كوشەكقالي سۇلتان

الدىمەن, ءسوزدىڭ باسىن از-كەم شىعاي اۋلەتىنە بۇرساق. شىعاي سۇلتان بوكەي حان قايتىس بولعاننان كەيىن 8 جىل ىشكى قازاق ورداسىنا باسشىلىق ەتتى. ونىڭ ۇلدارىنىڭ بارلىعى دا تەگىنە تارتىپ, شەتىنەن وجەت بولدى. ات جالىن تارتىپ مىنگەننەن ەل باسقارۋ ىسىنە بەلسەنە ارالاستى. ۇلكەنى وتەبالى 1825 جىلى اكەسى باسشىلىق جاساعان قىزىلقۇرت رۋىنا رۋباسىلىققا تاعايىندالدى. ونىڭ ءىزىن الا تابىن رۋىنا – حانسۇلتان, كەتە رۋىنا – توعىم, تانا رۋىنا – ءمىرحايدار, الاشا رۋىنا – قايىپقالي, نو­عاي-قازاققا – داۋلەتكەرەي جانە جاقىپ, ءجۇسىپ, كوشەكقاليلار باسشى بولدى.

وردا مەن ورىنبوردا ەل باس­قا­رۋعا ارالاسقان كوشەكقالي شىعاەۆ نوعاي-قازاق شەجىرەسىن, الەم تاريحىن جەتىك بىلگەن, كادەت كورپۋسىنان ەۋروپا مەن شىعىستىڭ بىرنەشە ءتىلىن ۇيرەنىپ شىققان ءبىلىمپاز بولاتىن. سونىڭ ىشىندە ورىس ءتىلىنىڭ مانەرى مەن بايلىعىن شەبەر قول­دانۋى تالايدى تاڭعالدىرعان.

شەكارا كوميسسياسىنىڭ بۇ­رىنعى توراعاسى لادىجەنسكي: «كوشەكقاليداي ورىس تىلىنە جە­تىك ادام وسى ولكەدە ورىس پەن قازاق ىشىندە ساناۋلى», دەگەن. كوشەك­قاليدىڭ ورىس تىلىنە شەبەر­لى­گىن 1844 جىلدىڭ قاراشا ايىن­دا ور­داعا كەلگەن تاريحشى بارون ف.بيۋل­لەر دە بايقاپتى. ءوز قول­جاز­باسىندا: «كوشەكقالي شى­عاەۆپەن سويلەسۋ قانداي عانيبەت, ول ورىسشا تاماشا سويلەيدى», دەپ جازعان.

كوشەكقالي مەن ءىنىسى ءمىرحايدار ورىنبور نەپليۋەۆ كادەت كورپۋسىن ءبىتىردى. كورپۋستى حورۋن­جي شەنىمەن ۇزدىك اياقتاعان كوشەك­قاليدى جاڭگىر حان 1834 جى­لى قايتىس بولعان اعاسى وتە­بالى­نىڭ ورنىنا قىزىلقۇرت رۋىن باس­قارۋعا تاعايىنداعان. سول جىلى جەلتوقسان ايىندا وعان ەساۋل (جاساۋىل) شەنى بەرىلسە, 1835 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندە ورالدىڭ تومەنگى شەكاراسى ىشكى ورال جانە ورتاارالىق ديستانتسيالارى بويىنشا وردانىڭ دەپۋتاتى بولىپ بەكىتىلدى.

جاڭگىر 1840 جىلدىڭ 9 قازا­نىندا كوشەكقاليدى ۇكىمەت­تىك مارا­پاتقا ۇسىنعاندا: «رۋ باسشىسى, حورۋنجي, سۇلتان كوشەك­قالي شىعاي ۇلى 1833 جىلدان باس­تاپ بۇگىنگە دەيىن وسى لاۋازىمدى اتقاردى. ءتىلدى جەتىك بىلەدى, وزىنە جۇكتەلگەن ۇكىمەت تاپسىرمالا­­رىن مۇقيات ورىنداپ كەلەدى», دەپ ­پولك سوتنيگى شەنىن بەرۋدى سۇراعان. ­ول شەندى 1841 جىلى 11 قاڭتاردا العان.

