كارتادا جوق ارال (جالعاسى)

(جالعاسى. باسى الدىڭعى جاريالانىمدا)

– دەگەنمەن, – دەدىم مەن وسى ارادا سەرىكتەرىمنىڭ ءسوزىن ءبولىپ, – جوعارىداعى كىتاپتار, دەرەكتى كينو جانە تانىمدىق ماتەريالداردا كوپ ءسوز بولماعان كەزدەيسوق جايت, وقىس وقيعالاردى بىلەسىزدەر مە؟ ءتىپتى كىشىگىرىم, ەلەۋسىز ءومىر سۋرەتى بولسا دا دەگەندەي... ويلانىپ كورىڭىزدەرشى.

– 1952-1962 جىلدارى, – دەدى ءسوزىن ءسال ويلانىپ بارىپ باستاعان زاۋرەش, – وسى بارساكەلمەسكە ن.د.جۋراۆلەۆ دەگەن كىسى ديرەكتور بولعان ەكەن. مىنە, سول قورىق باسشىسى ءوزىنىڭ جۇرگىزگەن جۇمىس كۇن­دەلىگىنە تومەندەگىدەي سيرەك ەپيزودتى جازىپ قالدىرىپتى. جوعارىدا ايتىلعان 1953 جىلى ماماندار مۋرگاب ماڭىنداعى بادحىزدان ءوزىمىز تۇرعان مىنا جەرگە سەگىز قۇلاندى اكەلمەي مە؟! العاشقى كۇنى نەشە تاۋلىك بويى كەمە ۇستىندەگى تەمىر توردا قامالىپ, تەربەلمەلى تەڭىز تولقىنىنداعى جولدان شارشاعان بۇل جانۋارلار جاعاعا ەسەڭگىرەپ تۇسەدى. سودان تىرپ ەتپەي جاتىپ الادى دا كەلەسى كۇنى عانا باستارىن كوتەرىپ جايىلىمعا بەتتەيدى. «ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەندە, – دەيدى ن.د.جۋراۆلەۆ ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان جازباسىندا, – ابدەن ەستەرىن جيناپ بولعان قۇلاندار تەڭىزدىڭ وڭتۇستىك باتىسىنداعى سوققان جەلگە مۇرىندارىن توسىپ تىقىرشي باستادى. ءسويتتى دە ءبىر مەزەتتە وزدەرىن اكەلگەن قاراقالپاقستاننىڭ مويناق جاعىنداعى ايدىنعا قويىپ كەتىپ, تەڭىزگە جۇزە جونەلدى. مۇنى كورگەن بىز­دەر جاعاعا جەتىپ, موتورلى قايىققا وتىرعانشا, «قاشقىندار» ءبىراز جەرگە ۇزاپ تا كەتكەن بولاتىن. اقىرى بۇيىرلەپ بارىپ, ولاردىڭ الدىن وراعان قورىق قىز­مەتكەرلەرى قۇلانداردى قايتارىپ ۇلگەرىپ, قايتا اكەلدى. سودان كەيىن بۇل جانۋارلار قاشۋدى قويىپ, ونداي مىنەز كورسەتپەدى. مۇنى ءبىز: «تابيعاتتىڭ بۇل اردا پەرزەنتتەرىنىڭ تەڭىزدى كەسىپ وتە المايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. سويتسە دە بويلارىنداعى تۋمىسىنان بار بوستانشىل بۇلقىنىسى-اۋ. بۇل دا بولسا مىنا ءتۇز جانۋارلارىنىڭ ءوزىمىز بىلمەيتىن كوپ ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىرى شىعار», – دەپ ويلادىق.

– ال مەنىڭ ەسىمە زوولوگ عالىم ل.سوت­نيكوۆتىڭ كۇندەلىگىندەگى مىناداي جازبا ءتۇسىپ وتىر, – دەدى قىزىقتى اڭگىمەنى ءارى قاراي جالعاۋعا تىرىسقان ارمان. – ارالعا العاش اكەلىنگەن قۇلان­داردىڭ بىرەۋى ەركەك, قالعان جەتەۋى ۇرعاشى ەكەن. اتالىق مارتەبەگە يە الگى ءتۇز جانۋارى جالقاۋ, بويكۇيەز بولىپ شىعادى دا انالىقتارعا قاراماي قويادى. ءسويتىپ 1954 جىلى بار­ساكەلمەستەگى قۇلاندار ق ۇلىندامايدى. كەلەسى جىلى... قورىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەرەنسىزدىگىنەن مۇندا كۇتپەگەن جاعداي ورىن الادى. ول ارالداعى مالشىنىڭ ەركەك ەسەگىن يەكتەگەن ۇرعاشى قۇلاننىڭ بىرەۋىنەن شاتا ق ۇلىننىڭ تۋى ەدى. بۇعان نە ىستەرلەرىن بىلمەي قاتتى ابىرجىعان ماماندار ەسەكتى بىردەن قۇرلىققا جونەلتەدى. ال گيبريد تولگە روماشكا دەپ ات قويىپ ءپىشتىرىپ تاستايدى. سويتەدى دە ارالداعى قوسالقى شارۋاشىلىقتىڭ سۋ تاسۋشى ارباكەشى قاراماعىنا بەرەدى. ارتىنشا باياعى بادحىز قورىعىنان باسقا ەركەك قۇلان الدىرتادى. سودان سوڭ, ياعني 1957-1958 جىلداردان باستاپ مۇنداعى ءتۇز جانۋارلارىنىڭ باسىنا باس قوسىلىپ, كو­بەيە باستايدى. بىلەسىز بە, اعاسى, بۇل جەر­­دە كەزىندە جوعارىداعىداي دا وقيعالار بولعان.

