ترانسپلانتاتسيادا دونور تاپشى

مايىتتىك دونور ساتىلمايدى

ەۋروپا ەلدەرىندە ترانس­پلان­تاتسيانىڭ شامامەن 90%-ى مايىت­تىك دونوردان الىنادى. ال ەلى­مىزدە بۇل ستاتيستيكا كەرى كەتىپ تۇر. ەلدە دونوردىڭ 95%-ى ناۋ­قاستىڭ تۋىستارى بولسا, 5%-ى عانا – مايىتتىك دونور. دونور تاپ­شىلىعىن, مايىتتىك ترانس­پلانتاتسيانىڭ ازدىعىن وسى پا­يىز­دىق كورسەتكىشكە قاراپ باجايلاي بەرسەك بولادى. مۇنىڭ سەبەبى بەلگىلى, باس ميىنىڭ ءبىرجولا سەمۋى (ميدىڭ ءولۋى) تىركەلگەن ازاماتتىڭ تۋىستارى كوبىنە-كوپ جاقىنىنىڭ ورگاندارىن الۋعا رۇقسات بەرمەي جاتادى. مۇندايدا دارىگەرلەر سوزگە كەلمەي, ساناۋ­لى ساعاتى قالعان ازاماتتىڭ تۋىس­تارى ايتقان ۇيعارىمعا كو­نە­دى. قازىردە 3 600-گە جۋىق ناۋ­قاس ورگان اۋىستىرۋعا مۇقتاج. ياعني ولار كۇتۋ پاراعىندا ءوزىنىڭ اعزاسىنا ساي كەلەتىن دونور تابىلعانشا كۇتەدى. تىزىمدەگى 3 200 ناۋقاس بۇيرەك ترانسپلانتاتسياسىنا مۇقتاج. ونىڭ ىشىندە 60-قا جۋىعى 18 جاسقا تولماعان بالالار بولسا, باسقاسى – ەرەسەكتەر. جالپى تىزىمدەگى 200-دەن اسا ناۋقاس باۋىرعا مۇقتاج, 100-گە جۋىعى جۇرەك اۋىستىراتىن كۇندى كۇتسە, قالعان 5,6 پايىزى وكپە ترانسپلانتاتسياسىن قاجەت ەتەدى. دەسەك تە بيىل ەلدە 200-دەن اسا بۇيرەك ترانسپلانتاتسيا­سى جاسالىپ, 193-ءى تۋىستىق دونور­دان, 7 ترانسپلانتاتسيا مايىت­تىك دونوردان الىنعان. ەل مەدي­تسي­نا­سىنىڭ الەۋەتى بۇيرەك, باۋىر, جۇرەك, وكپە, ۇيقى بەزى ترانسپلانتاتسياسىن جاساۋعا قاۋ­قار­لى. وپەراتسياعا دەيىنگى جانە كەيىنگى جاردەمنىڭ بارلىعى تەگىن كور­سەتىلەدى. وسى تۇستا شەتەل ازا­­ماتتارىنا ترانسپلانتاتسيا جا­سال­مايتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. جاسالعان كۇننىڭ وزىندە مايىتتىك ترانسپلانتاتسيا شەتەل ازا­ماتتارىنا سالىنبايدى. بۇل زاڭ شەڭبەرىندە بەلگىلەنگەن. مايىت­تىك دونور ىستانبۇل دەك­لاراتسياسىنا سايكەس, الەمدە دە ساتىلمايدى. دۇنيە ءجۇزى ترانسپلان­تولوگتەرى سول ىستانبۇل دەك­لاراتسياسىن ۇستانا وتىرىپ, ءوز ەلىندە ترانسپلانتولوگيانى دامىتۋعا ۇلەس قوسىپ جاتىر. مى­سالى, قازىر ەلىمىزدە ەرەسەكتەرگە بۇيرەك ترانسپلانتاتسياسىن جاسايتىن 4 ورتالىق بار. بۇل – استانا قالاسىنداعى ۇلتتىق ونكولوگيا ورتالىعى, الماتىداعى ا.ن.سىزعانوۆ اتىنداعى ۇلتتىق عىلىمي حيرۋرگيا ورتالىعى, اقتوبەدەگى وبلىستىق اۋرۋحانا جانە شىمكەنتتەگى №1 اۋرۋحانا. سونىمەن قاتار استاناداعى انا مەن بالا ورتالىعىندا كامەلەتتىك جاسقا تولماعان بالالارعا بۇيرەك ترانسپلانتاتسياسى جاسالادى. ۇلت­تىق عىلىمي ونكولوگيا ورتا­لى­عىنىڭ اعزا ترانسپلانتاتسياسى سەكتورىنىڭ اعا ورديناتورى مەلس اسىقباەۆتىڭ ايتۋىنشا, وپەراتسيا قيىندىعىنا قاراي ترانسپلانتاتسيا حيرۋرگيالىق جاعىنان, يممۋنولوگيا جاعىنان دەپ ەكىگە بولىنەدى ەكەن.

