قارلاگتاعى قالامۇش: بورحمان

ارقانىڭ ايازدى دالاسى, اڭىزاق جەلى سول جىلدارى كوپتەگەن شىعارماشىل جان­دى دا جاۋراتتى. ءمۇسىنشى, كومپوزيتور, اكتەر, ءبيشى, اقىن-جازۋشىلار... قول­دان جاسالعان قىلمىستىڭ مىڭ-سان قۇر­باندارىنىڭ ءبىرى – سۋرەتشى يرينا بورحمان. ول 1902 جىلى ماسكەۋدە دۆوريان وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى – دارىگەر. مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ 1921-1924 جىلدارى 2-ءشى مگۋ-دىڭ پەداگوگيكا فاكۋلتەتى ادەبيەت-لينگۆيستيكا بولىمىندە ءبىلىم الادى. تالانتىن شىڭداۋ ءۇشىن ۆحۋتەماس-تىڭ كوركەمسۋرەت كلاسىندا, ۆحۋتەين-ءنىڭ سۋرەت سىنىبىندا, كەيىن 1927-1930 جىلدارى ميۋنحەندە قولدانبالى ونەر مەك­تەبىندە, شتارنبەرگتەگى (المانيا) بريتشا اتىنداعى سۋرەت ونەرى مەكتەبىندە, ماش­كوۆ پەن يۋوننىڭ ستۋديالارىندا وقى­دى. بۇل ءبىر بار عۇمىرىن كۇرت وزگەرتەر ال­داعى جارىلىستان ەش حابارسىز باقىتتى شاق ەدى.

شىعارماشىلىق ءومىرى دە قىزا ءتۇستى: 1932 جىلدان باستاپ كورمەلەرگە قاتىستى.  سۋرەتشىلەر وداعىنا ءوتتى. اسىرەسە 1937 جىلى پاريجدە وتكەن حالىقارالىق كور­مەنىڭ اسەرى ەرەكشە. ودان بولەك «وكنا تاسس» جانە زىعىر وندىرىسىندە جۇمىس ىستەگەن. موسح قۇرامىنىڭ توقىما ماتا سەك­تسياسىنا دا كىردى.

بورحماننىڭ ۇلتى نەمىس ەدى. باسىنا تونگەن قاۋىپ تە سول نەمىستىگىنەن كەلدى. 1941 جىلدىڭ كۇزىندە فرۋنزەدە نەمىس بول­عانى ءۇشىن تۇتقىنعا الىندى. شپيون­دىق جاسادى دەگەن ايىبى تاعى بار. سول جىلدىڭ كوكتەمىندە نكۆد جانىنداعى وسو شەشىمىمەن 58-باپ بويىنشا 10 جىلعا كەسىلىپ, لاگەرگە ايدالدى. 1942-1951 جىلدارى قارلاگتىڭ دولينكا, پروستورنوە, لىسايا گورا لاگپۋنكتتەرىندە جازاسىن وتەدى. تىگىن فابريكاسىندا, باقتا, قوي فەرماسىندا اسپازشى, وت جاعۋشى بولىپ جۇمىس ىستەدى. اۋرۋعا شالدىعىپ, شارۋاشىلىق جۇمىستارىنا اۋىسقان سوڭ, ولىمنەن امان قالدى دەسەدى. سوندا دا قارا جۇمىس, لاگەردەگى تۇرمىس دەنساۋلىقتى الماي قويمايدى. سۋرەتشىنىڭ 1944 جىلى كوزى ناشارلاي باستادى. سودان كەيىن ەمدەلىپ, كونتوردا, ءورت ءسوندىرۋ بولىمىندە ەڭبەك ەتتى. 1948 جىلدان باستاپ سۋرەت سالدى: قابىرعا گازەتتەرىن, كلۋب ساحناسىن, پلاكاتتاردى, ءورت ءسوندىرۋ ءبولىمىن, قۇرى­لىس ءبولىمى باستىعىنىڭ كابينەتىن بەزەندىردى. لاگەردەگى سۋرەتتەرىنىڭ بى­رەۋىن قا­­رىنداش بولماعان سوڭ, شوش­قانىڭ قانىمەن سالعان.

