جەتىسۋدا اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ ەسكەرتكىشى جوق. ۇلت رۋحانياتىنىڭ ابىزىنا ارناپ ەسكەرتكىش ورناتۋدى حالىق كوپتەن بەرى ايتىپ كەلەدى. جاقىندا ءوڭىر تۇرعىندارى وبلىس اكىمى بەيبىت يساباەۆپەن كەزدەسكەندە دە ايتقان ەدى. اقىرى تاس بەينە ب.ريموۆا اتىنداعى تالدىقورعان دراما تەاترىنىڭ الدىنا قويىلاتىن بولىپتى. ال سوندا بيىل وبلىس بولىپ ءجۇز جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتكەلى وتىرعان حالىق ءارتىسىنىڭ ەسكەرتكىشى قايدا ورناتىلادى؟ جۇرتتىڭ پىكىرى ەكىگە جارىلۋدا. ەسكەرتكىش قويۋدىڭ دا ءوز مادەنيەتى بار ەمەس پە؟
ۇلتتىڭ رۋحاني قۇبىلاسى – اباي, بوي تۇزەر ايناسى دا الىپ اقىن. ءبىز تەك ءاربىر مادەني نىشان وزىنە ءتيىستى ورنىندا تۇرسا دەيمىز. ول الدىمەن جاستار ءۇشىن دە ماڭىزدى. ابايدىڭ الىپ ءمۇسىنى قايدا تۇرسا دا جاراسادى عوي, بىراق ونى تەاتردىڭ الدىنا تىقپالاۋدىڭ نە قاجەتى بار؟
القيسا. وسى رەتتە جەتىسۋدان شىققان ءبىر ءازىل اڭگىمە ويىمىزعا ورالىپ وتىرعانى. تالدىقورعاننىڭ كىرەبەرىسىندەگى جاستار سپورت سارايىنىڭ الدىندا ءسۇيىنباي بابامىزدىڭ ەسكەرتكىشى تۇر. بىردە وڭىرىمىزگە ساپارلاپ كەلگەن كىشكەنتاي وقۋشى كولىك جۇرگىزۋشىسىنەن حالىق اقىنىنىڭ سپورتقا نە قاتىسى بار ەكەنىن سۇراپتى. سوندا قالا تۇرعىنى: «بابامىز باتىر بولعان, جاس كەزىندە بوكسپەن اينالىسقان ەكەن» دەپ جاۋاپ بەرەدى. بالانىڭ قيالى جۇيرىك قوي, دۇنيەنى ءبىر-بىرىمەن باتىل بايلانىستىرادى. شاھاردىڭ ءسانى ءۇشىن بۇلاي شەشىم قابىلداۋعا بولا ما؟
جالپى, ابايعا كەلگەندە وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆ جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ ءىسى سيىرقۇيىمشاقتانا بەرەتىنى نەسى؟ 2019 جىلى وڭىردەگى قوعامدىق كەڭەستىڭ, ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ تاعى باسقا دا بىرلەستىكتەرگە جاۋاپتىلاردىڭ باستاماسىمەن حاكىمنىڭ 175 جىلدىعىنا ارنالعان ەڭسەلى ەسكەرتكىش تۇرعىزۋعا شەشىم قابىلدانعان ەدى. ءسويتىپ, قاجەتتى قۇجاتتار دايىندالىپ, ازاماتتاردىڭ ۇسىنىسىنا ساي تەاتر عيماراتىنىڭ الدىنان ورىن بەلگىلەنىپ, 100 ملن تەڭگە قاراجات تا بولىنگەن. الايدا بەيمالىم سەبەپتەرمەن قولعا العان جۇمىس اياقسىز قالدى.