– نەگىزى حيرۋرگيالىق جاعى­نان بۇيرەك اۋىستىرۋ ترانسپلان­تولوگيادا اسا كۇردەلى وپە­را­تسيالاردىڭ قاتارىندا ەمەس. حيرۋرگيالىق جاعىنان ەڭ كۇر­­دەلى وپەراتسيالاردىڭ ءبىرى – باۋىر اۋىستىرۋ. بىراق يم­مۋنولوگيالىق جاعىنان اعزا­نىڭ بۇيرەكتى قابىلداۋى كۇر­دەلىرەك. سوندىقتان وپەراتسياعا كىرىسپەس بۇرىن يممۋندىق جۇيەنى تولىق, ءجىتى زەرتتەيمىز. ال باۋىر يممۋنولوگيا جاعىنان اعزاعا تەز بەيىمدەلەدى. الايدا حيرۋرگيالىق جاعىنان باۋىر ترانسپلانتاتسيا­سى – كۇردەلى وپەراتسيالاردىڭ ءبىرى. وپەراتسيا ەل ازاماتتارىنا تەگىن جاسالادى. ورگانىن اۋىستىرعان پاتسيەنتتەر كەيىن بۇيرەككە اسەر ەتپەيتىن يممۋنوسۋپرەسسيۆتى ءدارى-دارمەكتەر ءىشىپ, كۇتىنەدى. ول دارىلەردى مەملەكەت تەگىن بەرەدى. ناۋقاس ۇنەمى ترانسپلانتولوگ دارىگەردىڭ باقىلاۋىندا بولادى. ترانسپلانتاتسيا وپەراتسيالارىن ءبىز جەتىك مەڭگەرىپ الدىق. شەتەلدە وقىدىق. اقش, يسپانيا, وڭتۇستىك كورەيا, تۇر­كياعا بارىپ تاجىريبە جيعان دارىگەرلەر كوپ. ويتكەنى قازىر اقش پەن يسپانيا – ترانسپلانتاتسيا بويىن­شا, سونىڭ ىشىندە مايىتتىك دونورلاردىڭ كورسەتكىشى بويىنشا الدىڭعى قاتاردا. ال تۋىستىق دونوردىڭ كومەگىمەن وپەراتسيا جاساۋدا, ياعني باۋىر, بۇيرەك اۋىستىرۋدا وڭتۇستىك كورەيا مەن تۇركيا مەديتسيناسى الدا. ءبىزدىڭ دارىگەرلەر اتالعان ەلدەرگە بارىپ, تاجىريبەسىن ارتتىرىپ جۇرگەن سوڭ قازىر بۇيرەك, باۋىر, جۇرەك, وكپە, ۇيقى بەزى ترانسپلانتاتسياسىن تولىق يگە­رىپ الدى. ترانسپلانتولوگ دا­­رى­گەرلەر ءار وپە­راتسياعا توپ بولىپ جۇ­مى­لىپ كىرىسەدى. دونوردى تەكسەرۋ, ناۋقاستى وپەراتسياعا دايىنداۋ, وپەراتسيا, وپەراتسيادان كەيىن­گى زەرتتەۋلەردىڭ بارلىعىن قاداعا­لايتىن دارى­گەرلەر بار. ارقايسىسى ءوزىنىڭ جۇ­مىسىن جەتىك بىلەدى. ءبىر وپەراتسيانىڭ وزىنە كەم دەگەندە 50 ادام قاتى­سا­دى. جاس مامانداردى دا ءوزىمىز قولدان كەلگەنشە دايارلاپ جاتىرمىز. ترانسپلانتولوگ مامانداردىڭ تاپشىلىعى جوق. جاس شاكىرتتەرى­مىزدى ءوزىمىز تاربيەلەپ وقىتقاننان بولەك, ولار دا شەتەلگە بارىپ ءبىلىمىن جەتىلدىرەدى, – دەيدى بىلىكتى دارىگەر.

