الەۋمەتتىك توپتار مەن قالىڭ بۇقارانىڭ مۇددەسىن كوزدەيتىن, ازاماتتاردىڭ ساياسي قۇقىقتارىنىڭ تەڭدەي قامتاماسىز ەتىلۋىنە كەپىلدىك بەرە الاتىن كوپپارتيالىق جۇيە – دەموكراتيالىق قوعامنىڭ باستى ەرەكشەلىگى. سول سەبەپتى دە دەموكراتيالىق پروتسەستەردى ىلگەرىلەتۋدە كوپشىلىكتىڭ جاپپاي قولداۋىنا يە بولعان, كوزدەگەن ماقساتى ايقىن ءارى پىكىرىن ىركىلمەي اشىق جاريالايتىن, جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى, باسەكەگە قابىلەتتى پارتيالاردىڭ قالىپتاسۋىنىڭ ماڭىزى زور.
ەلىمىزدەگى كوپپارتيالىق جۇيەنىڭ بەلگىلەرى 90-جىلداردىڭ اياعىندا بايقالدى. 1991 جىلى 27 ماۋسىمدا «قوعامدىق بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ قابىلدانعاندا وسى سالانىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن سالۋدا ماڭىزدى قادام جاسالدى. بۇل كەڭەس وداعى كۇيرەپ, كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن بىرپارتيالىق جۇيە جويىلعان كەزەڭنىڭ تۇسى ەدى. ءدال سول كەزدە كوپپارتيالىق جۇيە زاڭدى تۇرعىدا بەكىتىلىپ, دەموكراتيالىق پرينتسيپتەردى باسشىلىققا العان جاڭا ساياسي ۇيىمدار قۇرىلدى. وسىلايشا, قوعام ءومىرى جىلدام قارقىنمەن ساياساتتاندىرىلدى. الايدا سول ۇيىمداردىڭ بارىندە دەرلىك ساياسي-يدەيالىق تۇعىرى ءالسىز بولعاندىقتان, ولار ناقتى ءبىر جەتەكشىنىڭ ىقپالىنان شىعا الماي, كوپشىلىكتىڭ قولداۋىنا يە بولعان جوق. ونىڭ ۇستىنە, ابايدىڭ «بولدى دا پارتيا, ەل ءىشى ءب ۇلىندى» دەگەن زامانىنان كەيىن قازاق قوعامىندا كوپپارتيالىق جۇيەنىڭ تاجىريبەسى مۇلدە بولماعانى راس.
بۇگىندە ەلىمىزدە كوپپارتيالىق جۇيەنىڭ اسا كۇردەلى, قاراما-قايشىلىققا تولى قالىپتاسۋ پروتسەسى ءجۇرىپ جاتىر. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن قابىلدانعان «قوعامدىق بىرلەستىكتەر تۋرالى» (1996 جىلى) جانە «ساياسي پارتيالار تۋرالى» (2002 جىلى) زاڭدار پارتيالاردىڭ ءىس-ارەكەتىن قۇقىقتىق جاعىنان رەتتەۋدى قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. قوعامنىڭ دامۋ دەڭگەيىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەس بۇل زاڭدار, ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلۋ ارقىلى جەتىلدىرىلىپ وتىردى. وسى ۋاقىت ىشىندە ەلدەگى پارتيالىق قۇرىلىستى دامىتۋدا بىرقاتار تاجىريبە دە جيناقتالدى. ساياسي پارتيالار ازاماتتىق قوعامدى, الەۋمەتتىك ادىلدىكتى, قۇقىقتىق مەملەكەتتى ورنىقتىرۋ مەن ودان ءارى دامىتۋدا بىرقاتار اۋقىمدى قىزمەت اتقارىپ كەلەدى.