كەيىننەن ەسكەرۋسىز قالعان ءىستى ۇلتجاندى ازاماتتار بۇرىنعى الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اماندىق باتالوۆ پەن تالدىقورعان قالاسىنىڭ اكىمى ەرجان جاسىباەۆقا جەتكىزگەن. ازاماتتاردىڭ وتىنىشىنە قاراي ءوڭىر باسشىسى اباي ەسكەرتكىشىن تۇرعىزۋدى 2022 جىلدىڭ جۇمىس جوسپارىنا ەنگىزىپ, تاعى دا 154 ملن تەڭگە قاراجات قاراستىرعان. سونىمەن بىرگە اتالعان ەسكەرتكىش تۋرالى ماسەلە وڭىردەگى تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جانە مونۋمەنتتىك ونەر قۇرىلىسىن ورناتۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ وتىرىسىندا قارالىپ, جوبا اۆتورلارى دا بەكىتىلگەن. ءارى تالدىقورعان قالاسى اكىمدىگىنەن ەسكەرتكىشتى تۇرعىزۋعا قاتىستى 2022 جىلى تولىق جۇزەگە اسىرىلاتىنى تۋرالى ارنايى جاۋاپ حات تا كەلگەن. وسىدان كەيىن وبلىسقا اكىم بولىپ كەلگەن قانات بوزىمباەۆقا دا بۇل ءىستىڭ جاي-جاپسارى ءتۇسىندىرىلىپ, جۇمىستى جالعاستىرۋعا كەلىسىم بەرىلگەن ەدى.
بىلتىرعى جىلدىڭ اياعىندا قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرى اتالعان ماسەلەنى ورتاعا سالىپ, جاڭادان قۇرىلعان جەتىسۋ وبلىسىنىڭ باسشىسى بەيبىت يساباەۆ پەن تالدىقورعان قالاسىنىڭ اكىمى اسەت ماساباەۆتى قۇلاقتاندىرعان ەدى. ونىڭ ۇستىنە مەملەكەت باسشىسى وڭىرگە جاساعان ساپارىندا حاكىم ابايعا ەسكەرتكىش قويۋدى نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايتىنىن باسا ايتقان بولاتىن. وسىدان سوڭ بارلىق جۇمىس قولعا الىنىپ, ەڭسەلى ەسكەرتكىش قۇيىلا باستاعان ەدى. بۇيىرسا, الداعى ناۋرىز ايىندا اباي ەسكەرتكىشى بوي كوتەرمەك. ەندى ەسكەرتكىشتى تەاتردىڭ الدىنا قويۋ قانشالىقتى دۇرىس دەگەن ماسەلە قوعامدى دۇرلىكتىرىپ وتىر.
«اباي ەسكەرتكىشى الماتىداعى تسەحتاردىڭ بىرىندە ازىرلەنىپ, ياعني ءتيىستى ساراپتامالىق كوميسسيانىڭ شاعىن ەسكەرتپەلەرى تۇزەتىلىپ جاتىر. ەكى-ءۇش ايدىڭ كولەمىندە دايىن بولادى. ال قويىلاتىن ورنى حالىقپەن اقىلداسا وتىرىپ شەشىلەدى», دەگەن ەدى ب.يساباەۆ حالىقپەن كەزدەسكەندە.