بۇيرەك – اعزاداعى اسا ماڭىزدى ورگان

باۋىر يممۋنوكومپەتەنتتى ورگان بولعان سوڭ, وزدىگىنەن وسەدى. ال ادام اعزاسىندا ەكى بۇيرەك بارىن ەسكەرسەك, ءبىرىن تۋىسىنا بەرۋگە بولادى. مۇندا ەسكەرەتىن قاتاڭ قاعيدا ترانسپلانتولوگيا كەزىندە ەڭ ءبىرىنشى دونورعا زيان كەلمەۋى كەرەك. ەگەر زەرتتەۋ بارىسىندا دونور بولۋعا نيەتتى تۋى­سىنان تەرىس كورسەتكىشتەر باي­قال­سا, وندا ول ازاماتتى دونور رەتىندە قاراستىرمايدى. دونور تولىققاندى مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە تۋىسىنىڭ دونور بولاتىنى نە بولمايتىنى مۋلتيتارتىپتىك توپ­تىڭ شەشىمىنەن كەيىن بەلگىلى بولادى. بۇيرەك 24 ساعاتتا ادام اعزاسىنداعى 180 ليتر قاندى ءسۇزىپ, 1 مينۋتتا 80 مەن 120 مل قاندى سۇزگىدەن وتكىزەدى. وسىلاي اعزانى تازالاپ, قان قىسىمىن رەتتەيدى. بۇيرەك قىزمەتى بۇزىلسا, باسقا اعزالاردىڭ جۇمىسىن باياۋلاتادى. تاعى ءبىر دەرەككە سۇيەن­­سەك, ەڭ العاش رەت ەلدە بۇي­رەك ترانسپلانتاتسياسى 1979 جىلى قازىرگى ا.ن.سىزعانوۆ اتىنداعى ۇلت­تىق عىلىمي حيرۋرگيا ورتا­لى­عىندا جاسالىپتى. ودان كەيىن ترانسپلانتاتسيا تۇبەگەيلى توقتاعان-دى. ەندى مۇنداي كۇردەلى وپەراتسيالار 2012 جىلدان باستاپ قاي­تا قولعا الىنا باستاعان. سول جىلى ترانسپلانتاتسيا ۇيلەستىرۋ ورتالىعى قۇرىلدى. العاش رەت جۇرەك ترانسپلانتاتسياسى جاسالدى. مىنە, سودان بەرى ەلدە اعزاسىن اۋىستىرىپ, ءومىرىن جاڭا جولدان باستاعان ازاماتتاردىڭ سانى جىلدان-جىلعا كوبەيىپ كەلەدى. مىسالى, 18 جاسىندا بۇيرەك اۋرۋى اسقىنعان ساۋلە ەركەمباي قازىر بۇرىنعىشا ءسان سالونىندا شاشتاراز بولىپ ەڭبەك ەتىپ ءجۇر.