ۋاقىتشا كەڭەس قۇرىلعان سوڭ كوشەكقالي 1847 جىلى ورىن­بور اسكەري گۋبەرناتورىنىڭ وكىمى­مەن وردا باسقارۋشىسىنىڭ ءىس-قاعاز­دارىن جۇرگىزدى. حاننىڭ كەزىندە دە, ۋاقىتشا ۇكىمەت تۇسىندا دا ەل ىشىندەگى تەرگەۋ, قازاقتار قونىس­تانعان جەرلەردى شولۋ جونىنەن ارنايى تاپسىرمالاردى ورىندادى.

كوشەكقالي وسىنداي سان ءتۇرلى قىزمەتتە ءجۇرىپ, ءبىر كەزدەگى اكەسى شىعاي سەكىلدى وردا بيلىگىن قولىنا الۋ نيەتى دە بولعان ەدى.

قىزمەت بابىندا اتالاس­تا­رى­نىڭ قاي-قايسىنان دا ءبىلى­مى ارتىق سۇلتان بۇل ويىن جۇزە­گە اسىرا باستادى. اسىرەسە ۋاقىت­شا كەڭەستىڭ ءىس-قاعازدارىن جۇر­گىزۋگە تاعايىندالعاننان كەيىن كوشەك­قالي كەڭەسشىلەر شوكى مەن مەڭدىگەرەي سۇلتانداردى بيلىكتەن ىعىستىرۋعا كۇش سالعان.

كوشەكقاليدىڭ شاعىستىرۋىنا شىداماعان جاڭگىردىڭ اعايىندارى جوعارى جاققا حابارلاپ, ونىڭ قىزمەتىن تومەندەتۋدى سۇراعان. تەك كونەكوز شوكى نەمەرە ءىنىسىنىڭ تۇرتپەگىنە وڭايلىقپەن كونبەگەن.

1848 جىلى مەملەكەتتىك مۇ­لىك مينيسترلىگىنىڭ ءبىرىنشى دە­پار­تامەنتى ورىنبوردان كوشەك­قالي شىعاەۆ پەن جاراس نۇرالى­حانوۆتىڭ فورمۋليار ءتىزىمىن سۇ­رات­قان. گەنەرال-گۋبەرناتور ەكە­ۋىن سىرداريا بەكىنىسىن سالۋ كە­زىندە اسكەري جۇك پەن ازىق-ت ۇلىك جەت­كىزۋگە بوكەي ورداسىنان تۇيە مەن ات جيناۋداعى سىڭىرگەن ەڭبەگىن ەلەپ, ناگراداعا ۇسىنباق بولىپ, ۇكىمەتكە بۇعان دەيىن جاساعان قىزمەتىن ءبىلۋدى تاپسىرعان ەكەن.

وردا باسشىلىعى جاراسقا: «63 جاستا, كىشى ءجۇز حانى نۇرالى ابىلقايىر ۇلىنىڭ بالاسى. ىشكى ورال شەبىنە تاياۋ قامىس-سامار­دا جاز جايلاپ, قىس قىستايدى. وردادا تىنىشتىق ورنىعۋىنا جاردەمدەسكەن ونەگەسىمەن بەلگىلى. 1829 جىلدىڭ باسىنداعى تولقۋ كەزىندە جايىقتان وتپەك ەلدىڭ جولىن كەسۋ ءۇشىن ىرگەقۇمعا اتتاندى. شەكارا كوميسسياسىنان ماقتاۋ قاعاز الدى», دەگەن وڭ مىنەزدەمە بەرگەن.

