى باعانى قالىپتاستىرۋ تەتىك­تەرىن جەتىلدىرۋ اياسىندا, سونداي-اق ينفلياتسيالىق تاۋەكەلدەردى الدىن الۋ ءۇشىن مينيسترلىك قۇن يندەكسىن بەكىتتى. ە.داۋىلباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قۇرىلىستاعى سمەتالىق قۇننىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن جوبالاۋ-سمە­تالىق قۇجاتتامادان پرايس-پاراقتار الىنىپ تاستالدى. «سمەتالىق باعا­نىڭ قىم­بات­تاۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن بىرىڭعاي سمە­تالىق باعالاردىڭ جيناقتارى ازىرلەندى. بۇل ءوز كەزەگىندە سمەتالىق قۇجاتتامانى دايىنداۋ ۇدەرىسىن جەڭىلدەتىپ, ونىڭ ساراپتاۋ ۇدەرىسىن وڭتايلاندىرا تۇسەدى», دەدى ول. 

قۇرىلىس پەن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى سالالارىنداعى اشىق­تىق­تى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قازىر تسيفر­لى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ قولعا الىنىپ جاتىر. ماسەلەن, eQurylys جۇيەسى شۇڭ­قىر جەرلەردى قازۋدان باستاپ تۇر­عىن ءۇيدىڭ پايدالانۋعا بەرىلەتىن كەزە­ڭىنە دەيىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرە­دى. ال «ە-شاڭىراق» پلاتفورماسى تۇر­عىن ءۇي­-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سۋبەك­تى­لەرىنىڭ جۇيەلەرىن بىرىكتىرىپ, تۇرعىن ءۇي قورىن باسقارۋدىڭ اشىقتىعى مەن اتال­عان سالاعا مونيتورينگ جۇرگىزىپ, تالداۋ جاساۋعا سەپتەسەدى.

ۆيتسە-مينيستر يران شارحان ونەر­كاسىپ­تىك دامۋ, گەولوگيا جانە جەر قوي­ناۋىن يگەرۋ باعىتىندا بىلتىر اتقا­رىل­عان جۇمىستار مەن وسى جىلعا ارنال­عان جوسپارلار تۋرالى ايتىپ بەردى. 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ءوندىرىس كولەمى 3,4 پايىزعا وسكەن. وڭدەلگەن ءونىمنىڭ ەكس­پورتى بىلتىرعى 10 ايدا 21,7 ملرد تەڭگە­گە نەمەسە 34,9 پايىزعا جەتىپتى. «2025 جىلعا دەيىن 134 مىڭعا جۋىق تۇ­راق­تى جۇمىس ورنىن اشۋ, ونىڭ ىشىندە مونو­قا­لالاردا – 13 مىڭ, سونداي-اق اۋىل­دى جەرلەردە 61 مىڭ جۇمىس ورنىن اشۋ ارقىلى 734 جوبانى ىسكە قوسۋ جوس­پار­لانعان. بارلىق جوبا تولىق قۋاتى­نا شىققان كەزدە ءوندىرىس كولەمى شاما­مەن 10,4 ترلن تەڭگەگە جەتپەك», دەيدى ي.شارحان. 

وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى جوبالاردى قارجىلاي قولداۋ ءۇشىن مي­نيسترلىك نەسيە, ليزينگتىك قارجى­لان­دىرۋ, كاپيتالعا ۇلەستىك قاتىسۋ مەن ونەر­كاسىپتىك گرانتتاردى بەرۋ سىندى تەتىك­تەردى پىسىقتادى. ماسەلەن, 2022 جىلى دامۋ ينستيتۋتتارى ارقىلى جالپى سوماسى 425,5 ملرد تەڭگەگە جوعارىدا اتالعان سالاداعى جوبالاردى قارجىلاندىرۋ قاراستىرىلدى. ۆەدومستۆونىڭ اقپاراتى بويىنشا, بيىل قاجەتتى جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن جالپى سوماسى 399,2 ملرد تەڭگەگە قۇجاتتاما دايىندالعان. قازىر وڭدەۋ ونەر­كاسىبىن دامىتۋ ماقساتىندا قارجى­لاندىرۋدىڭ قوسىمشا كوزدەرى مەن تەتىكتەرى جان-جاقتى ويلاستىرىلىپ, پىسىقتالىپ جاتىر. 

