بالاباقشا الەمى: جەتىستىك پەن كەمشىلىك

بىلتىر وقۋ-اعارتۋ مينيس­تر­لىگى تەكسەرۋدەن وتكەن بالا­باقشالاردىڭ جارتىسى تەحني­كالىق جانە سانيتارلىق تالاپقا ساي كەلمەيتىن عيماراتتا اشىل­عانى تۋرالى حابارلادى. ال بيىل مەك­تەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقى­تۋدىڭ جاڭا ستاندارتى, ۇلگىلىك باع­دارلاماسى قابىلداندى.

ەل ەگەمەندىك العان جىلدارى بالاباقشاعا سۇرانىس قازىر­گىدەي جوعارى بولا قويعان جوق. ويتكەنى جۇمىسسىزدىق قىس­قان قيىن-قىستاۋ شاقتاردا اق جاۋ­لىقتىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ۇيدە بالا تاربيەسىنە كوڭىل ءبولدى. ال قازىر جاس وتباسىلار ەكى جاقتاپ جۇمىس ىستەپ, تۇرمىسىن تىكتەۋگە تىرىسادى. نارىق زامانىنىڭ تالابى وسى. سوندىقتان حالىق تىعىز شوعىرلانعان قالامەن قوسا اۋىلداردا دا بالاباقشاعا سۇرانىس جوعارى. ۇكىمەت ءالى دە بولسا ەلدەگى بالاباقشا سانىن ارت­تىرۋعا كوڭىل ءبولىپ وتىر. بىراق بالا­باقشا اشۋ دەگەن وسى ەكەن دەپ ستاندارتقا ساي كەلمەيتىن نىسان­داردىڭ سالىنۋىنا جول بەرۋگە تاعى بولمايدى. كەيىنگى ەكى-ءۇش جىلدا وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى وسىنداي جايسىزدىقتى تەجەۋ­گە تۇبەگەيلى كىرىسە باستادى. سەبەبى مەملەكەتتىڭ باستى باعىتى – بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى جانە ولارعا قولايلى ءارى ساپالى جاعداي جاساۋ ەكەنى بەلگىلى. جوعارىدا اتاپ وتكەن جاڭا مەملەكەتتىك ستاندارت بالالاردى «ويىن ارقىلى وقىتۋ» قاعيداسىنا نەگىزدەلگەن. بۇل, ارينە, بولەك تاقىرىپ.

بالاباقشالاردىڭ نەگىزگى جۇمىس باعىتى جايىندا ايتار بولساق, مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار تاربيە مەن وقىتۋ سالاسىن رەتتەيتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر شەڭبەرىندە جۇ­مى­­­سىن ۇيلەستىرەدى. وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترىنىڭ ­بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن مەك­­تەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ ۇلگى­ل­ىك قاعيداتىنا سايكەس بالالاردى تاربيەلەۋ, وقىتۋ, دامۋىنداعى اۋىتقۋدى تۇزەتۋ, الەۋمەتتىك بەيىم­دەۋ, دامىتۋ, مەديتسينالىق باقىلاۋ, ساۋىق­تىرۋ جانە باسقا دا قىزمەت تۇر­لەرىنىڭ شىعىستارىن مەملەكەت قار­جىلاندىرادى. ال اتا-انالاردىڭ اي سايىنعى تولەماقىسى بالالاردىڭ اس-اۋقاتىنا جۇمسالادى.

بىلتىر ەلدە باس-اياعى 458 مەكتەپكە دە­يىنگى ۇيىم اشىلعان. ال بيىلعى جوس­پار بويىنشا شامامەن 400-دەن استام بالاباقشا پايدالانۋعا بەرى­لە­دى دەپ جوسپارلانعان. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى حابارلاعانداي, بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارمەن 100 پايىزعا قامتۋدىڭ ناقتى جوس­پا­رى بار. وسى ماقساتتا جەرگىلىكتى ات­قارۋشى ورگاندار وڭىردەگى بالا تۋ, كوشى-قون ۇدەرىستەرىن جانە اتا-انا­لاردىڭ سۇرانىسىن ەسكەرە وتىرىپ, جىل سايىن جوسپار ازىر­­­لەيدى. بالاباقشا دا بيزنەس كوزى. مۇندا جەكە كاسىپكەرگە قويى­لا­­تىن تالاپ – مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدا بالا ءۇشىن قولايلى, قاۋىپ­سىز جاعداي جاساۋ. بالاباقشا اشۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە جەكە نەمەسە جالعا الىنعان عيماراتتىڭ سا­ني­تارلىق-ەپيدەميولوگيالىق تازا­لىعى, ءورت قاۋىپسىزدىگى, ەرەكشە قا­جەت­تىلىكتەرى بار بالالاردىڭ ءبى­لىم الۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋ, بالا­باق­شانى جيھاز, جابدىقتارمەن جاراق­تان­دىرۋ, مەديتسينالىق قىزمەتكە ليتسەنزيانىڭ بولۋى, ءتيىستى بەيىنى بويىنشا پەداگوگيكالىق نەمەسە وزگە دە كاسىپتىك ءبىلىمى بار پەداگوگتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ جايى ستاندارتقا ساي بولۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار بالا­باق­شا­دا بەينەباقىلاۋ كامەراسى, دابىل تۇيمەسىنىڭ بولۋى سىندى تاعى بىرنەشە تالاپ بار.

وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى ۇسىنعان تاعى ءبىر دەرەككە توقتالساق, بۇگىندە 2-6 جاستاعى بالالاردىڭ 89,4 پايى­زى, 3-6 جاستاعى بالالاردىڭ 98,5 پا­يىزى مەكتەپكە دەيىنگى بىلىممەن قام­تىلعان. مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم­دارداعى ورىن تاپشىلىعى, اتا-انا­­لاردىڭ بالاسى جاسقا تولماي با­لا­باقشا كەزەگىنە تۇراتىنى تا­لاي مارتە ايتىلدى, جازىلدى. مەم­لە­كەت­تىك بالاباقشاداعى كەزەگى جەت­پە­سە, بالاسىن جەكەمەنشىك ۇيىمعا بەرسە دە ايتەۋىر الەۋمەتتىك جاع­دا­­يى ورتا توپتاعى اتا-انا امالدايدى. قۋانتارلىعى, مەملەكەتتىك با­لا­­باقشادان حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جا­عى­نان ءالسىز توپتاعى بالالارىنا ءبىرىنشى كەزەكتە ورىن الۋعا مۇم­كىن­­دىك بار. بۇل ءتىزىمدى جالعاساق, اس­­كەريلەر مەن مۇ­عالىمدەرگە دە جە­ڭىل­­دىك قاراستىرىلعان. سونىمەن قاتار مينيسترلىك جۋىردا حالىق­تىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان وسال تو­بىن­دا تاربيەلەنەتىن بالالارىن مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردا تەگىن تاماق­تان­دىرۋ ماسەلەسى قاراس­تى­رى­لىپ جات­قا­نىن حابارلادى.

وسى ورايدا استانا قالاسىنداعى №94 «سۇڭقار» بالاباقشاسىنا بارىپ, مەملەكەتتىك بالاباقشانىڭ الەۋەتىن بايقاپ قايتقان ەدىك. بالاباقشانىڭ پايدالانۋعا بەرىلگەنىنە بەس جىلعا جۋىقتاپتى. نىسانداعى ءار بولمەدە بەينەباقىلاۋ كامەراسى ورناتىلعان. اتا-انالار بالاسىن سول كامەرادان سىرتتاي باقىلاۋعا بولادى. 319 با­لا­عا شاقتالعان بالاباقشادا ازىرگە بوس ورىن جوق.

– بالاباقشادا 12 توپ بولسا, سو­نىڭ ەكى توبىندا ەرەكشە ءبىلىمدى قا­جەت ەتەتىن بالالاردى قابىل­داي­مىز. توپتاعى بالالاردى بىرىنەن-ءبىرىن بولە جارمايمىز. بارلىعى بىرگە جۇرەدى. اتالعان ەكى توپتاعى 24 با­­­­لا­نىڭ پسيحولوگيالىق دامۋىنا, سوي­لەۋ قابىلەتىن ارتتىرۋعا ماماندار جاردەمدەسەدى. وسى توپ­تا­عى بالالاردىڭ شىعىنىن مەملەكەت ەنشىسىنە الادى, ياعني بالانىڭ اتا-اناسى اقى تولەمەيدى. بالالار بىرىمەن-ءبىرى ەركىن ويناپ وسكەننىڭ دە پايداسى كول-كوسىر. بىزدە پسيحولوگ, لوگوپەد, دەفەكتولوگتەر جۇ­مىس ىس­تەيدى. جوعارى ءبىلىمدى پەدا­گوگ­تە­رى­مىز بار. قازىر جان-جاقتى, العىر, ءبىلىمدى جاس ماماندار كوپ. ءتىپتى وسى بالاباقشاداعى بارلىق توپتا جاس مامان بار. ولاردىڭ بالالاردى دامىتۋدا زاماناۋي تاسىلدەردى قولدانعانى, جاڭاشىلدىققا ۇمتى­لى­سى قۋانتادى. قازىر بىزدە 3 مە­ك­تەپكە دەيىنگى دايار­لىق توبى بار. وندا بالالاردى «با­لا­پان» باع­دار­لا­ما­سىمەن مەكتەپكە دايارلايمىز. ءيا, بالا­باقشاعا سۇرانىس وتە جوعارى. ويتكەنى ەڭ ارزان دەگەن جەكەمەنشىك بالاباقشانىڭ اي سايىنعى تولەمى 35-40 مىڭ تەڭگە شا­ماسىندا, – دەدى بالا­باقشا مەڭ­گەرۋشىسى البينا مولجانوۆا.