وسىنى ايتقان سەرىكتەرىم ءبىر ساتكە ءسال ءۇنسىز قالدى. سودان سوڭ اڭگىمەلەرىن قايتا جالعادى. ول سوزدەردەن اڭعارعانىم, بارساكەلمەستەگى 60-جىلداردىڭ باسى مەن 70-جىلداردىڭ اياعىنا دەيىنگى كەز ەرەكشە ءبىر جاقسى, مامىراجاي ۋاقىت بولىپتى. بۇل كەزەڭدى ءسوز ەتىلىپ وتىرعان قورىقتاعى تىرشىلىكتىڭ ناعىز جاندانىپ, جاڭارعان كەمەل شاعى ەدى دەسەك, ەش قاتەلەسپەيتىن سياقتىمىز. وعان اتالعان ۋاقىت ارا­لىعىندا قورىقتاعى اقبوكەندەردىڭ 1946 جىلعى الاپات قىستان سوڭ قايتادان ءوسىپ 1 500-گە, قاراقۇيرىقتاردىڭ دا ودان كەيىنگى 1948 جىلعى جۇتتان كەيىن ەس جيىپ 370-كە, ال قۇلانداردىڭ 1957 جىلدان بەرى 220-عا جەتكەنى انىق دالەل. سونداي-اق ارالدى مەكەندەيتىن 95 قۇس ءتۇرىنىڭ عىلىمي سيپاتتامالىق پاسپورتى جاسالىپ, كوكتەم مەن كۇزدە ولارعا ساقينا سالۋ جۇمىسى جۇرگىزىلگەنى, 256 ءتۇرلى گۇلدى وسىمدىكتىڭ تولىق زەرتتەلىپ, رەسپۋبليكالىق بيوكاتالوگقا ەنگىزىلگەنى دە مىنە, وسى كەز. بۇعان تاعى دا سول 60-70-جىلدارداعى قورىق راديۋسىنداعى اتموسفەرا مەن جەر رەلەفى جانە كليماتى, جىل مەزگىلدەرىندەگى تەمپەراتۋرالىق شكالالار جونىندە اتقارىلعان جۇيەلى جۇمىس­تاردى قوسايىق. مىنە, سوندا بۇلار ءوزىمىزدىڭ عىلىم اكادەمياسى جانىنداعى زوولوگيا, بوتانيكا ينستيتۋتتارى مەن لەنينگرادتاعى ا.گەرتسەن اتىنداعى ۋني­ۆەر­سيتەتتىڭ جاراتىلىستانۋ كافەدراسى عالىمدارىنىڭ بارس­اكەلمەستەگى تياناقتى دا تاباندى جۇمىس­تارىن ايقىنداي تۇسەرى انىق. ولاردىڭ ىشىندە اسىرەسە اتالعان عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىنداعى م.يس­ماگيلوۆ, ا.سلۋدسكي, ل.كۋزنەتسوۆ, د.ەليسەەۆ, د.پي­ريۋلين سەكىلدى بوتانيك, زوولوگ مامانداردىڭ ەڭبەكتەرى ەرەن.

