اعايىندى قوڭىر قاز

جاقىندا وتاندىق ارنالاردىڭ بىرى­نەن اعايىندى ابدۋلليندەر تۋرالى حا­بار كورسەتىلدى. سوندا ولاردىڭ ءومى­رى مەن شى­عارماشىلىعى تۋرالى كەڭى­رەك باياندالدى. اراسىندا وزدەرى شىر­قاعان اندەرى دە بەرىلدى. اسىرەسە مەنى قوس ءانشىنىڭ قاراپايىم بولمىسى عانا ەمەس, ولاردىڭ داۋىسىنىڭ تاۋ سۋىن­داي تازا­لىعى مەن دالاداي كەڭدىگى قاتتى تاڭ­عالدىردى. شىنىمدى ايتسام, عاجايىپ كۇيگە بولەدى. كوكتەمنىڭ ەركە سامالىن جۇتقانداي اسەردە بولدىم. سول كەزدە مۇنداي دارىندارعا ونەر تۋمىسىنان داريتىندىعىنا كوزىم جەتتى.

اعايىندى ابدۋلليندەر – ۇلتتىق ءان ونەرىنە سونى لەپ اكەلىپ قانا قويماي, ونى جاڭاشا بيىككە كوتەرگەن تالانت يەلەرى. اسىرەسە قوس تۇلعانىڭ قازاق وپەراسى مەن ءان ونەرىنىڭ قالىپتاسۋىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ەرەكشە. بەلگىلى تەاترتانۋشى امانگەلدى مۇقان «اعايىندى اب­دۋلليندەر» اتتى ماقالاسىندا اح­مەت جۇبانوۆتىڭ ءمۇسىلىم تۋرالى ايت­­قان ەستەلىگىن كەلتىرەدى. وندا ول جاس تالاپكەردىڭ ەستۋ دارەجەسىنىڭ جوعا­رىلىعى مەن ءان ىرعاعىن ءبىر قالىپتى ۇستاۋ­داعى ناقتىلىعىنا جانە ءبىر ايت­قان­­دى بۇلجىتپاي قاعىپ الاتىن قۇي­ما-­­قۇلاقتىعىنا تاڭعالعانىن ايتادى. اكا­دەميك قالادا وقىپ جۇرگەن ءمۇسى­لىم­دى مىقتى ۆيولونچەليست جاساماق بولعانىمەن, ونىڭ تابيعي داۋىسىنىڭ اسا سۇلۋ ەكەنىن اڭعارىپ, جەكە انشىلەر كلاسىنا اۋىستىرعانىن باياندايدى. سونداي-اق ماقالا اۆتورى ءمۇسىلىمنىڭ وزىنەن جيىرما مينۋت كەيىن دۇنيە ەسىگىن اشقان ريشاتقا جول باستاپ وتىر­عاندىعىن ءسوز ەتەدى.

جالپى ەكەۋىنىڭ ءومىرى مەن ونەرىن ءبىر-بىرىنەن اجىراتا المايسىز. ابدۋللين­دەر 1916 جىلى وسكەمەن قالاسىندا ومىرگە كەلگەن. ەكەۋى دە بالا كۇنىنەن ونەرگە جاق­ىن بولىپ وسەدى. ءمۇسىلىم ون بەس جاسىندا الماتىدا اشىلعان مۋزىكالىق-دراما تەحنيكۋمىنا وقۋعا كەلسە, وعان ءبىر جىلدان كەيىن ريشات كەلىپ تۇسەدى. ودان كەيىن ەكەۋى دە ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىنا وقۋعا قابىلدانىپ, پروفەسسور ا.ي.ۆيشنەۆسكيدىڭ كلاسىندا وقيدى. جاقسىلار مەن جايساڭدار جينالعان وقۋ ورداسىندا ونەر تارلاندارىنىڭ ءدارىسىن تىڭداپ, تاجىريبەلەرىن ۇشتايدى. كاسىبي مۋزىكانت دارەجەسىنە كوتەرىلەدى. كونسەرۆاتوريانى تامامداعاننان كەيىن ەكەۋى دە اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنا سوليست بولىپ ورنالاسادى. سودان باستاپ قوس ءانشىنىڭ ونەردەگى جۇلدىزدى جولى باستالادى. نەگىزى, ءمۇسىلىمنىڭ داۋىسى ليريكالىق تەنور بولسا, ريشاتتىڭ داۋىسى – باريتون. اعايىندى ابدۋلليندەر اتالعان بەكزات ونەر ورداسىندا قازاق, ورىس جانە ەۋروپا كومپوزيتورلارىنىڭ وپەرالىق شىعارمالارىنداعى جەتەكشى پارتيالاردى ورىنداپ, جۇرتشىلىققا تانىلدى. ماسەلەن, ءمۇسىلىم ابدۋللين « ەۆگەني ونەگيندە» – لەنسكيدى, «قىز جىبەكتە» – تولەگەندى, «جالبىردا» – قاي- راقپايدى, «ەر تارعىندا» – بال­پاندى, «ابايدا» – ءازىم سەكىلدى قاي­تالانباس بەينەلەردى سومداسا, ريشات ابدۋل­لين « ەۆگەني ونەگيندە» – باس كەيىپ­كەر­دىڭ ءوزىن, «دەموندا» – دەموندى, «ترا­ۆيا­تادا» – جەرموندى, «كارمەندە» – ەسكا­ميلونى, «دايسيدە» – كيازونى, «اباي­دا» – ابايدى, «ەر تارعىندا» – ەر تارعىندى, ء«بىرجان-سارادا» – قوجا­عۇلدى, «نازۋگۋمدە» – گۋلماتتى كەلىس­تى ويناپ, كورەرمەندەر ىقىلاسىنا بو­لەن­دى. سونىمەن بىرگە ەكەۋىنىڭ 1948 جىلى ماسكەۋدە وتكەن قازاق ونەرىنىڭ ون كۇن­دى­گى اياسىندا قويىلعان «اباي» وپە­را­سىن­داعى ورىنداعان پارتياسى ماس­كەۋلەردىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, ەل مەرەيىن ءوسىردى.

سونداي-اق ولاردى ءان ونەرىندەگى دۋەت جانرىنىڭ العاشقى قارلىعاشتارى دەپ ايتۋعا بولادى. قوس ءانشى ساحنادا قا­زاق, تاتار جانە ورىستىڭ حالىق اندەرى­مەن بىرگە ەۆگەني برۋسيلوۆسكي, باقىت­جان بايقاداموۆ, سىدىق مۇحامەد­جا­نوۆ, ءشامشى قالداياقوۆ جانە تاعى باس­قا كومپوزيتورلاردىڭ جاڭا جازىل­عان شىعارمالارىن ورىنداپ, ەلدىڭ جۇرە­گىنەن جول تاپتى. ونەردەگى ەڭبەكتەرى دە جوعارى باعالانىپ, ريشات ابدۋللين كسرو حالىق ءارتىسى بولسا, ءمۇسىلىم اب­دۋل­­لين قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى اتاندى.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازاق ونەرى تاري­حىندا ەسىمدەرى التىن ارىپپەن جازىل­عان اعايىندى ابدۋلليندەردىڭ عا­جايىپ داۋىسى ءالى تالاي سان ۇرپاقتىڭ جۇرەگىن تەربەتىپ تۇراتىنى انىق.