ايتسە دە پارتيالاردىڭ ءوزارا باسەكەگە قابىلەتىنىڭ تومەن بولۋىنا بايلانىستى ءبىر عانا پارتيا باسىمدىققا يە بولىپ وتىرعان جاعدايدا, ولاردىڭ بيلىككە قول جەتكىزۋدەگى سىلبىر ارەكەتىنەن شىنايى ساياسي كۇرەس بايقالماي وتىر. شىنداپ كەلگەندە, پرەزيدەنت ۇسىنعان ساياسي باستامالاردى دايەكتى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن سالماقتى الەۋمەتتىك توپتاردى ۇيىستىرىپ, ولاردىڭ قولداۋىنا يە بولا الاتىن جانە باسەكەگە قاۋقارلى پارتيالاردىڭ قاجەتتىلىگى ايقىن سەزىلۋدە.
ەلىمىزدەگى پارتيالىق قۇرىلىستىڭ دامۋ ناتيجەلەرى كوپشىلىك تاراپىنان وڭ كوزقاراسقا يە بولماعانى جاسىرىن ەمەس. ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ساياساتكەرلەر مەن ساياسي ساراپشىلار كوپپارتيالى جۇيەنىڭ قالىپتاسۋىنداعى وبەكتيۆتى قيىندىقتاردىڭ سەبەپتەرىنىڭ قاتارىنا: ازاماتتىق قوعامنىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىنىڭ تومەندىگىن, ساياسي قايراتكەرلەردىڭ تاپشىلىعىن, پارتيالاردىڭ كوپشىلىك جاپپاي قولدايتىن جالپىۇلتتىق يدەيا رەتىندە تانىلاتىن ۇستانىمدارىنىڭ السىزدىگىن, باعدارلامالارداعى قۇندىلىقتار جۇيەسىنىڭ ءبىر-بىرىنەن اينىمايتىندىعىن, ايماقتارداعى ءرولىنىڭ قاناعاتتانعىسىز جاعدايىن جاتقىزادى. ساياسي پارتيالاردىڭ قىزمەتىنە قالىڭ كوپشىلىكتىڭ كوڭىلى تولماي وتىرعانىنىڭ باستى سەبەبى رەتىندە, بيلىكتە ورىن العان سۋپەرپرەزيدەنتتىك سيپات پەن پارتيا قۇرىلىسىنداعى مەملەكەتتىڭ ۇستەمدىگى, سونداي-اق ءىرى مەنشىك يەلەرىنىڭ جوعارعى بيلىك پەن ۇلكەن ساياساتتاعى شەشۋشى ىقپالعا يە بولعانى باستى نازارعا الىنعان.
مۇنداي جاعدايدا پارتيا قۇرىلىسىنا بايلانىستى قوعامدىق قاتىناستاردى قۇقىقتىق جاعىنان رەتتەيتىن زاڭنامانى دەموكراتيالىق جانە قۇقىقتىق ستاندارتتارعا سايكەس جان-جاقتى جەتىلدىرۋ قاجەتتىگى انىق. ال بۇل پروتسەسس دەموكراتيالىق, يدەولوگيالىق, ساياسي ارالۋاندىق, كوپپارتيالىق سياقتى كونستيتۋتسيالىق پرينتسيپتەرگە نەگىزدەلىپ, مەملەكەت پەن ساياسي پارتيالار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ مۇلدە جاڭا قۇقىقتىق تەتىكتەرىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. بۇل ءوز كەزەگىندە ەل ازاماتتارىنىڭ ساياسي قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋدەگى بيلىك پەن پارتيالاردىڭ ءتيىمدى ىنتىماقتاستىققا نەگىزدەلگەن جۇمىسىنا تىكەلەي بايلانىستى. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل – جۇمىس مەملەكەتتەگى ادىلەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ساياسي رەفورمانىڭ باستى ماقساتىنا قول جەتكىزۋدىڭ ماڭىزدى باعىتى.