كوشەكقاليعا دا وسىنداي فورمۋليار جونەلتىلگەن. الايدا ولارمەن ءبىر مەزگىلدە حان ورداسىنان ورىنبورعا باسقا مازمۇنداعى مى­نەزدەمە قوسا جولدانادى. شوكى سۇلتان ءوز ءمورىن باسىپ: «كوشەكقالي شىعاەۆ پەن جاراس نۇرالىحانوۆ سۇلتانداردى ناگراداعا ۇسىنۋ ءۇشىن فورمۋليار تىزىمدەرىن اتتەستاتتاي المايمىن. ويتكەنى ءبىرىنشىسى مەنىڭ جانە ۇلىم مەدەتعاليدىڭ ۇستىنەن جالعان شاعىم جازۋعا جۇرتتى ارانداتۋدا. ال جاراس تەك ورىنبورعا دەيىن كەرۋەنگە ىلەسىپ بارعانى بولماسا, ونى جاساقتاۋعا ارالاسقان ەمەس», دەپ ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن اشىپ بەرگەن.

ورىنبور مۇراعاتى قۇجاتتا­رىن­دا كوشەكقاليدىڭ ورىس ۇلىق­تارى الدىندا بەدەلى جوعارى بول­عان­دىعىن ايقىندايتىن تاعى ءبىر دەرەك بار.

1854 جىلى ىشكى قىرعىز وردا­سى باسقارماسى بويىنشا ۋاقىت­شا كەڭەستە مەملەكەتتىك مۇ­لىك مي­نيسترلىگىنىڭ كەڭەسشىسى, باس شتاب پولكوۆنيگى يۆانين: «سۇل­تان كوشەكقالي شىعاەۆ – كەڭەسشى, مەڭلىگەرەيدىڭ توبىندا, ول قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن جاق­سى بىلەتىن ورداداعى ەڭ ءبىلىمدى سۇلتاننىڭ ءبىرى, ورىسشا جاقسى سويلەپ-جازادى, ورىس كىتاپتارى مەن جۋرنالدارىن جازدىرىپ الادى, تۇرمىس سالتىندا ورىستىڭ كوپ ادەت-عۇرپىن قولدانادى, سول ءۇشىن ءادىل, شوكى جانە شومبال نيازوۆ باسقارعان ەسكى قازاق توبىن جەك كورەدى. جالقاۋلىعىنا, قازاقى جايباراقاتتىعىنا قاراماستان ورىستارمەن جاقىنداسۋدا جانە وردا قىزمەتىندە پايدالى بولار دەپ مەن ونى كەڭەسشى ەتىپ تاعايىنداۋعا تىرىستىم», دەسە سول جىلى ىشكى قىرعىز ورداسىنا ارنايى تاپسىرمامەن كەلىپ, پولكوۆنيك ءيۆانيننىڭ ورنىندا ۋاقىتشا قىزمەتتە بولعان مايور جيتكوۆ تا وسى پىكىردە بولعان.

كوشەكقاليدى ورىسشا شەبەر جازا ءبىلۋ ونەرى قيىن-قىستاۋ كەزدە ۇكىمەتتىڭ كارىنەن تالاي قۇتقارسا دا, 1856 جىلدىڭ قىسىندا «بيلىگىن اسىرا پايدالاندى» دەپ قىزمەتىنەن شەتتەتىلدى. بىراق اراعا جىلدار سالىپ 1862 جىلدىڭ مامىرىندا كوشەكقالي قىزمەتكە قايتارىلىپ, وردانىڭ تالوۆ بولىگىنىڭ باسقا­رۋشىسى ەتىپ قويىلدى. ال ءومىرى­نىڭ سوڭعى جىلدارى قامىس-سامار قي­سىمىنىڭ پراۆيتەلى بولعان. قايتىپ ورداعا ورالۋعا تاعدىر جازباي, وسى اكىمشىلىك بولىنىستە ءجۇرىپ, ەلۋ جاسىندا ومىردەن وزىپ, سول ماڭدا جەرلەنگەن. ونىڭ قۇل­پىتاسىندا: «دەشتى قىپشاق حا­نى حان نۇرالىنىڭ نەمەرەسى كوشەك­قالي سۇلتان شىعاي ۇلى 1866 جىلى 50 جاسىندا ۋاقىتشا ومىردەن ماڭ­گى ومىرگە كوشتى», دەلىنگەن.

