ءادىل احمەتوۆ: «ءوزىمدى شىڭداۋعا ارقاشان باسا ءمان بەرەمىن»

– ءاربىر ادامعا كىندىك قانى تامعان تۋعان جەرى ىستىق بولادى. سول كەزەڭنىڭ ەستەلىكتەرىن وقىرماندارىڭىزعا تارقا­تىپ ايتىپ بەرسەڭىز؟

– مەنىڭ بالالىق شاعىمنىڭ مەزەتى الماتى قالاسى ماڭىنداعى قالقامان كەنتىندە ءوتتى. وسى مەكەندە ۇلكەن وتباسىندا ءوسىپ, تاربيەلەنىپ, ءبىر شاڭىراقتا اتا-انام, اتام جانە اجەم, سونداي-اق باۋىرلارىمىز بىرگە تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇردىك. ءبىزدىڭ كەنتتىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, مۇندا ءتۇر­لى ەتنوس وكىلدەرىمەن ارالاسۋ ارقىلى ولار­دىڭ ادەبيەتىن, تاريحىن, مادەنيەتىن, سالت-داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپتارىن جە­تىك بىلۋگە مۇمكىندىك الدىم. بۇل كەيىن ونەر سالاسىنداعى جولىمدا كوپ كومەگىن تيگىزدى. ال جوعارى سىنىپتاردى الماتى قالاسىنداعى تاستاق شاعىن اۋدانىن­داعى №58 ورتا مەكتەپتە وقىپ, ءبىتىردىم. بۇل مەك­تەبىمىز سول ءبىر جىلدارى اۋەلى ورىس, كەيىن قازاق مەكتەبى رەتىندە تولىق قالىپتاستى. وسى مەكتەپكە قىرعىزستان, قىتاي مەن قاراقالپاقستاننان كوشىپ كەلگەن وتباسىلاردىڭ بالالارى وقۋىنىڭ نەگىزىندە مەن ءتۇرلى ەل مادەنيەتىنىڭ ءىنجۋ مارجانىنا تەرەڭ بويلادىم. جانە ونەر­گە دەگەن قىزىعۋشىلىعىمنىڭ ارتۋىنا اتامنىڭ تىكەلەي ىقپالى بولدى.

بىردە اتام ماعان ۇيگە بەينەكامەرا ساتىپ اكەلدى. التىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەن كەزىم. بۇل قۇرال سول كەزدە ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنا تۇسە بەرمەيتىن. وسى ورايدا «حابار» تەلەارناسىنداعى «77 كۇن» باعدارلاماسىنىڭ مازمۇندىق ەرەكشەلىگى مەنىڭ قىزىعۋشىلىعىمدى ارتتىرىپ, الگى بەينەكامەرانى پايدالانۋ ارقىلى بىردە قارتتىڭ ءرولىن سومداسام, بىردە كورشىلەر بەينەسىنە پاروديا جاسادىم. مۇنان وزگە, مەكتەپتەگى ساحنالىق قويىلىمدارعا بەل­سەندى تۇردە قاتىستىم.

ءبىز جوعارى سىنىپتا وقىپ جۇرگەنىمىزدە, ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ونەر اكا­دە­مياسىنىڭ 4-كۋرس ستۋدەنتى ەرنات شاي­مەردەنوۆ دەگەن ازامات مەكتەبىمىزدە باس­تاۋىش سىنىپتارىنا ءان-كۇي ساباعىنان ءدارىس بەردى. وسى ازامات مەنىڭ بويىمداعى ونەرگە دەگەن قابىلەتىمدى اڭعارىپ, ءوزى وقىپ جۇرگەن ءبىلىم ورداسىنا باعىمدى سىناپ كورۋگە ۇسىنىس جاسادى.