بالاباقشادان ورىن شامامەن ءبىر-ەكى جىل كەزەكتە تۇرعان سوڭ تيەدى. استانا قالاسىنىڭ تۇرعىنى ەرباتىر سۇراعان دا بالاسىن اۋەلى اقىلى بالا­باقشاعا بەرىپ, كەيىن كەزەگى كەلگەن سوڭ مەملەكەتتىك بالاباقشاعا اۋىس­تىرعانىن ايتتى.

– ءبىز اۋەلى Indigo ەلەكتروندى با­لاباقشا پورتالى ارقىلى كەزەك­كە تۇردىق. كەزەك كەلگەنشە بالا­مىز­­دى جەكەمەنشىك بالاباقشاعا بەر­دىك. كەيىن كەزەك كەلدى دەگەن حابار ال­عاندا قۇجاتتارىمىزدى جيىپ تاپ­سىر­دىق. ءوزىم مۇعالىم بولعان سوڭ كەزەكتى اسا ۇزاق كۇتپەدىك. سودان ءبىر جاس ءۇش ايىنان باستاپ, ءۇش جاسقا دە­يىن جەكەمەنشىك بالاباقشاعا بار­دى. وندا دا ەڭ قولجەتىمدى دە­گە­نىنە اپاردىق. مەملەكەتتىك بالا­­باقشانىڭ اتى – مەملەكەتتىك. قازىر بالامىز بەس­تە. بالاباقشادا دايار­لىقتان وتكى­زىپ, بىردەن ءبىرىنشى سى­نىپ­قا بەرە­مىز دەپ وتىرمىز. ءارىپ تاني­دى, اتىن جازادى, – دەدى قالا تۇر­عىنى.

ءار توپتا كومپيۋتەر, ينتەراك­تيۆ­تى تاقتالار بار. بالالار ءتۇرلى ۇيىر­مەلەرگە, سونداي-اق قوسىمشا اقى­لى ۇيىرمەلەرگە قاتىسا الادى. ءبىر بالاعا اتا-انا اي سايىن تولەيتىن 16 800 تەڭگە بالانىڭ كۇندەلىكتى تاماعىنا جۇم­سالادى. قالعان شىعىننىڭ بار­­لىعىن بيۋدجەت وتەيدى. مەم­لە­كەت­تىك بالاباقشالارعا سول ءۇشىن دە سۇ­رانىس جوعارى. ال جەتكىن­شەك­تەر­دى تاربيەلەپ, قارايلاسىپ جۇر­گەن مامانداردىڭ جالاقىلارى ءماز ەمەس. ارينە, بيىل دا تاربيەشى­لەر­دىڭ جالاقىسى 25 پايىزعا ارتقا­نى­مەن, تابىسىن مۇعالىمدەرمەن سالىس­تى­رۋعا كەلمەيدى. مىسالى, مۇندا تاربيەشىنىڭ كومەكشىسى مەكتەپ جاسىنا تولماعان بالالارى ءۇشىن بالا­­باقشاعا جۇمىسقا كەلگەن. ەندى تار­بيە­­شىلەردىڭ جالاقىسى كەلەر جىلى تاعى كوتەرىلسە, بۇل سالا ما­مان­­­دارىنىڭ الەۋمەتتىك جاع­دا­يى­نا ءبىراز جاردەم بولاتىن سى­ڭاي­لى. قوش, ون جىل مەكتەپتە ەڭبەك ەتىپ, بالاباقشادا 13 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ جۇرگەن انارگۇل مۇ­حا­مەد­راقىمقىزى مەكتەپكە دەيىن­گى ۇيىم­­داردا بالالاردى ويىن ار­قى­لى تاربيە­لەۋدىڭ پايداسى وراسان ەكەنىن ايتادى.