– 2013 جىلى قىزىلوردا قالا­سىندا دياگنوز قويىلىپ, قان از­دىعىنا بايلانىستى ءبىر اي اۋرۋ­حانادا بولدىم. سول تۇستا دارى­گەرلەر ماعان دياليز قابىل­داي­سىڭ دەگەندە, مەن باس تارتىپ, اۋرۋحانادان شىققانمىن. ياعني سول ارقىلى قاندى اپتاسىنا 3 مارتە سۇيىلتىپ قۇيۋ كەرەك بولدى. راس, ول كەز بويىمدى قورقىنىش بيلەدى. ءوزىم ەمدەلىپ, وڭالىپ كەتەمىن دەگەن سەنىم كۇشتىرەك ەدى. اراعا جىل سالىپ جاعدايىم كۇرت ناشارلاپ, اۋرۋحاناعا قايتا جاتتىم. 2014 جىلى 6 تامىزدان دياليز الا باستادىم. كەيىن قان تامىرداعى ارتەريا مەن ۆەنانى بىرىنە-ءبىرىن جالعاۋ ارقىلى جاسالاتىن فيستۋلا دەپ اتالاتىن شاعىن وپەراتسيا قىزىلوردادا, الماتىدا ءساتسىز بولدى. سودان 2014 جىلى جەلتوقساندا استاناعا №1 اۋرۋحاناعا باردىم. ءتيىستى ەم-دوم الىپ ءجۇردىم. 2015 جىلى فيستۋلا قويىلىپ, جارتى ساعاتتا جاسالعان وپەراتسيا ءساتتى شىقتى. ودان ءارى استانادان دياليز ورتالىعىن تاڭداپ, سوعان بارىپ ءجۇردىم. كەيىن كۇتۋ پاراعىنا تۇرۋ كەرەك دەگەن حاباردى ەستىپ, سول تىزىمگە مەن دە ەندىم. 2016 جىلى ناۋرىزدىڭ 25-ىنە قاراعان كۇنى ەمحانادان قوڭىراۋ ءتۇستى. سول كۇنى استاناعا جەتتىم. بىر­نە­شە اناليز تاپسىردىق. دارى­گەرلەر بۇيرەك سايكەس كەلگەن سوڭ, پسيحولوگيالىق جاعىنان دەمەۋ كورسەتتى. ول كەزدە باس ترانس­پلانتولوگ عاني مۇرات ۇلى جانە مەلس نۇرسەيىت ۇلى باستاعان دارىگەرلەر وپەراتسيا جاسادى. سودان بەرى, مىنە, 7 جىلعا جۋىق ۋاقىت وتە شىقتى. ءۇش اي سايىن دارىگەرلەر ءجىتى تەكسەرىپ تۇرادى. شاشتاراز ماماندىعىن وقىپ, يگەردىم. قازىر ءسان سالونىندا جۇمىس ىستەيمىن. انام قان قىسىمىنا بايلانىستى, ال اعام قان توبى ساي كەلمەي دونور بولا المادى. دونوردىڭ كىم ەكەنىن ايتۋ مەديتسينالىق قۇپيا بولىپ سانالادى ەكەن. ەگەر ول كىسىنىڭ اتا-اناسى, تۋعان-تۋىسى بولسا, العىس ايتامىن, – دەيدى ساۋلە.

كۇتۋ پاراعىندا تۇرىپ, مايىت­تىك دونوردىڭ كومەگىمەن قايتا اياققا تۇرعان ساۋلە ءار ادام دەن­ساۋ­لىعىنداعى جەڭىل سىرقاتقا ءجۇر­دىم-باردىم قاراماي ۋاقتىلى تەكسەرۋدەن ءوتىپ, الدىن الۋدىڭ ماڭىزى جوعارى ەكەنىن ايتادى. «مەن اۋىردىم دەپ ومالىپ وتىرا بەرۋگە بولمايدى. بىردەن دارى­گەر­گە قارالۋ كەرەك. كەز كەلگەن اۋرۋ سول ەلەمەگەننەن اسقىنادى», دەيدى ول.