– سونىمەن بۇل ۇسىنىستى قالاي قابىلدادىڭىز؟

– مەن بۇل ۇسىنىستى ەرەكشە ىقىلاس­پەن قابىلدادىم. اتا-انام دا تالابى­ما قولداۋ ءبىلدىردى. مەكتەپ بىتىرگەن بويدا ت.جۇر­گەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ونەر اكا­دە­مياسىنا قۇجاتتارىمدى تاپسىردىم. سودان جولىم بولىپ, 200 بالانىڭ ىشىنەن ىرىكتەلگەندەردىڭ اراسىنان تابىلىپ, نۇرقانات اعا جاقىپبايدىڭ شەبەرحاناسىنان ءدارىس الدىق. بۇل وقۋ ورنىن بىتىرگەننەن كەيىن ۇستازىمىز نۇرقا­نات اعامەن بىرگە الماتى قالاسىندا جەكە ­تەاتردا قىزمەت جاسادىق. الايدا ءبىز وسى ورىندا ءبىر جىل جۇمىس ىستەگەننەن كەيىن, ياعني 2007 جىلى استانا قالاسىنداعى تەاتر جۇمىسىن وركەندەتۋگە شاقىرتۋ ال­دىق. سونىمەن نۇرقانات اعاي جانە ونىڭ 12 شاكىرتى باس قالاعا كەلىپ جەتتىك. مۇندا كەلگەنىمىزبەن, كۇردەلى قيىندىقتاردى ­باستان وتكەردىك. ءوز الدىنا ءبىز دايىن­دالاتىن ونەر وردا­سىنىڭ بولماۋى سال­دارىنان, ءتۇرلى عيما­راتتاردا شەبەرلىگىمىزدى شىڭداۋعا تۋرا كەلدى. وسىعان قاراماستان, ءبىزدىڭ قويى­لىم­دارىمىز ون بەس جىل ىشىندە ون بەس رەت باس جۇلدەنى يەلەنىپ, ءوزىمىزدىڭ اۋىز­بىر­شىلىگىمىزدى دالەلدەي بىلدىك. ورىن تاڭ­داماي, جەرتولەگە دەيىن قاناعات تۇتىپ جۇر­گەن بىزگە اقىرى 2015 جىلى قازىرگى عيما­راتتى پايدالانۋعا بەردى. ول كەزدە بۇل كيەلى شاڭىراق ك.باي­سەيىتوۆا اتىن­داعى وپەرا جانە بالەت تەاترى بولاتىن.

– ءسىز باسقاراتىن تەاترداعى قىزمەت­كەرلەردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسى مەن ايلىق تابىسى قالاي شەشىلگەن؟

– جالپى, مەكەمەمىزگە قاتىستى ماسە­لەنى باسىنان باستاپ ايتقان ءجون بولار. ماسەلەن, وسىندا ديرەكتور بولۋىمنىڭ ءوزى ويلاماعان جەردەن بولدى. سول كەزدەگى ءبىزدىڭ ديرەكتورىمىز ەرنار جۇماتاەۆتى باسقا تەاتردىڭ باسشىلىق قىزمەتىنە تاعايىندادى دا, ۇجىمداعى بارلىق قىز­مەتكەر استانا قالاسى اكىمىنىڭ اتىنا ارنايى ءوتىنىش جازىپ, مەنى وسىنداعى ديرەكتور قىزمەتىنە لايىقتى دەگەن ۇسى­نىس جاسادى. وسى باستامانى كوتەرگەن نۇر­قانات اعايعا الدىندا قارسىلىق بىل­دىر­گەنىممەن, كەيىن ويلانا كەلە جالپى كوپشىلىكتىڭ سەنىمى مەن ۇمىتىنەن اتتاپ كەتۋدى ار سانادىم. اقىرى اكىمدىكتىڭ كوپشىلىك ءوتىنىشىن قولداۋى ناتيجەسىندە, 2020 جىلدان باستاپ وسىندا ديرەكتور قىزمەتىن اتقارىپ كەلەمىن.

الدىمەن قىزمەتكەرلەرىمىزدىڭ ءونىمدى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن, سول كەزدە استانا قالا­سىنىڭ اكىمى بولعان التاي سەيدىر ۇلى كول­گىنوۆ تەاترىمىزدىڭ قاجەتتى وزىق تەحني­كالىق قۇرال-جابدىقتارمەن قامتىلۋىنا قولداۋ ءبىلدىردى. سونىمەن بىرگە 21 جىل بويى ىستەن شىققان جەدەلساتى ىسكە قوسى­لىپ, ول پايدالانۋعا بەرىلدى. تەاترعا ونەر­پازداردىڭ ءتيىستى كيىمدەرى ساتىپ الىندى.