بىلتىر بيكەن ريموۆانىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان سالتاناتتى ءىس-شارادا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى رۋستام ءالي ءسوز الىپ, بيكەن ريموۆا – قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى ەكەنىن جەتكىزگەن. عۇمىرىندا 200-دەن استام ايەل وبرازىن سومداعان ساحنا ساڭلاعىنىڭ ونەگەلى ءومىرىن, شەجىرەلى عۇمىر-بەلەسىن ايشىقتاي كەلە:
«بۇل توي بۇكىل ەلدىڭ ءدۇبىرلى دۋمانى. سوندىقتان الداعى جىلى بيكەن اپامىزدىڭ تويىن ەرەكشە اتاپ وتەمىز. سونىمەن قاتار ابزال انا, الىپ جۇرەكتى تەاتر مايتالمانى بيكەن ريموۆانىڭ ەسكەرتكىشىن ەڭسەلى قالامىزدا تۇعىرىنا قوندىرامىز», دەپ ونەرسۇيەر ەلمەن ەرەكشە قۋانىشتى حاباردى بولىسكەن ەدى. ال ەندى تەاتردىڭ الدىندا ابايدىڭ ەسكەرتكىشى ورناتىلسا, ب.ريموۆانىڭ ەسكەرتكىشى قايدا قويىلماق؟ ونىڭ زاڭدى ورنى ءوزىنىڭ اتىن يەمدەنگەن تەاتردىڭ الدى ەمەس پە؟
«ابايدىڭ ەسكەرتكىشىن اباي كوشەسىنىڭ بويىنا قوياتىن شىعار دەپ ەدىك...ول جەردە لايىقتى ورىن دا بار. جالايىري داڭعىلىنىڭ بويىنا, بيكەن ريموۆا تەاترىنىڭ الدىنا اتامىزدىڭ ەسكەرتكىشىن قويۋ تۋرالى شەشىمدى قوعامدىق كەڭەس قالاي شىعارعان؟ قيسىن قايدا؟», دەيدى «جەتىسۋ» تەلەارناسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى دانيار سەيسەنباەۆ. راسىمەن, لوگيكا قايدا؟
ەسكەرتكىش – تاربيە قۇرالى. ۇرپاق ونەر تۋىندىسىنا قاراپ ويلانادى, وي تۇيەدى, ۇلتتىق رۋحىن كوتەرەدى. ءبىزدى قۋانتاتىنى سول, جەتىسۋ جەكە شاڭىراق قۇرعان تۇستا بۇل ماسەلە وڭ شەشىمىن تاپقانى. تۇرعىندار اباي ەسكەرتكىشى وبلىس اكىمدىگىنە قاراما-قارسى ورناتىلسا دەگەن پىكىرىن بىلدىرەدى. ءارى اباي كوشەسىنىڭ بويىندا ابايدىڭ تۇرۋى زاڭدى دا سەكىلدى. دەگەنمەن بۇل دا قالانى بىلمەيتىن جۇرتتىڭ قاپيادا ايتقان اقىلى سەكىلدى. بۇل رەتتە مادەنيەت قايراتكەرى, بەلگىلى جۋرناليست جۇماحمەت جايلاۋباەۆ ول جەردىڭ اۋلاسى شاعىن ءارى جۇپىنى ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
«بۇگىندە سالتاناتتى جيىندار مادەنيەت سارايىندا ەمەس, ب.ريموۆا اتىنداعى تەاتردا وتەدى. تەاتر – اسەم قالامىزعا ءسان بەرىپ تۇرعان جاڭا عيمارات. شاعىن شاھارعا كىرگەندە كوزگە بىردەن اباي ەسكەرتكىشى تۇسەر ەدى. بىلەسىزدەر, وڭىردە حاكىم ەسكەرتكىشىنىڭ ءوزى ءبىراز جىر بولدى. ەندى بياپاعا ەسكەرتكىش ورناتامىز دەپ جىرلاساق, ول ماسەلە شەشىلگەنشە تەاتر عيماراتى ەسكىرەتىن دە شىعار. بياپا ابايدى جاقسى تانىپ ءبىلدى, ءبىر عانا زەينەپ وبرازىمەن اباي ءداۋىرىن بىزگە جەتكىزدى. ءوزى كەرەمەت تۇلعا ساناعان اباي اتاسى ءوز اتىنداعى تەاتر الدىندا تۇرسا, ەكەۋىنىڭ اتى قاتار اتالىپ جاتسا, ارۋاعى ريزا بولادى دەپ ويلايمىن», دەيدى ج.جايلاۋباەۆ.