– مەنىڭشە, بىلىكتى مامان تاقى­رىپ­تى بالاعا ۇيرەتۋ ءۇشىن ىزدەنىس­تەن قول ۇزبەۋى كەرەك. قازىر ۇلگىلىك باع­دارلاما بويىنشا جۇمىس ىس­تەي­مىز. تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن بالانى ويىن ارقىلى تاربيەلەۋگە كوڭىل بو­لە­مىز. سەبەبى بالاباقشا مەكتەپكە ۇقساپ كەتپەۋى كەرەك. بيىلعى وقۋ باع­دارلاماسىندا بالالاردى ويىن ار­قىلى تاربيەلەۋگە باسىمدىق بە­­رىلدى. ءيا, ءبىز دە بالا بولدىق. سوندا ۇلكەندەردەن «ويناماعان بالا ەشقاشان ويلامايدى», دەگەندى ءجيى ەستيتىنبىز. ءار بالاعا جەكە-جەكە كوڭىل بولەمىز. ءبىر بالا سۋرەت سالۋعا بەيىم بولسا, ەكىنشىسى انىق سويلەيدى, ءۇشىنشىسىنىڭ ويى جۇيرىك بولۋى مۇم­كىن. سوندىقتان ءبىز اتا-انالارمەن ۇدايى كەڭەسىپ وتىرامىز. كەيبىر اتا-انالار بالاباقشادان باس­تاپ پەرزەنتىنە «سەن دارىگەر بولا­سىڭ» دەپ ميىنا قۇيىپ وتىرادى. سول ءۇشىن اتا-انالارعا بالانىڭ قاي باعىتقا بەيىم ەكەنىن ايتىپ وتىرامىز. ءبىز بالامەن اقىلداسامىز, سىر­لاسامىز. مىسالى, بىرەر كۇن بۇرىن بالالارعا تاپسىرما بەردىم. «جەر عالامشارىنان ءارى اسقان كەزدە نە كورەسىزدەر؟» دەپ جالپىعا سۇراق قويدىم. سوندا بالالاردىڭ ءبىرى اڭگىمەسىن «ەڭ ءبىرىنشى عارىشقا يت ۇشتى عوي» دەپ باستادى. نە دەسەك تە, قازىر بالالاردىڭ ويلاۋ قابىلەتى جۇيرىك. ال جالپى العاندا بالا­لار­دىڭ بارلىعى ونەرلى, – دەيدى ول.

ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بالالار بالاباقشاعا دارىگەرلەردىڭ نۇسقاۋىمەن بارادى. ماماندار دا­رى­گەرلەردىڭ قويعان دياگنوزىنا قا­راي ارنايى جاتتىعۋلار جاساتىپ ماشىقتاندىرادى. سوندىقتان سوي­­لەۋ قابىلەتى بۇزىلعان, تىلىندە مۇ­كى­سى بار بالانى اتا-انالار باي­قا­سا, بىردەن دارىگەرلەرگە اپارىپ, تەك­سەرىستەن ءوتۋ قاجەت. ويتكەنى با­لا­­نىڭ نە ءۇشىن سويلەمەيتىنىن انىق­تاۋ كەرەك. كەيىن دارىگەرلەر مەن بالاباقشادا پەداگوگتەر قاتار جۇ­مىس ىستەسە وڭ ناتيجە شىعۋى مۇم­كىن. ارينە, ونىڭ بارلىعى دارىگەرلەر قويعان دياگنوزعا تىكەلەي اسەر ەتەدى. كەيىنگى جىلدارى اۋتيزم بەلگىلەرى بار بالالار دا كوبەيدى. مەديتسينا ماماندارىنىڭ بالاعا قۇرساقتا جاتقاندا قارايلاپ, كۇتىنۋ كەرەك دەپ شىرىلداۋى جايدان-جاي ەمەس. قازىر ەلدە لوگوپەد-دەفەكتولوگتەر تاپشى. بالاباقشانىڭ لوگوپەد-دەفەكتولوگى ايان رىسباەۆا بالا تەلەفون مەن تەلەديدارعا كوپ ۇڭىلسە دە سويلەۋ قابى­لەتى تەجەلەتىنىن ەسكەرتەدى.

