سۋرەت پەن ءتۇس

سۋرەت

ءبىر عانا سۋرەتىنە كوپتەگەن تۇسىندىرمە ەڭبەك جازىلعان سۋرەتشىلەر بار. جاراتۋشىنىڭ باي قازىناسىن وزىنشە ۇعىنعان تالانت يەلەرى قاراپايىم ادامعا كورىنە بەرمەيتىن تۇڭعيىقتى كور­مەك. اڭىزعا اينالعان ۆان گوگتىڭ «جۇلدىزدى ءتۇن» سۋرە­تىن ەكى كەڭىستىككە بولۋگە بولادى. ءبىرى جوعارعى اسپان كورىنىسى, ءبىرى قالانىڭ سۋرەتى بەينەلەنگەن تومەنگى كورىنىسى. جالىننىڭ ءتىلى سەكىلدى اسپانعا كوتەرىلگەن كي­پاريس سۋرەتى گوتيكالىق قامال­دى ەسكە سالادى. كوپ حالىق­تىڭ مادەنيەتىندە كيپاريس ولگەن سوڭعى جاندى, ماڭگىلىكتى, بول­مىستىڭ وتكىنشىلىگىن بىلدىرەدى. بىزدىڭشە, مۇندا كيپاريس سۋرەتى الدىڭعى كەزەككە شىعىپ تۇر, سۋرەتتىڭ باستى قاھارماندارى دا وسىلار. شىعارماعا قاراپ وتىرىپ جۇمباق سۋرەتشىنىڭ كۇي­زەلگەن جانىن, اسپان مەن جەر اراسىندا تۇراق تاپپاعان جۇرەگىنىڭ ءحالىن سەزىنۋگە بولادى. سۋرەتتە جەردەگى ومىردەن گورى اسپانداعى ءومىر تارتىمدى, اسەم كورىنەدى, تەك جوعارعى بولىگىنە نازار سالار بولساق تولقىعان تەڭىز بە, الدە جۇلدىزدارى تونگەن اسپاننىڭ بەينەسى مە, ايىرۋ قيىن. قالىڭ بوياۋلار مەن اينالما گۇلدەردىڭ سەرپىندى كۇشى بۇلجىماي ءبىر زاڭعا باعىنعان تابيعات تۇتاستىعىن كوسموستىق ۇيلەسىمدىلىكپەن شەبەر جەتكىزە بىلگەن.

ۆان گوگ «جۇلدىزدى ءتۇن» كارتيناسىن پسيحيكالىق اۋىتقۋى بارلاردىڭ اۋرۋحاناسىندا جاتىپ سالعان. شىعارماشىلىق ەڭبەگى سۋرەتشىگە ءوز-وزىنە كەلۋگە كومەك ەتىپ, دەرتىنەن ايىعۋىنا جاردەمدەسكەن.

ءتۇس

پويىز جۇرگەلى تۇردى. ءتۇن جارىمى. پەرروندا الدەبىر جولاۋشى بەلگىسىز بەكەتتەن تۇس­كەلى قوزعالا باستادى. ونى, اري­نە تانىمايمىن. كەلبەتىنە ۇزاق تەسىلە قارادىم. ەندى ونى ەش­قا­شان كورمەيتىن ەدىم. ول دا مەنى كورمەس. كەيدە عۇمىردا جالعىز رەت قانا كورگەن ادامدى ساعىنىپ جۇرەسىز. ماسەلەن, ون بەس جاسىڭىزدا اتىراۋعا ادەبي فەستيۆالعا بار­دىڭىز. قايتار جولدا بەيتانىس بەكەتتەن از-ماز ۋاقىتقا عانا تۇسكەن كەزدە ەرەكشە كو­رىكتى قىز سىزگە بالمۇزداق الۋدى ۇسىندى. ءسىز كوركىنە بولا ال­دىڭىز. ال بىراق ودان بەرى بەس جىلدان ار­تىق ۋاقىت وتسە دە ءسىز ول ارۋدى ۇمىتا المايسىز. قىزىق. نەگە ەكەن؟