وكىنىشكە قاراي 1975 جىلدان كەيىن ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ايماقتاعى جاع­داي كۇرت وزگەرە باستادى. ول ارال تەڭى­زىن­دەگى «SOS» بەلگىسى دەپ ايتارلىق ەكولو­گيالىق اپاتتىڭ ءبىلىنۋى بولاتىن. ونداعى قاۋىپ­تىڭ نەگىزگىلەرىن اتاپ ايتساق, بۇلار 1975-1980 جىلدار ارالىعىنداعى تەڭىز دەڭگەيىنىڭ الدىمەن 10, ودان سوڭ 12 مەترگە تومەن ءتۇسىپ كەتۋىنەن, داريانىڭ جاعالاۋدان 10-11, كەي جەرلەرىندە 16-18 شاقىرىمعا كەرى شەگىنۋىنەن, ونىڭ قۇرعاپ قالعان جەر تاباندارىنان ۇشقان تۇزدى توزاڭداردىڭ اتالعان ءوڭىردىڭ ەگىندىكتەرى مەن شابىندىقتارىن وسىرمەي, تاقىرعا اينالدىرا باستاعاندىعى ەدى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ قيىن جاعداي تەڭىز سۋىنداعى تۇز مولشەرىنىڭ قالىپتى جاعدايدان 2,5 ەسە ارتىپ, ءبىر ليتر سۋ قۇرامىنداعى كون­تسەنتراتتىڭ 18 گرامعا جەتۋى بولاتىن. بۇل بارساكەلمەستەگى قۇلاندارعا زاۋال بوپ ءتيدى. زاۋال ەمەي نەمەنە, ولار باۋىر تسيرروزىنا ۇشىراسا. بەيكۇنا جانۋارلاردى قۇتقارۋ ءۇشىن سول كەزدەگى ۇكىمەت شۇعىل شەشىم قابىلداي ءبىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قۇلاندار 1981 جىلعى جەلتوقساندا ارال ايماعىنان 1050 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى الماتى وبلى­سىنىڭ كەربۇلاق وڭىرىنە اكەلىنىپ, جەرسىندىرىلە باستادى.