– وكىنىشكە قاراي, قازىر تىلىندە مۇكىسى بار بالالار كوبەيىپ كەلە جاتىر. سىرقاتتىڭ بىرنەشە دياگنوزى بار. مۇندايدا بالا ەم قابىلداعاندا ءا دەگەننەن سويلەپ كەتپەيدى. نەگىزى بالانىڭ سويلەۋ قابىلەتى تۋعاننان داميدى. نارەستە 6, 8 ايعا قاراعاندا گۋىلدەپ, ۋىلدەپ دىبىس شىعارا باس­تايدى. ال كەيىن جاسقا تولعاندا ەسىمىن ەستىگەندە دىبىس شىققان جاققا بۇرىلا ءبىلۋى كەرەك. بالانىڭ وسى قاسيەتىنە ەڭ ءبىرىنشى اتا-اناسى مۇقيات بولۋى كەرەك. سودان سوڭ ەكى جاستا بالا وزىنە قاجەتتى دۇنيەنى ءبىرلى-ەكىلى سوزبەن جەتكىزە ءبىلۋى كەرەك. ەگەر ەكى جاستان اسقان بالا سويلەمەسە, اتا-انالار نەۆروپاتولوگ دارىگەرگە جولىعۋعا ءتيىس. بالانىڭ ءتىلى نەگە كەشىگىپ جاتقانىن مەيلىنشە ەرتە انىقتاۋ ماڭىزدى. بىزگە ۋاقتىلى كەلىپ, ەم الىپ, وڭالعان سوڭ جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپكە بارعان بالدىرعاندار كوپ. ال دياگنوزى كۇردەلى بالالار ارنايى مەكتەپكە بارىپ جاتادى. لوگوپەد-دەفەكتولوگ رەتىندە اتا-انالارعا ايتار ەدىم, ەگەر بالالار جاسىنا ساي سويلەمەسە, ونى ەركەلىككە ساناپ, «اتاسى 7 جاستا, اكەسى 6 جاستا سويلەگەن» دەپ الاڭسىز جۇرۋگە بولمايدى. مەديتسينادا «ەركەلىك» دەگەن دياگنوز جوق. ءسابي ءالسىز بولىپ تۋىلسا, كەيىن ونى دامىتۋعا كوڭىل بولىنبەسە, سويلەۋ قابىلەتى وسكەن سايىن تەجەلە بەرەدى. بالا قۇرساقتا داميدى. سوندىقتان انا بالانىڭ دامۋىنا قۇرساقتان ءمان بەرۋى كەرەك, – دەيدى مامان.

ويىن جەتكىزە الماعان بالا اشۋ­لا­نادى, بۋلىعادى, ال ونىسى پسي­حي­كا­عا اسەر ەدى. بالاباقشادا اۋتيزم بەلگىلەرى بار بالالار جوق ەمەس. قالام ۇستاي المايتىن, زەيىنى تۇ­راق­سىز بال­عىندار دا كەزدەسەدى. استە ەڭبەگى ەلەنە بەرمەيتىن مامان­دار­عا باسىنا ءىس تۇسكەن سوڭ قايىرىلىپ, كومەك العان وتباسىلار كوپ. مىسالى, قالا تۇرعىنى رۋشانا مۋفتيللاەۆا بالاسىن بالاباقشاعا دارىگەرلەردىڭ نۇسقاۋىمەن اپارعانىن ايتادى.

– بالامىز ەكى جىلدا دارىگەر مەن پەداگوگتەردىڭ ارقاسىندا وڭالىپ كەتتى. بىلىكتى ماماندارعا العىسىم زور. بالامىز بۇرىن ارىپتەردى دۇرىس ايتا الماسا, كەيىن كۇن ساناپ سويلەۋ قابىلەتى جاقسارا باستادى. سونىڭ ناتيجەسىندە, بالاباقشاداعى ءوزى قا­تار­لى بالالار سەكىلدى جالپى ءبى­لىم بەرەتىن مەكتەپكە باردى. قازىر ۇل­گە­رى­مى دە جاقسى, – دەيدى انا.

بالالاردى ءجۇز پايىز مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىممەن قامتۋ ءۇشىن ەڭ اۋەلى جىلداپ كۇتەتىن كەزەكتى قىس­­­قارتىپ, تالاپقا ساي كەلمەيتىن عي­­ماراتتاردى ازايتۋمەن شەكتەلمەي مامان تاپشىلىعىنىڭ الدىن الۋ دا قاجەت-اق. بۇل دەگەنىمىز – جە­كە­­مەنشىك بالاباقشالار دا وسى تا­لاپ­تىڭ ۇدەسىنەن شىعۋى كەرەك دەگەن ءسوز.