ءوزىم ديرەكتورلىق قىزمەتتە بولعالى ۇجى­مىمىزداعى ەكى قىزمەتكەردىڭ باسپا­نالى بولۋىنا سەپتىگىمدى تيگىزدىم. بىر­قا­تارى جاتاقحانادا تۇرىپ جاتىر. دەگەن­مەن اكتەرلەردىڭ تۇتاستاي الەۋمەتتىك ماسەلەسىنە كەلسەك, ولاردىڭ جەتپىس پايى­زى باسپانامەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن جانە كەيبىرىنىڭ ايلىق تابىسى 140 مىڭ تەڭگە عانا كولەمىندە. الايدا بىرقاتار سانات بويىنشا وتكەن جىلى ايلىققا ۇستەم­ەاقى قوسىلىپ, كوڭىلىمىزدى ءبىر دەمدەپ تاستادى. اكتەرلارىمىز حالىقارالىق ونەر سايىستارىنان جۇلدەمەن ورالىپ, شەبەرلىكتەرىن ودان ءارى شىڭداي تۇسۋدە. ولاردىڭ وسىناۋ جەتىستىكتەرىنە سۇبەلى ۇلەسىن قوسىپ جۇرگەن, تەاترىمىزدىڭ كور­كەمدىك جەتەكشىسى نۇرقانات ۇستازى­مىزدىڭ ءباسى دە, ورىنى دا بولەك. اعايىمىز وتكەن جىلى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى اتانسا, تەاترىمىزدىڭ العاشقى ديرەكتورى بولعان عاني قۇلجانوۆقا «قۇر­مەت» وردەنى بەرىلدى. سونىمەن بىرگە وتكەن جى­لى نازەركە سەرىكبولوۆا دەگەن اكتريسامىز دا «دارىن» سىيلىعىن يەلەندى. ال ەندى كوزىقاراقتى جۇرتشىلىق 2022 جىلى تەاترىمىزدىڭ جانىنان «قاناتتىلار» ينكليۋزيۆتى تەاترىنىڭ اشىلعانىن جاقسى بىلەدى.

– ەندى وسى «قاناتتىلار» تەاترى جۇمىسىنىڭ باعىت-باعدارىنا توق­تا­لىپ وتسەڭىز...

– ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت ءبىزدىڭ تەاتر جا­نىنان اشىلعان بۇل ونەر ورداسىنىڭ شىمىلدىعى بەلگىلى اقىن گ.سالىقباي­دىڭ «قاناتتىلار» مۋزىكالىق-پوەتيكا­لىق قويىلىمىمەن ءتۇرىلدى. جالپى, وسى ينكليۋ­زيۆتى تەاتر فيزيولوگيالىق ەرەك­شە­لىكتەرى بار ادامداردىڭ تالانتىن شىڭ­­داۋعا, ولاردى جۇرتشىلىققا كەڭى­نەن تانىستىرۋعا ورەلى مۇمكىندىك جاساپ وتىر. بۇل رەتتە قياعا سامعاعان ونەر يەلەرى بۇ­گىنگە دەيىن بىرنەشە ماڭىزدى تۋىندىنى ساحنالادى. سونىڭ ىشىندە تانىمال جازۋشى ر.مۇقانوۆانىڭ «ماڭگىلىك بالا بەينە» شىعارماسى نەگىزىندە ساحنا تورىنە شىققان «قىزجىلاعان» دراماسى كوپشىلىكتى ەرەكشە تولعاندىرىپ, ولارعا كەلەلى وي سالدى. بۇل تۋىندىنىڭ نەگىزگى ارقاۋى – يادرولىق سىناق الاڭىنا اينال­عان سەمەي پوليگونىنىڭ زاردابى مەن ­قاسى­رە­تى. ناقتى ايتقاندا, ءبىر داۋىردەگى تۇتاس حالىقتىڭ ىشكى جان-دۇنيەسىن اشىق تۇردە جاريا ەتكەن وزىندىك ورىنى بار ولمەس, ومىرشەڭ تۋىندى.

ەندى اتالعان تەاتردىڭ الداعى ۋاقىت­تاعى جوسپارىنا كەلسەك, ولاردىڭ ءوز الدىنا وتاۋ قۇرۋى كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە بولىپ وتىر. سەبەبى ءبىزدىڭ «جاستار» تەاترى 1954 جىلى سالىنعان. سوندىقتان ەڭ با­سىندا ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار جان­دار ءۇشىن, بۇل جەردە ولاردىڭ ەركىن ءجۇ­رىپ-تۇرۋىنا تەحنيكالىق تۇرعىدان مۇم­كىندىك قاراستىرىلماعان. دەگەنمەن ءبىز «قانات­تىلاردىڭ» ءوز الدىنا زاماناۋي تەاتر رەتىندە بولەك شاڭىراق كوتەرۋىن تىڭعى­لىقتى شەشۋگە اتسالىسىپ جاتىرمىز.

– «اناعا اپارار جول» فيلمىندە باس­تى ءرولدى سومدادىڭىز. وسى باس­تى­ ءرولدى ورىنداۋ بارىسىندا قان­داي قيىن­­دىقتارعا كەزدەستىڭىز؟..