بىراق ماسەلە مۇنىمەن بىتپەدى. 1985-1995 جىلدار ارالىعىندا ارال ايما­عىنداعى ەكولوگيالىق اپات ءوزىنىڭ اپوگەيىنەن دە استى. ءسويتىپ ونداعى تەڭىز اكۆاتورياسى ەكى ەسە كەمىپ, بۇرىنعى ايدىن شالقار سۋ بەس ەسە ازايدى. بۇعان قوسا داريا دەڭگەيىنىڭ تومەن ءتۇسۋى 20 مەترلىك شەككە جەتتى. جاعالاۋ 70-110 شاقىرىم الىستا قالدى. ونداعى جالاڭاشتانىپ قالعان تەڭىز تابانىنان جىل سايىن ميلليو­نداعان تونناعا جۋىق تۇزدى شاڭ ۇشىپ, توڭىرەكتەگى مال جايىلىمى مەن باۋ-باقشا پلانتاتسيا­لارىن قاراپ قىل­دى. ايتايىق دەگەنىمىز, وسى اپاتتىق جاع­داي بارساكەلمەستى دە اينالىپ وتپەي, مۇنداعى تىرشىلىكتى وڭدىرماي تۇرالاتىپ كەتكەندىگى. وعان مىنا ايانىشتى مىسالداردى كەلتىرسەك, سولاردىڭ ءوزى جەتكىلىكتى عوي دەپ ويلايمىز. قورىقتاعى قاۋىپتى ەڭ الدىمەن وسىنداعى قۇستار سەزگەن. شەڭگەل, دۇزگەن جانە سەكسەۋىل جاپىراقتارى مەن داندەرىنىڭ سيرەپ, سونداي-اق قالىڭ قاۋ, قوردالى ميا تۇبىندەگى قۇرت-قۇمىرسقانىڭ ازايۋىنا بايلانىستى ولار ارالدى تاستاپ, جاعالاۋعا ۇشىپ كەتكەن. سودان سوڭ... بۇرىن بارساكەلمەسكە اڭدارعا ءشوپ ازىرلەپ, قىستا سونى ۆولەرگە شا­شۋمەن شۇعىلداناتىن قوسالقى شارۋاشىلىق بولعان. سوڭعى ۋاقىتتا مۇندا قار مەن جاڭبىر جاۋماعاندىقتان شابىندىقتاردان شالعىعا ەشتەڭە ىلىكپەي, بريگادا تاراپ, كەربۇلاقتاعى كوشكە ىلەسە الماعان كارى قۇرتاڭ قۇلاندار مەن اق­بوكەن, قاراقۇيرىقتار ناپاقاسىز قالعان. سونداي سۇرقاي شاقتا قورىقتاعى جان-جانۋارلار ارلى-بەرلى سەندەلىپ, ارال جا­عالاۋىنداعى جيەكتە ءجۇرۋدى ادەتكە اينالدىرادى. سويتەدى دە ءبىر كۇنى وزدەرىنىڭ تابيعي ينستينكتەرى ارقىلى توڭىرەكتەگى قاشقان تەڭىز سۋىنىڭ تاياز جەرىن تاۋىپ, بارساكەلمەستەن قۇرلىققا قاراي ەپتەپ وتە باستايدى. ارا-تۇرا جانە ۇزدىك-سوزدىق جاعدايداعى بۇل اڭدار جورىعى ەكى جىلعا سوزىلادى. سونىڭ ناتيجەسىندە 50 قۇلان, 1 400 اقبوكەن, 350 قاراقۇيرىق جاعاعا تۇياق ىلىكتىرىپ, اشتىق اجالىنان امان قالادى. سول ۋاقىتتا, ياعني 1997 جىلى بارساكەلمەستىڭ سولتۇستىك-شىعىس جاعى قۇرلىققا قوسىلىپ, تۇبەككە اينالعان ەدى. ال 2000 جىلى ونىڭ ءتورت جاعىندا دا سۋ قالماي, ەندى تۇبەك قانا ەمەس, ارال اتاۋىنان دا ايىرىلعان بولاتىن. كەزىندە «ارگۋمەنتى ي فاكتى» اپتالىعىندا جازىلعانىنداي, رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ: «قارجى كوزىنىڭ جەتىمسىزدىگىنەن بۇل قورىق جۇمىسىنىڭ قىزمەتى توقتاتىلدى», – دەگەن شەشىم شىعارۋى دا مىنە, وسى كەز. سودان بۇل جەردەگى تىرشىلىك تەك 2005 جىلدان باس­تاپ قايتا جاندانعان. وعان دالەل, ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان نىساننىڭ بارساكەلمەس مەملەكەتتىك تابيعي قورىعى دەگەن اتقا يە بولىپ, قايتا قۇرىلۋى. سودان كەيىن يۋنەسكو-نىڭ بيوسفەرالىق رەزەرۆاتتارى الەمدىك جۇيەسىنە ەنۋى, يۋسايد-تىڭ تابيعات انومالياسىنان شولگە اينالعان جەرلەرگە جان ءبىتىرۋ جوباسىنداعى گرانتتى جەڭىپ الىپ, بارساكەلمەستىڭ تەڭىز سۋى قاشقان ماڭايىنداعى 500 گەكتار تەلىمگە سەكسەۋىل وسكىندەرىن وتىرعىزۋ, جاپونيا ۇكىمەتى تاراپىنان ۇسىنىلعان «شوپتەر تامىرى» باعدارلاماسى كونكۋرسىنا قاتىسىپ, 80 مىڭ دوللارلىق قارجىعا يە بولۋ ارقىلى قۇم توقتاتاتىن سارى سازان, بۇيىرعىن, اق سوراڭ مورتىقتى ولاردان ءدانى نەگىزىندە ەگۋ. وسى جانە ودان باسقا دا كوپتەگەن جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا قورىق ەڭسەسىن قايتا تىكتەپ, قايتادان جا­قىن جانە الىس شەتەل عالىمدارى تانيتىن دارەجەگە جەتكەن جايى بار. ونىڭ جارقىن ءبىر كورىنىسى بارساكەلمەس تابيعي مەملەكەتتىك قورىعىنىڭ 2020 جىلعى «ەلىم-اي» رەسپۋبليكالىق سىيلىعىن جەڭىپ الۋى. بۇل پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن ورمان شارۋاشىلىعى جانە جان-جانۋارلار الەمىن قورعاۋ ماقساتىندا العاش رەت تاعايىندالعان ەرەكشە جۇلدە. وعان ۇمىتكەرلەر ءار جىل سايىن 16 نوميناتسيا بويىنشا باق سىنايدى. بارساكەلمەس مەملەكەتتىك تابيعي قورىعىنىڭ مىنە, كەشەگى ءولارا شاق, وتپەلى كەزەڭدەگى تار جول, تايعاق كەشۋدەن ءوتىپ كەلىپ, قايتادان ەڭسەسىن كوتەرۋى قۋانىشتى جايت. مۇندا وسى انومالدى رەزەرۆاتتا 2003-2021 جىلدارى الدىمەن اعا مامان, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, سودان كەيىن ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى, ديرەكتور قىزمەتتەرىن اتقارىپ, كوپ قيىندىقتاردى مويىماي كوتەرە بىلگەن, كەزىندە ەلىمىزدەگى وسىنداي 10 تابيعي قورىق اراسىندا جال­عىز ايەل زاتى جەتەكشى بولعان زاۋرەش الىم­بەتوۆانىڭ ەڭبەگى زور.

– ءجۇرىڭىز. ەندى ەتەككە قاراي تۇسەيىك, – دەدى وزدەرىنىڭ توبە باسىندا تۇرىپ كەزە-كەزەك ايتقان اڭگىمەلەرىندەگى كەرەك مالىمەتتەردى قويىن داپتەرىمە جازىپ بولا بەرگەن ماعان ارمان. – اناۋ ءمۇيىس پەن جازىققا جاقىندايىق. ويتكەنى وندا ءسىز كورەتىن كوپ نارسە بار.