ولكە­تانۋشى م.جاحاتوۆتىڭ «قۇل­پىتاستار سويلەيدى» كىتابىن­دا جاڭا­قالا اۋدانى جاڭاجول (ايدار­حان) اۋىلىنداعى ءشارىپ دەگەن جەردىڭ – پراۆيتەل جاتقان قو­رىم ەكەندىگىن, سول جەردە «كو­شەك­قالي بوگەتى», «كوشەك ايدىنى» دەگەن جەرلەر بارلىعىن, قو­رىمنان 200 مەتردەي شىعىس با­عىتتا ۇلكەن-ۇلكەن ۇيلەردىڭ ورىندارى بولعاندىعىن وسى جەردە كوپ جىل قوي باققان ءجۇزجاسار شا­باقوۆ ايتقان. قامىس-ساماردا كوشەك­قالي شىعاي ۇلى, مۇحامەد-سالىق باباجانوۆ, سالاحاددين كوشەكقالي ۇلى (حالىق – سالىق دەپ اتاعان بولۋى مۇمكىن), شارافەددين كوشەكقالي ۇلى (حالىق – ءشارىپ دەپ اتاعان) سياقتى ادامدار باقتى­گە­رەي قۇلمانوۆتان بۇرىن پراۆيتەل بولعان.

كوشەكقاليدىڭ قۇلپىتاس دەرەگى بويىنشا 1816 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. ال ءوزى 1848 جىلى 10 ناۋرىزدا تولتىرىلعان فورمۋليارلىق تىزىمدە «جاسىم 33-تە» دەپ كورسەتكەن.

بابالار رۋحىنا تاعزىم – ۇرپاق پارىزى دەمەكشى, عاسىردان عا­سىر­عا قۇلپىتاسى مۇقالماي جەتكەن كوشەكقالي باباسىنىڭ باسىنا 2020 جىلى ۇرپاقتارى ايبەك ­امان­گەلدى ۇلى, ارتۋر مەڭدىباي­ ۇلى جانە باگير وتەعالي ۇلى قۇران باعىشتاپ, ەسكەرتكىش-بەلگى ورناتتى.

قامىس-سامارداعى تاعى ءبىر قۇل­پىتاس – شىعايدىڭ ايەلى, كوشەك پراۆيتەلدىڭ اناسى جىبەك حانىمدىكى. ول قۇلپىتاستا: «دەشتى قىپشاق حانى نۇرالى حان ۇلى شىعاي سۇلتاننىڭ زايىبى جىبەك حانىم اسانقىزى قاراباي سۇلتان نەمەرەسى ۋاقىتشا ومىردەن ماڭگى ومىرگە كوشتى 78 جاسىندا 1870 جىلى» دەلىنگەن.

كوشەكقاليدىڭ 1848 جىلعى فورمۋليارلىق تىزىمىندە ونى «ۆدوۆ», ياعني ايەلى قايتىس بولعان دەپ جازادى. ۇلدارى سالاحاددين – 8 جاستا, شارافەددين – 5 جاستا بولعان. قايتىس بولعان ايەلى جونىندە ەش مالىمەت جوق.

ال ودان كەيىنگى ايەلى حانىم­جان حان قورىمىندا جەرلەنگەن. حانىمجاننىڭ قۇلپىتاسىندا: «بۇل جەردە جاتقان كوشەكقالي سۇلتاننىڭ نەكەلى ايەلى حانىمجان قايىپقالي سۇلتان قىزى باقيلىققا كوشتى 44 جاسىندا 1874 جىلى. بەلگى قويعان نەكەلى كۇيەۋى كوشەك­قالي سۇلتان» دەلىنىپ, تورە تاڭ­باسى قويىلعان.

حانىمجاننىڭ اكەسى قايىپ­قالي ەسىموۆ تە, اتاسى ەسىم حان نۇ­را­­لىحان ۇلى دا تا­ريحتا ورنى بار تۇلعالار. ال كوشەك­قالي­دىڭ بەدەلىنىڭ زور ەكەندىگىن دۇنيە سال­عانىنا 8 جىل وتسە دە قۇلپىتاسقا ەسىمىنىڭ جازىلۋى دالەلدەپ-اق تۇر.