– بۇل جەردە ەڭ ءبىرىنشى ماسەلە, ول رول­گە دەگەن جاۋاپكەرشىلىك. ياعني وتكەن عا­سىرداعى قازاقتىڭ باسىنان وتكەن زۇلمات كەزەڭدى جۇرەكتەن وتكىزىپ, ونى حالىققا شىنايى جەتكىزە ءبىلۋ. مەن جالپى وسى تۋىندىنى ومىرگە اكەلۋ بارىسىندا تىنباي كوپ ىزدەندىم. الەمگە بەلگىلى جازۋشى ش.ايتماتوۆتىڭ شىعارمالارىن قايتا ءبىر بۇگە-شىگەسىنە دەيىن وقىپ شىعىپ, بىر­قاتار دەرەكتى ءفيلمنىڭ ءمان-مازمۇنىنا تەرەڭ بويلادىم. مۇنان وزگە, سول كەزدەگى ناۋبەتتىڭ كۋاگەرلەرى بولعان قاريالاردىڭ اڭگىمەلەرىن تىڭداپ, وي ءتۇيدىم. وسىنىڭ نەگىزىندە جانە كوپشىلىكتىڭ ەرەكشە ىقى­لاسىنا وراي «اناعا اپارار جول» ءفيلمى ءساتتى شىقتى دەپ سانايمىن.

– ءبىر سۇحباتىڭىزدا «تاريحي وقيعا­عا قاتىستى رولدەردى سومداۋ ارمانىم» دەپ ەدىڭىز. سول ارمانىڭىز ءىس جۇزىندە ورىندالدى ما؟

– ارمان ورىندالۋ ءۇشىن تىنىمسىز ەڭبەك ەتۋ قاجەت. سوندىقتان ءوزىمدى شىڭ­داۋعا ارقاشان باسا ءمان بەرەمىن. مۇ­نىڭ ناتيجەسى دە جامان ەمەس. ماسەلەن, «توميريس» فيلمىندە ءتوميريستىڭ كۇيە­ۋىنىڭ ءرولىن سومداپ شىقتىم. ال الداعى كەزەڭدەرگە باتۋ حان مەن شىڭعىس حاندى سومداۋ جوسپاردا تۇر. وسى سوڭعى ءتۇسىرىلىپ جاتقان «قورقىت اتا» فيلمىندە قورقىت اتامىزدىڭ 35-40 جاس ارالىعىن سومدايمىن. جالپى ارمانىم بىرتىندەپ ورىندالىپ كەلە جاتىر دەسەم دە بولادى.

– الدا قانداي جوسپارلارىڭىز بار؟

– وتكەن جىلى تەاترىمىزدىڭ 15 جىل­دىعى مەن ۇستازىمىز نۇرقانات جاقىپ­بايدىڭ 75 جىلدىق مەرەيتو­يىن لايىقتى دارەجەدە اتاپ وتتىك. ەندى ايتايىن دەگەنىم, مەن باسىندا وسى ديرەكتورلىق قىزمەتكە تاعايىندالعان كۇنى-اق ۇجىمداستارىما «ەكى جىلدان كەيىن ديرەكتورلىقپەن قوشتاسامىن» دەگەنمىن. بۇل كرەسلوعا باۋىر باسقىم كەلمەگەندىكتەن قابىلدانعان شەشىم بولاتىن. نەگىزىندە اكتەر ساحناعا كوپ شىقپاسا, ونىڭ «قارايىپ» قالاتىنى انىق. مەنىڭ بالا كەزىمنەن ارمان ءارى ماق­سات تۇتقانىم – ءومىرىمدى ساحنامەن بايلانىستىرۋ بولدى. ياعني قاراپايىم اكتەر رەتىندە تەاترعا ودان ءارى ۇلەسىمدى قوسا بەرەمىن. جالپى, ءوزىم باسشىلىق جاساعان وسى كەزەڭدەر ىشىندە ونەر يەلەرىنە قا­تىستى مىناداي پايىم جاسادىم. ول – «دي­رەكتور تەاتردىڭ باسشىسى, اكتەر تەاتردىڭ پاتشاسى» دەگەن ۇعىم بولاتىن. سوندىقتان بۇيىرسا, الداعى ۋاقىتتا كوپ ۇزاماي پاتشالىققا كايتا ورالامىن...

اڭگىمەلەسكەن

ءامىرحان الماعانبەتوۆ,

جۋرناليست