راسىندا دا سولاي ەكەن. جاعاداعى جول بۇرىلىسىنا جاقىنداي بەرگەندەگى كوزىمىزگە تۇسكەنى, شىنجىر باۋلى شاعىن كەمە زاكىرى بولدى. ونىڭ جانىنداعى جۇقا قاڭىلتىرعا ويىپ جازىلعان انىقتامادان بىلگەنىمىز, بۇل 1848-1849 جىلدارى ارال تەڭىزىن زەرتتەپ, وسى بارساكەلمەستى كارتاعا تۇسىرگەن ا.ي.بۋتاكوۆتىڭ قۇرمەتىنە قويىل­عان سيمۆولدىق بەلگى ەكەن. مۇنى 2008 جىلى رەسەيدىڭ ورىنبور وبلىسىنان كەل­گەن ەن­تۋزياستار اكەپ ورناتىپتى. بۇلار اتاقتى تەڭىز­شىنىڭ ۇرپاقتارى نەمەسە جا­قىن-جۇراتتارى-اۋ شاماسى...

وسىلاي دەپ وي تۇيگەن بىزدەر جازىقتاعى جاڭبىر كورمەگەن قۇرعاق ءشوپتى كۇتىرلەتە باسىپ, الىستاعى ەسكى ۇيلەرگە قاراي بەت الدىق. جاقىنداعاندا بايقادىق, بۇل باياعى ارتەل باسشىسى پەتكا نەگىزىن قالاعان, فاكتوريانىڭ ورنى ەكەن. سودان كەيىن قايتا سالىنعان كەڭسەدە 1953-1991 جىلدارى الماتى مەن لەنينگراد عالىمدارى جۇمىس ىستەپ, ءوز زەرتتەۋلەرىن جۇرگىزگەن. ال ولارعا ىلەسىپ, وندىرىستىك تاجىريبەدەن وتۋگە كەلگەن ستۋدەنتتەر اناۋ شاعىن كلۋبتا كەشكى كونتسەرتتەرىن قويىپ, وسىنداعى ورمانشى, كۇزەتشى, ۆولەر جۇمىسشىلارىنىڭ كوڭىلدەرىن كوتەرگەن. مىنا تۇرعان ۇزىن باراك ءبارىنىڭ جاتىن ورنى بولعان. قازىر وسى مەكەنجايلاردا ەشكىم جوق. قاڭىراپ بوس تۇر. 1998 جىلدان كەيىن تىرشىلىك ۋاقىتشا توقتاپ, ۇيلەر دە, ولاردىڭ اۋلاسىنداعى جۇك ماشيناسى مەن ك-700 جانە دت-75 تراكتورلارى دا تۇرا-تۇرا توت باسىپ, ەشكىمگە كەرەكسىز بوپ قالعان. قاراپ تۇرساڭ كوڭىلسىز كورىنىس. ايانىشتى جاعداي. مۇڭدى ەلەس...

– ال اناۋ جول جيەگىندەگى توپىراق ۇيىندىلەرى. ول نە نارسە؟ – دەدىم مەن سە­رىك­­­تەرىمە الدىمىزداعى توعاي تۇسىنا تايان­عاندا.