ادام ءومىرىنىڭ جارتىسى وي ارقىلى, ياعني ويشا وتەدى. قالا بەردى ءتۇستى قوسىڭىز. كەي­بىر عا­لىمدار سەگىز ساعاتتىق ۇيقى­نىڭ توقسان مينۋتى تۇسپەن وتەدى دەسە, كەيبىر دەرەكتەردە سون­شا­لىق ۇزاق كورىنگەن تۇستەر بار بولعانى ەكى-ءۇش سەكۋندتىڭ ىشىن­دە جۇزەگە اسادى دەلىنەدى. ءتۇس جاي­لى ءسوز قوزعاعاندا پسي­حوانا­ليتيك زيگمۋند فرەيد ەسكە تۇ­سەدى. ونىڭ ءتۇس تۋرالى ويلا­رى عىلىمدا وزىندىك نەگىز قالىپ­­تاستىردى. ء«تۇس جورۋ» ەڭبەگىندە ءتۇستى ءوڭ مەن ءتۇستىڭ اراسىنداعى بەيسانالىق دەپ ءتۇسىندىردى ءارى تۇستە ۇلتتىق ەرەك­­­شەلىك تە بولاتىنىن جەت­كىز­دى. ارىگە بارماي-اق ءتۇس تاعى­لىمىنىڭ ءتۇبىن تۇركىدەن سۋىرت­­­­پاقتاساق تا بولادى. قايدا بارسا دا ءوز كورىن قازىپ جاتاتىن قورقىتتىڭ ءتۇسى, ابىلايدىڭ ءتۇسى, بابىردىڭ سامارقان قالا­سىن الار الدىنداعى ءتۇسى ءالى كۇنگە اڭىزدارعا ارقاۋ بولىپ كەلەدى. ياعني ابىلاي حان ءوزى كور­گەن ارىستاننىڭ ىشىنەن قاش­قان تۇلكىنىڭ قارنىن ورىپ جىبەرگەندە قۇرت-قۇمىرسقا, باقا-شايان, جى­لان-كەسىرتكە ءورىپ شىعادى. مۇنى كومەكەي اۋليە­نىڭ قالاي جورى­عانى تاريحتان بەلگىلى. جانە ونىڭ نەگىزسىز قال­ماعانى دا ءما­لىم.

شىنىندا دەنەدەگى رۋح ءولىم ساتىندە ادامنان مۇلدەم اجىراسا, ءتۇس كەزىندە بەلگىلى ءبىر جەر­­لەردە ساياحاتتاپ جۇرەدى. كەي­دە وياتق­ىشتى ساعات سەگىزگە قو­­يىپ, وياتقىش شىرىلداماي قال­سا دا سول سەگىزدە وياناتىنى­مىز بار. يسلامدا ءتۇس ۇشكە بو­لىنەدى. ءبىرى – راحماني ءتۇس, ءبىرى – شايتاني ءتۇس, ءبىرى – قيالي ءتۇس. راحماني ءتۇس – سۇيىنشىلەۋ, ەس­كەرتۋ ماقساتىندا بولىپ كەلسە, شايتاني ءتۇس ال­دەبىر قيىندىقتان قاشىپ ءجۇ­رۋ, تىعىرىققا تىرەلىپ جان قي­نالاتىن تۇستارى, ال قيالي ءتۇس وڭدەگى ويلاردان قۇرالعان, نە شولدەگەن جاننىڭ سۋ كورۋى ىسپەتتى قۇبىلىستار. الەمدە ءتۇس ارقىلى تۋعان عىلىمي ەڭبەكتەر, ولەڭدەر, پروزالىق تۋىندىلار كوپتەپ ۇشىراسادى.

دات عالىمى ۆور تۇسىندە كۇن­نىڭ ۇستىندە جاتقانىن كو­رەدى. اينالاسىندا دوڭگە­لەك­­تەر اينالىپ جۇرەدى. وسى تۇ­سىنەن كەيىن اتوم قۇرى­لى­سى جونىندەگى عالام­شارلىق مودەلىن قۇراستىرادى. بىرنەشە جىلدان سوڭ وسى ەڭبەگى ءۇشىن نوبەل سىيلىعىن يە­لە­نەدى. XX عاسىردىڭ ور­تا­سىن­دا امەريكالىق عالىم دجەيمس ۋوتسون تۇسىندە كوبرا تەك­­­تەس جىلاندى كورەدى. بۇل ءتۇسى ارقىلى ول دنق-نىڭ قۇرى­لى­­مى مەن فورماسىن ويلاپ تابادى. ءوزىنىڭ كەزەكتى عىلىمي جۇ­­مىسىنان سوڭ مەندەلەەۆ تەرەڭ ۇيقىعا كەتەدى. كەنەت ءوزى نەشە جىل زەرتتەپ باس قاتىرعان جۇمىسى تۇسىنە ەنەدى. عالىم تۇرا سالا قالام ىزدەپ, اسىعا جا­زۋ­عا كىرىسەدى. تەك ءبىر ەلە­مەنتكە عانا تۇزەتۋ ەنگىزىپ, قال­عانىن تۇسىندەگىدەي ەتىپ قال­دى­رادى. كەي دەرەكتەردە بۇل ماع­لۇ­ماتتى جوققا شىعارادى. شى­نىندا, مەندەلەەۆكە الەمدىك اتاق – تالماي ەڭبەكتەنۋدىڭ ار­قاسىندا عانا كەلگەن ەدى.