1951 جىلدان باستاپ پەسچانلاگتاعى اۋىر ەڭبەكتە بولدى. مەرزىمى ءبىتىپ بوس­تان­دىققا شىعىپ, اقمولا وبلىسىنىڭ جۋراۆلەۆكا اۋىلىنداعى ارنايى قونىسقا ايدالادى. وندا اۋداندىق اۋرۋحانادا تىركەۋشى بولىپ جۇمىس اتقاردى. 1956 جىل­دىڭ ساۋىرىندە ايداۋدان بوساتىلىپ, سول جىلى اقتالدى. ماسكەۋگە ورالىپ, سۋرەتشىلەر وداعىنداعى مۇشەلىگى قال­پىنا كەلتىرىلدى. جەڭىل ونەركاسىپتە جۇمىس ىستەپ, 1957 جىلى گوركي اتىن­داعى ورتالىق مادەنيەت جانە دەمالىس پاركىن حالىقارالىق جاستار فەستيۆالىنە دايىنداۋ جۇمىستارىنا دا ۇلەس قوستى. 1960 جىلدان باستاپ گوبەلەنمەن اينالىستى.

بۇگىندە سۋرەتشىنىڭ ون شاقتى ەڭبەگى – لاگەردەگى سۋرەتتەرى مەن اكۆارەلدەرى قاراعاندى وبلىستىق بەينەلەۋ ونەرى مۇراجايىندا ساقتاۋلى. اتاپ ايتساق, «ۇيگە» (1955), «جەل» (1954), «تاستار اراسىنداعى قايىڭ» (1955), «تاۋلار مەن تاستار» (1955), «قالام قۇدىرەتى» (1949), «كيروۆ كوشەسى» (1950), «شاش قيۋ» (1950), «جاڭبىر» (1954), «شورتاندى كولى» (1955).  اتالعان مۇراجايدىڭ عىلىمي قىز­مەتكەرى ايگۇل وماروۆانىڭ ايتۋىنشا,ءار تۋىندى ءارتۇرلى جولمەن كەلگەن. كەيبىرى جەكە اۆتورلاردان ساتىپ الىنسا, كەيبىرىن تۋىستارىنان سۇراپ العان. مۇراجاي قورىنا ارنايى اكەلىپ, تاپسىرعاندار دا بار.

جالپى, جازاسىن وتەۋشى سۋرەتشىلەردىڭ ونەرى حاقىندا العاشقى كولەمدى زەرتتەۋلەر 80-جىلداردىڭ سوڭىندا – قارا­عاندىدا وبلىستىق بەينەلەۋ ونەرى مۇرا­جايىنىڭ اشىلۋىمەن باستالدى. مۋزەي قىزمەتكەرلەرى شەبەرحانالاردى ارالاپ, ماسكەۋگە, كسرو-نىڭ باسقا دا قالا­لارىنا بارىپ, ىزدەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ول ۋاقىتتا كەي سۋرەتشىلەر ءتىرى بولعاندىقتان, ەستەلىگىن جازىپ الۋ, مۇرا­جاي قورىنا سۋرەتتەرىن, گرافيكاسىن, مۇسىندەرىن, قۇجاتتارىن الۋ ماڭىزدى بولدى. ءباسپاسوز بەتتەرىندە حاتتار, لاگەردەگى ومىردەن ۇزىندىلەر جاريالانا باستادى. ەسكە سالساق, 1990 جىلداردىڭ باسى مەن 2000 جىلداردىڭ سوڭىندا قارلاگ مۇراعاتى ۋاقىتشا اشىلعان ەدى. مىنە, وسى ۋاقىتتا بىرقاتار زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ, قۇجاتتار مەن ەستەلىك-حاتتار قولعا ءتۇستى.

قاراعاندى وبلىستىق بەينەلەۋ ونەرى مۇراجايىنىڭ دەرەگىنشە, اتالعان وڭىرگە رەپرەسسيالانعان سۋرەتشىلەر شامامەن وتىزعا جۋىق. مۋزەي قورىندا ولاردىڭ 800-گە تارتا ەڭبەگى ساقتالعان. ال ونىڭ ىشىندە قارلاگتا بولعان ون بەس سۋرەتشىنىڭ 300-گە جۋىق كارتيناسى بار. ەسكەرتە كەتەيىك, بۇل تەك مۋزەي قورىندا دەرەكتەرى تىركەلگەن اۆتورلار عانا (وعان قوسا زەرتتەۋ جۇمىستارى ءالى دە ءجۇرىپ جاتىر). ياعني لاگەردە جازاسىن وتەگەن سۋرەتشىلەردىڭ ناقتى سانى ەمەس. ول, ارينە, ون بەستەن كوپ. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, قارلاگتا قانشا ادام تۇتقىندا بولعانى تۋرالى ناقتى مالىمەت جوق: سۋرەتشىلەردىڭ سانى, جالپى ونەر ادامدارى دا سولاي. سول سەبەپتەن دە لاگەردىڭ مادەني ءومىرى تۋرالى تەرەڭنەن قاۋزاي المايمىز. دەسەك تە لاگەرگە تۇسكەن شىعارماشىل جانداردىڭ تاعدىرى ۇقساس – جالاسى ءبىر.