– زيرات قوي, – دەپ ىلە جاۋاپ بەردى بۇعان زاۋرەش. – وندا ءۇش وزگە ۇلت وكىلى ماڭگىلىككە دامىلداپ جاتىر. العاشقىسى, ياعني بەرگى بەيىت... سوعىستان كەيىن مۇندا انتون سكورۋتسكي دەگەن عالىم وتباسىمەن كەلىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسقان ەكەن. قورىقتا ەكى-ءۇش جىل تۇرعان سوڭ... وسىنداعى مەتەوستانسادا تاجىريبەدەن ءوتىپ جۇرگەن ستۋدەنت قىزبەن اۋەي بولادى. سويتەدى دە ايەلى مەن بەس جاسار بالاسىن تاس­تاپ, الگى شوپجەلكەمەن تاشكەنتكە تارتىپ وتىرادى. ارالدا قالعان جالعىزىلىكتى انا قوسالقى شارۋاشىلىقتا كەڭسە سىپىرۋشى, دۇكەن كۇزەتشىسى بوپ ءجۇرىپ, ۇلىن ءوسىرىپ, ەرجەتكىزەدى. سودان سوڭ ومىردەن وزىپ, وسىندا جەرلەنەدى. بۇل 60-جىلدار شاماسى. ال بالاسى ۆالەنتين ەگەر بولادى. وسى جەرگە دەگەن ىڭكارلىگى سونشالىق, ءومىر بويى قورىقتان ۇزاپ شىقپايدى. ەشقايدا دا كوپ بارا بەرمەيدى. راس, ەڭبەك دەمالىسى كەزىندە ارال قالاسىنا بەت الىپ, از-كەم ۋاقىتىن سوندا وتكىزىپ قايتادى ەكەن. قالعان جىل ون ەكى ايدا وسىندا بولىپ: «بارساكەلمەستەن باسقا ەش جەر مەنى وزىنە تارتپايدى», – دەپ ايتاتىن بولعان. سول ازامات كەشەگى جەرۇيىق بوپ تۇرعان قورىقتىڭ ءولارا شاق, وتپەلى كەزەڭدەگى استاڭ-كەستەڭى شىققان مەتامورفوزالىق وزگەرىسىنە تۇسىنبەيدى. ۋايىم-قايعىدان ىشقۇسا كەيىپتە 1998 جىلى دۇنيە سالىپ, دەنەسى اناسىنىڭ جانىنا قويىلادى. ەندى ءۇشىنشى بەيىت جونىندە از-كەم اڭگىمە. مۇندا رەسەي عالىمى داۆىد پيريۋلين جاتىر. جوعارىدا ءبىز كەزىندە لەنينگرادتاعى ا.گەرتسەن اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقىتۋشىلارى وسى بارساكەلمەسكە ءار جاز سايىن كەلىپ, 25 جىل بويى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن دەدىك قوي. داۆىد داۆىدوۆيچ مىنە, سولاردىڭ ءبىرى. 70-جىلداردىڭ سوڭىندا ءتىپتى ونىڭ ماۋسىمدىق جۇمىس­تاردى اياقتاپ, لەنينگرادقا ورالعان ارىپتەس­تەرىنەن ءبولىنىپ قالىپ قويىپ, جىل بويى مۇندا ەڭبەك ەتكەن كەزدەرى دە بولعان. ءسويتىپ جۇرگەندە ايەلى باسقا بىرەۋگە تۇرمىسقا شىعىپ كەتىپ, وتباسى باقىتىنان ايىرىلادى. جىلدار وتكەندە سىرقاتقا ۇشىراپ, ماريۋپولدەگى جالعىز اناسىنا دا بارا المايتىن حالگە جەتەدى. سوندا دوسى, رەسەي عىلىم اكادەمياسى جا­نىنداعى زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى قىزمەتكەرى نيكولاي الادينگە: ء«ومىرىمنىڭ ەڭ ءبىر ءماندى, ماعىنالى وتكەن جەرى ول بارساكەلمەس. وندا بارعان كەزدە ءوزىمدى باقىتتى ادام رەتىندە سەزىنەتىنمىن. ەگەر ءدام-تۇزىم تاۋسىلسا, سوندا اپارىپ قويارسىڭدار», – دەپ ءوتىنىش ايتادى. 2008 جىلى عالىم باقيلىققا اتتانعاندا, نيكولاي الەكساندروۆيچ ارىپتەسىنىڭ ءتىرى كەزىندەگى سول ءسوزىن ەسىنە الىپ, دەنەسىن وسىندا اكەلىپ جەرلەيدى. ءسويتىپ مارقۇم بۇل كۇندە ءوزى ىڭكار كوڭىلمەن شىن سۇيگەن قازاق جەرىنىڭ ءبىر نۇكتەسىندە وسىلايشا دامىلداپ جاتىر.

جوعارىداعى جايتتاردى ايتقان زاۋرەش پەن ارمان ءسال ءۇنسىز قالدى دا ماعان بارلاي قارادى. جۇزدەرىندە: «بۇل جەر تۋرالى بىزدەن تاعى نە سۇرايسىز؟» – دەگەندەي وي بار. ساعاتىما قارادىم. تسيفەربلات ءتىلى تۇسكى 12-گە بارىپ قالىپتى. «مۇندا بەس ساعاتتاي جۇرگەنىمىز بە, سوندا؟» – دەدىم ىشىمنەن. ءسويتتىم دە ۋاقىت وزدىرمايىن دەگەن ويمەن ەكى-ءۇش سۇراقتى جەدەلدەتە قويدىم. ونىڭ ءبىرىنشىسى, بۇل ارالدى بۇرىننان بەرى كەزىپ جۇرگەن نەشە ءتۇرلى ەلەس پەن اڭىزدار ەدى. ال ەكىنشىسى جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «عاشىقتار» رومانىنداعى: «الاپەسكە ۇشىراعانداردى بارساكەلمەسكە اپارىپ تاستايدى ەكەن. سول جەردە ولاردى ەمدەيتىن اۋرۋحانا بار», – دەگەن سياقتى اڭگىمە. 