كوشەكقاليدىڭ ەكى ۇلى دا اكە ­جولىن قۋىپ ورىنبورداعى نەپ­ليۋەۆ كادەت كورپۋسىندا وقىدى. نەپ­ليۋەۆ كادەت كورپۋسىن تامامدا­عان حورۋنجي شەنىندەگى سالاحاد­دين مەن ءجۇسىپتىڭ بالاسى ساعىنگە­رەي شىعاەۆتى ورىنبور مەن سامار گەنەرال-گۋبەرناتورى 1859 جىلعى 14 قازانداعى بۇيرىعىمەن وردا­نى باسقارۋ جونىندەگى ۋاقىتشا كەڭەسكە جىبەرگەن. ولار كەڭەس تور­اعاسى گەرننىڭ قاراماعىندا ءىس-قا­عازدارىن جۇرگىزىپ, تىلماشتىق قىز­مەت اتقارۋعا ءتيىس بولعان. ءسالا­حادديننىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە قا­تىستى باسقا دەرەك تابىلمادى.

سالاحادديننەن تاراعان ۇرپاق­تان بىزگە جاڭاقالا اۋدانىندا جەرلەنگەن قىزى عانا بەلگىلى. ونىڭ قۇل­پىتاسىندا: «دەشتى قىپشاق حا­نى نۇرالى حان ۇرپاعىنان كوشەك­قا­لي سۇلتاننىڭ نەمەرەسى ءبيبى-حاديشا سالاحاددين سۇلتان قىزى ۋاقىتشا ومىردەن ماڭگى ومىر­گە كوشتى 12 جاسىندا 1880 جىلى» دەلىنگەن.

بۇلاردان ءتورت جىل كەيىن وقۋ ءبىتىرىپ كەلگەن شارافەددين وردا قىزمەتىنە جيىرما ءتورت جىل عۇ­مىرىن ارناعان. اۋەلى اعاسى سەكىلدى تىلماشتىقتان باستاعان ول بوكەي­لىكتىڭ ءتورت بۇرىشىن تۇگەل قامتىپ: 1866-1868 جىلدارى ورتا ديستانتسيادا دەپۋتات, 1870-1873 جىلدارى – تالوۆ, قامىس-سامار, 1877-1881 جىلدارى – تارعىن, قالماق, 1881-1882 جىلدارى نارىن قيسىمىندا باسقارۋشى بولدى. ال 1882-1885 جىلدارى ورداعا پوليتسمەيستەر قويىلىپ, رەسەيدىڭ نىساندىق كيىمى­مەن ءسان تۇزەگەن العاشقى قازاق ءتارتىپ ساقشىسى بولدى.

شارافەددين – قىردا اكىم­دىك قىزمەت اتقارعانىمەن, اسكەري ادام رەتىندە شەنى وسكەن قازاقتىڭ ءبىرى. نەپليۋەۆ كادەت كورپۋسىن بىتىرىسىمەن 1863 جىلدىڭ 12 ماۋ­سىمىنان ورىنبور جەلىارالىق 2-باتالونىنا پراپورششيك شەنىمەن كىرىسكەن وعان ءبىر جىلدان كەيىن كورنەت اتاعى بەرىلدى. بەس جىل قىز­مەتتەن كەيىن ارميا كاۆالەرياسى بويىنشا يىعىنا پورۋچيك بەلگىسىن تاقتى. 1871 جىلدىڭ 1 شىلدەسىندە شتابس-روتميستر اتانعان.

وردانىڭ بارلىق بولىگىندە دەر­لىك اكىمدىك لاۋازىم, 1868-1870 جىل­دارى ۋاقىتشا كەڭەستە كەڭەسشى قىزمەتتەرىن اتقارعان شارافەددين دە ءبىر كەزدە اتاسى شىعاي, اتالاس­تارى بوكەي مەن جاڭگىر بىرتىندەپ زاڭداستىرعان وردا شەكاراسىن ناقتىلاي تۇسۋگە اتسالىسقان.