ماسەلە ءدىني كوزقاراستا ەمەس, قاتە تۇسىنىكتە

تاعى ءبىر دەرەككە جۇگىنسەك, ۇيقى بەزىن اۋىستىرۋ وپەراتسياسى دۇنيە جۇزىندە كۇردەلى ءارى ەڭ سيرەك جاسالاتىن وپەراتسيالاردىڭ ءبىرى ەكەن. قازىر ەلدە وسىنداي ەكى وپەراتسيا جاسالعان. ءبىرى تۋىستىق دونوردان الىنسا (الماتىدا جاسالعان), ەكىنشىسى ۇلتتىق عىلىمي ونكولوگيا ورتالىعىندا مايىتتىك دونوردان الىنعان. دۇنيە جۇزىندە جى­لىنا شامامەن وسىنداي 200-گە جۋىق وپەراتسيا جاسالادى. اششى ىشەك تە سولاي, سيرەك اۋىستىرىلادى. ترانسپلانتاتسيادا وسى ەكى وپەراتسيا يم­مۋنولوگيالىق جاعىنان, ياكي حيرۋرگيالىق جاعىنان دا وتە كۇردەلى ەكەن. سايىپ كەلگەندە, مايىتتىك دونوردىڭ ازدىعىنان ەلدە مۇنداي وپەراتسيالار وتە از جاسالىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە جۇرەك ترانسپلانتاتسياسىن كۇتىپ وتىر­عاندار قانشاما؟! بۇعان قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى دا ۇكىمىن كورسەتىپ وتىر. ياعني دىندە ترانسپلانتاتسيا دۇرىس جاعىنان كورسەتىلسە دە, دىننەن حابارى جوق ادامدار, وكىنىشكە قاراي, ءدىندى جامىلىپ, مايىتتىك ترانسپلانتاتسياعا قارسى بولىپ جاتادى. مىسالى, يران – مۇسىلمان ەلدەرى ىشىندە مايىتتىك ترانسپلانتاتسيا ەڭ كوپ جاسالاتىن مەملەكەتتىڭ قاتارىندا. ەل ۇركە قارايتىن تاعى ءبىر ماسەلەنى وسى تۇستا ايتا كەتكەنىمىز ءلازىم. مايىتتىك دونور تەك ادامنىڭ جۇرەگى سوعىپ تۇرعاندا عانا جارامدى بولادى. اجال ايتىپ كەلمەيدى. بىراق ومىردەن وتكەن, جۇرەگى توقتاعان تۋىسىنىڭ اعزاسىن الادى دەپ بوي بەرمەيتىندەر دە كەزدەسەدى قازىر. جوعارىدا ايت­قان­داي, باس ميىنىڭ ءبىرجولا سەمۋى تىركەلگەن ادامداردىڭ تۋىستارىنان مايىتتىك دونورعا كەلىسىم بەرەتىنى نە قارسىلىعى تۋرالى سۇرالادى. سەبەبى باس ميى توق­تا­عان (بيولوگيالىق ءولىم سانالادى) ادامنىڭ جۇرەگى اپپاراتتىڭ كومەگىمەن ۋاقىتشا سوعىپ تۇرادى. وسىلايشا, ءبىر مايىتتىك دونوردىڭ 5, ءتىپتى 7 ادامنىڭ ءومىرىن امان الىپ قالۋعا مۇمكىندىگى بولادى. مايىتتىك دونوردان الىنعان ورگاندار اپپاراتتىڭ كومەگىمەن جۇمىس ىستەپ تۇرۋى شارت. اپپارات توقتاسا, جۇرەك تە توقتايدى. جۇرەك الىنعان سوڭ ونىڭ ءومىرى نەبارى 4 ساعات بولادى. سول قىسقا ۋاقىتتا جۇرەكتى ەكىنشى ادامعا سالىپ ۇلگەرۋ كەرەك. ال باۋىردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى – 10 ساعات. بۇيرەكتىكى – 24 ساعات. جوعارىدا مۇقتاج پاتسيەنتتەر كۇتۋ پاراعىندا تۇراتىنىن ايتتىق. وندا ناۋقاستىڭ بارلىق ساراپتاماسى كورسەتىلەدى. سودان كۇتۋ پاراعىندا مايىتتىك دونور­دىڭ كورسەتكىشتەرى, تىندىك ساي­كەس­تىگى تاڭدالادى. ياعني باع­دار­لاما مۇقتاج پاتسيەنتتى اۆتوماتتى جۇيەدە تاڭدايدى. وسى تۇستا مەديتسينالىق اۆياتسيا دا جاردەمدەسەدى. قىسقاسى, مايىت­تىك دونوردى دارىگەرلەر مۇق­تاج ادامدارعا جەتكىزىپ سالۋدى جەتىك بىلەدى, جىلدام ارەكەت ەتەدى. وسىلايشا, اق جەلەڭدىلەر ەرتەڭىنە كۇمانمەن, كۇدىكپەن قاراپ وتىرعان مۇقتاج جانداردىڭ تۋىن جىقپاي جىگەرلەندىرىپ كەلەدى. ال شىن مانىسىندە بۇل جايعا دارىگەردەن بولەك, قوعام دا جاۋاپتى.