– وسى ارالعا بايلانىستى ءسىزدىڭ بىزگە قويعان سۇراقتارىڭىزدىڭ العاشقىسى, – دەدى ارمان, – ول مۇندا بەلگىسىز ءبىر سىرتقى كۇشتەردڭ اسەرى بار نەمەسە ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان جەرگە وزگە پلانەتا ادامدارى مىنگەن كەمە كەلىپ, كەتەدى, سونداي-اق كەي كەزدە ارالدى اق تۇمان باسىپ, ونىڭ ىشىندە قالىپ قويعان ادامدار ءۇشىن ۋاقىت توقتاپ قالادى دەگەن سەكىلدى اڭىزدار عوي. مۇنىڭ ءبارى ويدان شىعارىلعان اڭگىمەلەر. بوس ءسوز, قۇرعاق قيال. «نەگە؟» – دەيسىز بە؟! بىزدە قامزا تىنىشباەۆ دەگەن اعامىزدىڭ «وستروۆ موەي پامياتي» اتتى كىتابى بار. ول كىسى 1936 جىلى وسى بارساكەلمەستە تۋعان. اكە-شەشەسى قورىقتاعى جۇمىسشىلار ەكەن. جەتكىنشەكتىڭ ارال قالاسىنداعى مەكتەپتە ءبىلىم العان ءار جارتى جىل سايىنعى وقۋى بولماسا, بالالىق, كا­مەلەت­تىك شاعىنىڭ ءبارى بارساكەلمەستە وتكەن. 1955 جىلى الماتىعا اتتانىپ, پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتقا تۇسەدى. ونى بىتىرگەن سوڭ بالقاشتاعى كەن-مە­تاللۋرگيا كومبيناتىندا ينجەنەر ماماندىعى بويىن­شا جۇمىس ىستەيدى. قولى بوس ۋاقىتىندا 30-40-50-جىلدارداعى ءوزى ومىرگە كەلگەن ارال, ونداعى قورىق, سول جەردە جۇمىس ىستەگەن ادامداردىڭ باسىنان وتكەن نەشە ءتۇرلى جاعداي جانە باسقا جايتتاردى جىپكە تىزگەندەي ەتىپ جازادى. مۇندا بوس ءسوز جوق. قامتىلعان تاقىرىپتاردىڭ ءبارى ناقتى. سەنىمدى دەرەك پەن فاكتىگە قۇرىلعان. اي­تايىق دەگەنىمىز, اعامىزدىڭ مىنە, سول ەڭبەگىندە بارساكەلمەستەگى ەل ءسوز ەتىپ جۇرگەن قيال-عاجايىپتاردىڭ ءبىرى دە جوق. الىپقاشپا اڭگىمەگە سايادى ونى اۆتور. ويتكەنى سول كەزدەگى جەتكىنشەك ول وندا تۇرعان 19 جىل ىشىندە قورىققا ءتان كۇندەلىكتى تىرشىلىك ىرعاعىنان باسقا بوتەن ەشتەڭەنى بايقاماعان. كورمەگەن. وسى جەردە ەكىنشى ءبىر نازار اۋداراتىن نارسە مىناۋ. جوعارىدا ءبىز 60-70-80-جىلدارى مۇندا رەسپۋبليكا عىلىم اكادەميا­سى مەن ا.گەرتسەن اتىنداعى لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى جۇمىس ىستە­دى دەدىك قوي. ولار دا جۇرت اۋزىندا جۇر­گەن الگىندەي جاعدايلارعا كەزدەسپەگەن. ءتىپتى: «مىنا نارسە قالاي ءوزى؟» – دەي­تىندەي كۇمان, كۇدىكتى بىردە-ءبىر جايتقا ۇشىراسپاعان. ەندى وسىندا كوپتەن بەرى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن مىنا ءوزىمىزدى الايىق. جوعارىداي جاعدايلارعا ەش ۋاقىتتا جولىققان ەمەسپىز.

– سوندا ول الىپقاشپا اڭگىمە نەدەن تۋىنداعان ءوزى؟

– 1950 جىلى رەسپۋبليكالىق «لەنين­سكايا سمەنا» گازەتىندە قاراتاۋ قوي­ناۋىن­داعى ءبىر كولدە ۇيىقتاپ جاتاتىن ايداھار بار, ول ارا-تۇرا ويانعاندا ايدىنداعى سۋ دوڭبەكشىپ, استاڭ-كەستەڭ كۇيگە تۇسەدى دەگەن مازمۇنداعى ماقالا جارىق كورەدى. ودان كەيىن بارساكەلمەستەگى سىرتقى ميس­تيكالىق كۇشتەردىڭ اسەرىنەن پايدا بو­لاتىن اق تۇمان تۋرالى ماتەريال شى­عادى. رەداكتسيا باسشىلىعى ولاردى باسپاسوزگە جازىلۋ ناۋقانى كەزىندە جاريالايدى. ماقسات – تۇسىنىكتى. ول – جوعا­رىداعىداي سەنساتسيالىق دۇنيەلەر ارقىلى وقىرمانداردى گازەتكە كوپتەپ جازدىرتۋ. مۇنى ماسكەۋدەگى ەكى-ءۇش گازەت-جۋرنال ءىلىپ اكەتەدى. سودان بەرى بارساكەلمەستى وسىنداي ەلەس كەزىپ ءجۇر.