1873 جىلدىڭ 27 ناۋرىزىندا قازاقتار مەن ورال كازاچەستۆوسى­نىڭ جەرلەرىن مەجەلەۋ جونىندەگى ۇكىمەتتىك كوميسسيانىڭ مۇشەسى رە­تىندە ءتورت اي شەكارا بەلگىلەۋگە ىسساپارعا جىبەرىلگەن. وسى ەڭ­بەگى ەرەكشە باعالانىپ, پاتشا جار­لىعىمەن اۋليە ستانيسلاۆ وردە­نىمەن ماراپاتتالعان.

1885 جىلدان قامىس-سامار بولىگىنىڭ اكىمى بولعان شارافەددين 1889 جىلدىڭ قاڭتارىندا استرا­حان گۋبەرنياسى باستىعىنىڭ بۇي­رىعىمەن وتستاۆكاعا شىقتى. قو­لىنا «قاي جەردە دە ەركىن تۇرۋىنا رۇق­سات بەرەتىن» پاسپورت الدى. ايبەك شىعاەۆ ارحيۆتەن العان قۇجاتتا 1901 جىلى دۇنيەدەن وزادى دەپ جازىلعان.

شارافەددين اتا-بابا سالتى­مەن اۋەلى اقسۇيەك تۇقىمىنان باجاق قاسىموۆتىڭ قىزى ايجانعا ۇي­لەن­گەنىمەن, العاشقى جارى جاس­تاي قايتىس بولدى. ەكىنشى ايەلى وردالىق يتەمگەن ۇرقىمباەۆتىڭ قىزى قاراشاش. ودان 1871 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ءۋاسيلا ەسىمدى قىز بەن 1873-1888 جىلدارى ءومىر سۇرگەن ازاماتكەرەي جانە 1876 جىل­عى ادىلگەرەي دەگەن ۇلدارى بول­عان. قاراشاش حان قورى­مىن­دا جەرلەنگەن. سونىمەن قوسا ۇر­پاعى ايبەكتىڭ ايتۋى بويىنشا شارا­فەدديننىڭ ءۇشىنشى ايەلى ورىس بول­عان. ازىرگە ول جونىندە دەرەك جوق.

بۇل كۇندە ورال قالاسىندا تۇ­را­تىن كوشەكقالي ۇرپاعى ايبەك امانگەلدى ۇلى شىعاەۆ الداعى ۋاقىت­تا شارافەددين باباسىنىڭ جەرلەنگەن جەرىن ناقتىلاپ, باسىنا بەلگى ورناتىپ, قاۋىمدى ۇزارتىپ قورشاماقشى.

شارافەدديننىڭ دۇنيەگە كەلگەن ۋاقىتى ناقتى زەرتتەۋدى تالاپ ەتەدى. سەبەبى قولداعى بار مالى­مەت­تەر بويىنشا 1848 جىلى شا­را­­فەد­دين 5 جاستا دەلىنسە, دۇنيە­گە كەل­گەن جىلى 1843 جىلدىڭ شا­ماسى, ال شارافەدديننىڭ 1885 جىل­عى قىزمەتى جونىندەگى فورمۋليار­لى تىزىمىندە 35 جاستا ەكەندىگىن جازعان. بۇل ءتىزىم بويىنشا دۇنيەگە كەلگەن جىلى 1850 بولادى. «قامىس-سامار – جاڭاقالا. وتكەنى مەن بۇگىنى» اتتى كىتاپتىڭ ءى تومىندا شارافەددين 1846 جىلى تۋعان دەگەن دەرەك كەلتىرىلگەن.

بۇل سۇلتاننىڭ بەينەسى مەن تۇل­عاسىن تولىق كورسەتۋ ءالى دە جان-جاقتى ىزدەنىپ, زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان ماقالادا كەلتىرىلگەن مالىمەتتەر مەن بولجامدارعا قو­سىمشا دەرەكتەر تابىلىپ, تۇزە­تىلىپ, تولىقتىرىلىپ جاتسا, كۇنىل­گەرى ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز.

لاۋرا مۇساعاليەۆا,

حان ورداسى تاريحي-مادەني, ارحيتەكتۋرالىق-ەتنوگرافيا­لىق مۋزەي-قورىعى قىزمەتكەرى

باتىس قازاقستان وبلىسى