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس «ونەركاسىپتىك ساياسات تۋرالى» زاڭ قا­بىلدانعان ەدى. ونىڭ نەگىزگى ماق­ساتى – باسەكەگە قابىلەتتى ءارى جوعارى تەحنو­لو­گيالىق, سونداي-اق ەكسپورتقا باعدار­لانعان ءونىم ءوندىرىسىن ۇلعايتۋ جانە وڭدەۋ ونەركاسىبىن تۇراقتى جولعا قويۋ ارقىلى دامۋدىڭ شيكىزاتتىق مودەلىنەن ارىلۋ. وسىعان بايلانىستى مينيسترلىك جۇيەلى شارالاردى قابىلداپ جاتقانىن ايتا كەتەيىك. ونىڭ ىشىندە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ, قولجەتىمدى قارجىلاندىرۋدى كوزدەيتىن تەتىكتەردى ازىرلەۋ مەن وڭدەۋشى كاسىپورىنداردى وتاندىق شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋدى ايتۋعا بولادى. 

ي.شارحاننىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ءوندىرۋشى, وڭدەۋشى جانە مينيسترلىك اراسىنداعى ەرىكتى ۇشجاقتى كەلىسىمدى جولعا قويۋ ارقىلى قاجەتتى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى جۇمىس جۇيەگە كەلتىرىلدى. ول جوعارىدا ايتىلعان شارانى ىسكە اسىرۋ كەزىندە بىرقاتار وزەكتى ماسەلەنىڭ دە تۋىندايتىنىن العا تارتتى. ماسەلەن, تاۋ-كەن سەكتورىنداعى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ ەرىكتى كەلىسىمدى جاساۋدان باس تارتاتىن جاعدايلارى بايقالادى.

– بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن شيكىزات­پەن قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى مىن­دەتتى تالاپتاردى بەلگىلەۋدى ۇسىنامىز. اتاپ ايتقاندا, «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» كودەكسكە وزگەرىستەر ەنگىزۋ ارقىلى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردى شيكىزاتپەن قامتا­ماسىز ەتۋگە مىندەتتەۋ قاجەت. ءتيىستى تالاپتار ورىندالماعان جاعدايدا قاتاڭ شارالار قابىلدانادى. ونىڭ ىشىندە, جەر قويناۋىن پايدالانۋعا ارنالعان ليتسەنزيالاردى قايتارىپ الۋ, جەر قويناۋىن پايدالانۋعا ارنالعان كەلىسىمشارتتاردى بۇزۋ, شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ بو­يىنشا ورىندالماعان مىندەتتەمەلەر جيىنتىعى مولشەرىندە تۇراقسىزدىق تولەمىن قولدانۋ قاراستىرىلادى, – دەدى ۆيتسە-مينيستر.

بيىلدان باستاپ يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنە جەر قويناۋىنا مەملەكەتتىك گەولوگيا­لىق زەرتتەۋدى جۇرگىزۋ مەن مينەرالدىق-شيكىزات بازاسىن تولىقتىرۋ سالاسىن­داعى وكىلەتتىكتەر بەرىلگەن بولاتىن. ءوز كە­زەگىندە جەر قويناۋىنا زەرتتەۋ جۇر­گىزەتىن ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ مينيستر­لىكپەن بىرىگۋى ءتيىستى قۇزىرەتى بار ينس­پەكتورلىق قۇراممەن پايدالى رەسۋرس­تاردىڭ قازىرگى احۋالىنا قاجەتتى مونيتورينگ جاساۋعا جول اشادى دەگەن سەنىم بار. وسى بىرىگۋدىڭ ناتيجەسىندە ۆەدومستۆودا ءار نىسان بو­يىنشا ءتيىستى شەشىمدەر قابىلدانىپ, جەر قويناۋىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى تولىق اقپارات ءبىر جەردە شوعىر­لاندىرىلماق. بىلتىر بيۋدجەت ەسەبى­نەن جەر قويناۋى­نا مەملەكەتتىك گەو­لوگيالىق زەرتتەۋ 104 نىساندا جۇرگىزىلىپ, ونىڭ 45-ىندە قاجەتتى جۇمىستار اياقتالعان.