– ال مەنىڭ وسىنىڭ الدىنداعى: «مۇندا الاپەستەر اۋرۋحاناسى بولعان دەيدى. سول ءسوز شىن با؟» – دەگەن ەكىنشى سۇراعىم... وعان نە دەيسىزدەر؟

– بۇل دا جوعارىداعىداي جاعدايعا ۇقساس نارسە. بوس ءسوز. قاۋەسەت. راس, سوناۋ پاتشا زامانىنان كەڭەس وكىمەتىنىڭ ال­عاش­قى شيرەك عاسىرلىق ۋاقىتىنا دەيىن ارال ايماعى مەن سىرداريا بو­يىن­دا اتالعان اۋرۋ ءتۇرى بولعان. ونى XVIII-XIXعاسىرلارداعى ورىس اسكەرلەرى ەكسپەديتسياسىنداعى دارىگەرلەر بايقاعان. سويتكەن دە: «بۇل مال ءسۇتى مەن بالىق ەتىن قاتار پايدالانۋدىڭ سالدارى. سۋعا پىسىرىلگەن نە قۋىرىلعان بالىقتى جەگەن سوڭ كەمىندە جارتى كۇنگە دەيىن ايران, شۇبات, قىمىز ىشپەۋ كەرەك. بۇلاي بولماعان جاعدايدا ولار ءبىر-بىرىمەن قارسى رەاكتسياعا ءتۇسىپ, تەرى پيگمەنتىنە زالال كەلتىرەدى», – دەپ ەسكەرتكەن. بىراق قارا حالىق وعان قاراي ما؟ جاعداي كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن عانا قولعا الىنىپ, وڭالعان. اتاپ ايتقاندا, ەل اراسىندا گازەت, راديو ارقىلى «دارىگەرلىك كەڭەس» باعدارلاماسى بويىنشا پارمەندى ناسيحات جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ادام تەرىسىنىڭ الا-قۇلا اۋرۋىن ەمدەيتىن ار­ناۋ­لى ديسپانسەر اشىلعان. ول ەمدەۋ ور­تالىعى بارساكەلمەستە ەمەس, سىر­داريا بويىنداعى تالدىارال دەگەن جەردە بولعان. وسىنداي كەشەندى, جۇيەلى جۇمىس­تاردىڭ ناتيجەسىندە قىزىلوردا وبلى­سىنداعى اتالعان اۋرۋ جويىلىپ, ءتۇپ تا­مى­رىمەن ۇزىلگەن. 80-جىلداردان بەرى ون­داي جاعداي سىر بويىندا جوق دەيدى دارى­گەرلەر.

...قايتىپ كەلەمىز. بارساكەلمەستىڭ توڭىرەگىنەن تەڭىز سۋى كەتىپ قالدى دەمەسە, ول انا ءبىر جىلدارعى جاعدايدان كەيىن قايتا قالپىنا كەلگەندەي. ولاي دەي­تىنىمىز, قورىقتىڭ ءون بويى قالىڭ توعاي. كوز تارتارلىق كوكجاسىل الەم. وزىندىك تىرشىلىگىمەن جاندانا قۇلپىرىپ تۇرعان جاڭا ۇعىمداعى جەر. «وزىندىك تىرشىلىگى» دەمەكشى... مۇنى بۇدان ءبىراز بۇرىن وسىندا بولعان جۋرناليست ارىپتەسىم ەرجان بايتىلەستىڭ سوزىمەن ايتقاندا: «مىنە, سىڭسىعان سەكسەۋىل بۇتالارى اراسىن سالدىرلاتىپ قاراقۇيرىق جۇگىرىپ شىقتى. ءتۇس قايتا كولەڭكەلەپ جاتقان ونى كولىگىمىزدىڭ داۋسى ۇركىتسە كەرەك. الدى­مىزعا ءتۇسىپ الىپ قۇيعىتتى-اي دەرسىز. قارابارقىننىڭ قالتارىسىنان قويان سەل­تيىپ قارايدى. سارىسازان ءشوبى تۇبىنەن سارىشۇناقتار ءىن قازىپ جاتىر. الدەن ۋاقىتتا قاپتالىمىزدان بۇرقىراعان شاڭ شىقتى. قۇيىن شىعار دەگەنبىز. قۇلاندار ەكەن. ەكپىندەرى تاۋ قۇلاتارلىقتاي. ولاردىڭ دۇبىرىنەن قۇمعا يرەك-يرەك ءىز قالدىرىپ تۇلكى قاشتى. ال ءبىر بەلەسكە بۇرىلا بەرگەنىمىزدە, بارماقتاي عانا بۇل­دىرىق قۇس بۇرق ەتىپ كوككە كوتەرىلدى. توبەدە دالا بۇركىتى قالىقتاي ۇشىپ, بوزتورعاي ءان سالۋدا».

بۇگىنگى بارساكەلمەس كەلبەتى مىنە, وسىنداي. بار بول, كارتادا جوق ارال! تىرشىلىگىنىڭ ءنارى ۇزىلمەسىن تابيعي قورىق! جۇمباعى ءالى دە مول جەرۇيىق جەر!

جانبولات اۋپباەۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى

قىزىلوردا وبلىسى,

ارال اۋدانى