تەاتر – قاشان دا كورەرمەنگە قىزمەت كورسەتەتىن, ساپالى قويىلىمدار ساحنالاپ, حالىقتىڭ رۋحاني بايلىعىن ارتتىراتىن مەكەمە. حاكىم اباي اتامىز دا, ساحنا ساڭلاعى بيكەن اپامىز دا ءار عاسىردا ءومىر سۇرگەنمەن, ءبىر حالىقتىڭ مادەنيەتى مەن رۋحانياتىنىڭ دامۋى ءۇشىن قارىشتاپ ەڭبەك ەتكەن تۇلعالار. بيىل بياپامىزدىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى بولعاندىقتان, جوسپارعا ساي اكتريسانىڭ ەسكەرتكىشى ورناتىلعا ءتيىس. قالا اكىمى اسەت ماساباەۆتىڭ ايتۋىنشا, تەاتر الاڭى – وبلىس ورتالىعىنىڭ تۇرعىندارى مەن قوناقتارى ءۇشىن ەڭ قولايلى ورىن. دەمەك بيكەن ريموۆا اتىنداعى تالدىقورعان دراما تەاترىنىڭ الدىنا بياپانىڭ ەمەس, حاكىم ابايدىڭ ەسكەرتكىشى تۇرادى دەگەن ءسوز. ال حالىق ءارتىسى ءوزىنىڭ ءتيىستى ورىنىن قازاقتىڭ باس اقىنىنا بەرمەك.
«ورال قالاسىندا حاديشا بوكەەۆا اتىنداعى وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنىڭ الدىندا دا اپامىزدىڭ ەسكەرتكىشى ورناتىلماعان, ول ءبىر ورەسكەل ماسەلە, تىنىمسىز تالاس تۋدىراتىن جاعداي ەمەس دەپ ويلايمىن. بيكەن ريموۆا ءوز عۇمىرىندا اباي قۇنانباەۆقا ارناپ «اباي-ايگەرىم» پەساسىن جازعان, قالامىنان تۋعان ءار تۋىندىسىندا دا بيكەن اپامىز حاكىم ابايدىڭ ەسىمىن ۇلىقتاپ وتكەن. بياپانىڭ ەسىمى تەاترعا بەرىلدى, ونىڭ تۋىن قۇلاتپاي, اتىن وشىرمەيتىن ۇجىمى, ءبىز بارمىز. ەندەشە, بيكەن اپامنىڭ تەاترىنىڭ الدىندا اباي اتامىز تۇرسا – بۇل ەكى ۇلى تۇلعا اراسىنداعى شىعارماشىلىق بايلانىستىڭ كورىنىسى دەپ ويلايمىن. تەك وسى مەكەمەنىڭ باسشىسى رەتىندە ءوتىنىشىم, عيمارات پەن ەسكەرتكىشتىڭ اراسىندا تەاتردىڭ مادەني ءىس-شارالارى وتەتىن ورىن بولسا دەيمىن», دەيدى تەاتر ديرەكتورى ەرلىك جۋاسبەك.
ۇلتتىڭ رۋحاني قۇبىلاسى – اباي, بوي تۇزەر ايناسى دا الىپ اقىن. ءبىز تەك ءاربىر مادەني نىشان وزىنە ءتيىستى ورنىندا تۇرسا دەيمىز. ول الدىمەن جاستار ءۇشىن دە ماڭىزدى. ابايدىڭ الىپ ءمۇسىنى قايدا تۇرسا دا جاراسادى عوي, بىراق ونى تەاتردىڭ الدىنا تىقپالاۋدىڭ نە قاجەتى بار؟ ماسەلەن, جۇمات شانين اتىنداعى شىمكەنت قالالىق اكادەميالىق قازاق دراما تەاترىنىڭ الدىندا جۇمات ءشانيننىڭ, الماتىداعى م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ الدىندا ايگىلى جازۋشىنىڭ ەسكەرتكىشى تۇر. مۇنداي مىسالدى جۇزدەپ كەلتىرۋگە بولادى. ءبىزدىڭ تۇسىنبەيتىنىمىز, جەتىسۋلىق زيالىلاردىڭ وسىنى ەسكەرمەي, شەشىم قابىلداعانى.
جەتىسۋ وبلىسى