كۇي تاريحى – ەل مەن جەر, ۇلت جادى تاريحىنىڭ بولىگى. قايبىر قوردالى شىعارما بولسىن الۋان سەبەپتەن, الابوتەن وقيعادان باستاۋ الىپ, سوڭىنا اڭىز قالدىرىپ وتىرعان.
ماحامبەت كۇيلەرى اقىننىڭ بولمىسىنداي تىك, جامبىعا قادالعان جەبەدەي جىلدام, قايسار سارىندى بولىپ كەلەدى. ماسەلەن, «جۇمىر, قىلىش» كۇيىنىڭ تاريحى قان قاساپ مايدان تۇسىنا تاپ كەلەدى. 1838 جىلى قاندى كويلەك سەرىگى, «تاۋدان مۇنارتىپ ۇشقان تارلانى» يساتاي باتىر ولگەنننەن كەيىن جالعىز قالعان اقىن بار كۇشىن بويىنا جيىپ, حاننان كەگىن الۋ ءۇشىن جايىق بويىنداعى بايباقتى ەلىنە بارادى. بايباقتىنىڭ جۇمىر (شىن اتى سادىر) جانە قىلىش دەگەن باتىرلارىمەن كەزدەسىپ, جولداس بولادى. وسىلاي جاسىرىن جۇرگەن ەر ماحامبەت, جانىنا جۇمىر مەن قىلىشتى ەرتىپ, بايباقتى ەلىنىڭ ءبىر اۋىلىندا تورەلەرمەن كەڭەس قۇرىپ وتىرعان بايماعانبەت ايشۋاقوۆتىڭ ۇستىنەن تۇسەدى. ماحامبەت پەن بايماعانبەت سۇلتان العاش رەت بەتپە-بەت جۇزدەسەدى. قاپەلىمدە نيەتىن ىسكە اسىرماق بولىپ, بايماعانبەت ماحامبەتتى قولعا تۇسىرۋگە كۇش سالادى. بىراق ەرجۇرەك جولداستارى جۇمىر مەن قىلىش باتىردى اراشالاپ, توپتان امان شىعىپ بوي تاسالاۋىنا سەپ بولادى. قىم-قۋىت وسى ءبىر وقيعادان اسەرلەنگەن اقىن جانىنا ەرگەن جىگىتتەرگە ءدان رازى بولىپ, «جۇمىر, قىلىش» اتتى كۇي شىعارادى.
ال قۇمانعازىنىڭ «كەدەي زارى» كۇيى قازاق حالقىنىڭ ناۋبەتتى, مەحناتتى تاريحىنىنان سىر تولعايدى. كۇيدى 1962 جىلى ورىنداعان مۇحيت بيتەنوۆ تۋىندىنىڭ تاريحىن اڭگىمەلەپ بەرگەن. كۇيشىنىڭ ايتۋىنشا ارقادان جەم-ساعىز ارقىلى ەلىنە قايتقان قۇرمانعازى جولشىباي ءبىر اۋىلعا سوعادى. اۋىل شەتىندەگى قاراشا ءۇيدىڭ جانىنا كەلىپ, سىرتتان دىبىس بەرەدى, بىراق ىشتەن ەشقانداي جاۋاپ بولمايدى. ەسەسىنە زارلاپ جىلاعان قايعىلى ءۇن قۇلاعىنا جەتەدى. قۇرمانعازى قانداي جاعدايعا تاپ بولعانىن بىلمەك بولىپ ۇيگە ەنسە, ەگىلىپ جىلاپ وتىرعان كەمپىردى كورەدى...
كۇيشى كوڭىلى جارىم, قايعى بۇلتى ءجۇزىن تورلاعان كەمپىردەن ساۋلىق سۇراسىپ, جاعدايىن بىلەدى. سوندا كەمپىر باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتى بايانداپ قويا بەرەدى: «جالعىز بالام بار ەدى. وعان ءبيىمىز اتىمدى ۇرلادىڭ دەپ جالا جاۋىپ, شابارماندارىنا دۇرە سوقتىرىپ, سويىلعان جىقتى. سول بالام اقىرى قامشىنىڭ زاردابىنان قايتا وڭالماي قازا تاپتى. ەندى وسى ۇيدە جالعىز قالىپ, زارلاپ وتىرعان قۋ باسىم, شىراعىم», – دەيدى. انانىڭ قايعىسىنا ورتاقتاسقان كۇيشى:
–جىلاماڭىز شەشە, جىلاعانمەن كەتكەن ادام قايتا كەلمەيدى. ەل, جۇرت, اعايىن امان تۇرسا, ءسىز دە قيىنشىلىق كورمەسسىز, – دەپ شەرمەندە كوڭىلىن جۇباتادى. قارت انانى كورىپ, كوڭىلىنە قورعاسىن سالماعىنداي مۇڭ كىرگەن كۇيشى:
– سورلى بولعان كەدەي, ءبارىنىڭ دە كۇنى وسى عوي, – دەپ, «كەدەي زارى» اتتى كۇيىن تولعانا تارتقان ەكەن دەسەدى. كۇيدە ءبىر عانا ادامنىڭ تاريحى ەمەس, ۇلت باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتاردىڭ زارى كورىنىس بەرەدى.
دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ «قاراقاسقا ات» كۇيى بيىك اڭساردان, ساعىنىشتان, كەۋدەنى كەرنەگەن الاپات سەزىمنەن تۋعان شىعارما. دينانىڭ اكەسى كەنجە سۇيىكتى قىزى دينانى ۇزاتقاندا قىزىنىڭ باسقا جاساۋلارىمەن بىرگە, ءۇش بولىسقا اتاعى شىققان, قاراقاسقا دەگەن اتىن قوسىپ بەرەدى. اتقا اسا قۇمارلىعى بولماسا دا, كۇيشى اكەسىنىڭ بەرگەن تارتۋىن قۇرمەتتەپ, باپتاپ باعادى. قاراقاسقا ات ءوزىنىڭ جاس كەزىن, باقىتتى شاعىن ەسكە تۇسىرەتىن ەسكەرتكىش سەكىلدى سەزىم تۋدىرادى. اكەسى كەنجە بىرنەشە جىلدان سوڭ ومىردەن وزادى. دينا كۇيشىگە قاراقاسقا ات تۇتقىنعا تۇسكەندەي, ءوز اۋىلىن ساعىنىپ تۇرعانداي كورىنەدى. تەكتى جانۋار سۇيىكتى اكەسىنىڭ كوزىندەي ىستىق ەدى. كەنجە قىزىنىڭ دومبىراشى بولعانىنا ءسۇيىنىپ, قۋاتتاپ وتىراتىن. بىردە قاراقاسقا ات اۋىرىپ, اجال قۇشادى. كۇيشى باقىتتى جاستىعىنىڭ ءتىلسىز كۋاسىندەي جانۋاردان ايرىلعانىنا قايعىرىپ, وعان ارناپ كۇي شىعارادى. كۇيدىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن ەرەكشە سۇيىسپەنشىلىك سەزىم, جان جىلىلىعىنا تولى اڭسار, ساعىنىش ايقىن سۋرەتتەلەدى. «قاراقاسقا ات» كۇيى – قامسىز باقىتتى جاستىق شاقتىڭ, كىندىك كەسىپ, كىرىن جۋعان تۋعان جەرمەن تەرەڭ بايلانىستىڭ, قايتا بۇرىلماس جاز داۋرەننىڭ, ىڭكارلىك پەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ ەسكەرتكىشىندەي تۇعىرلى تۋىندى.