مەملەكەت باسشىسى «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» جولداۋىندا جاڭا قازاقستان قۇرۋ ءىسىن ادال ءارى ەركىن ساياسي باسەكەنى قامتاماسىز ەتۋدەن باستاۋ الاتىنىمەن بايلانىستىرىپ, پارتيالىق جۇيەنى دامىتۋعا بارىنشا قولايلى جاعداي جاساۋ قاجەتتىگىن العا تارتقان بولاتىن. بۇل ۇسىنىس كوپشىلىكتىڭ مۇددەسىن بارىنشا قامتۋدى, دەموكراتيانى تەرەڭدەتۋ مەن حالىق وكىلەتتىگىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدى جانە ازاماتتاردىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمىن نىعايتۋ ماقساتىنان تۋىنداعانى انىق.
وسى ماقساتتا «ساياسي پارتيالار تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەردى ەلدەگى كوپپارتيالى جۇيەنى جەتىلدىرۋدىڭ كەلەسى كەزەڭىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالىپتاستىرۋداعى العاشقى قادام رەتىندە قابىلداۋىمىز كەرەك. ويتكەنى ق.توقاەۆ 2019 جىلعى سايلاۋدان كەيىن حالىققا ارناعان العاشقى جولداۋىندا: ء«بىز ساياسي رەفورمالاردى اسىعىستىققا سالىنباي, كەزەڭ-كەزەڭىمەن, تاباندى تۇردە جانە جان-جاقتى ويلاستىرىپ, جۇزەگە اسىراتىن بولامىز. ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىن جاڭعىرتپاي, تابىستى ەكونوميكالىق رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل – ءبىزدىڭ ۇستاناتىن باستى قاعيداتىمىز», دەپ ءوزىنىڭ پايىمدى ۇستانىمىن ءبىلدىردى.
ساياسي پارتيالاردى مەملەكەتتىك تىركەۋ رەسىمدەرىنىڭ ايتارلىقتاي جەڭىلدەتىلۋى پارتيالىق قۇرىلىستىڭ دامۋىن ەداۋىر جانداندىرىپ, جاڭا پارتيالاردىڭ پايدا بولۋىنا مول مۇمكىندىكتەر اشادى. پارتيالار حالىقتى ساياساتقا جۇمىلدىرۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى ەكەنىن جانە حالىقتىق سيپات العان سايىن بيلىكتى دەموكراتيالاندىرۋدا ساياساتتىڭ ىقپالى كۇشەيە تۇسەتىنىن ەسكەرەتىن بولساق, جاڭادان قۇرىلعان پارتيالار ءار الۋان ساياسي كوزقاراستاردىڭ اشىق پىكىرتالاسىن كامتاماسىز ەتۋگە, سونىمەن قاتار وپپوزيتسيالىق كوزقاراستاعى جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, قوعام مۇشەلەرىنىڭ ساياساتتاعى ىقپالىن ارتتىرۋعا جانە ءوزارا باسەكەلەستىكتى نىعايتۋعا تىڭ سەرپىن بەرەدى.
دەگەنمەن ساياسي پارتيالاردىڭ مەملەكەتتىك تىركەۋگە قاجەتتى مۇشەلەرى سانىنىڭ ايتارلىقتاي قىسقارتىلۋى «ەرگەجەيلى» پارتيالاردىڭ پايدا بولۋىنا ىڭعايلى احۋال تۋدىرۋى مۇمكىن ەكەنى دە نازاردان تىس قالماۋى كەرەك. ال مۇنداي پارتيالاردىڭ كولەڭكەلى جاقتارى دا جوق ەمەس. ولار ساياسي كۇشتەردى بىتىراتىپ سايلاۋشىلاردىڭ ەكىۇداي كۇيگە تۇسۋىنە, اتى بار, زاتى جوق ساياسي ۇيىمداردىڭ پايدا بولۋىنا, ءتىپتى بۇقارانىڭ ىمىراعا كەلمەيتىن جىكتەرگە ءبولىنىپ, جالپىۇلتتىق مۇددە كولەڭكەدە قالۋىنا اكەپ سوعۋى مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. مۇنداي جاعداي الىس-جاقىن شەت ەلدەردىڭ پارتيالىق جۇيەسىنىڭ تاجىريبەسىندە, ال ونىڭ كەيبىر بەلگىلەرى ەلىمىزدەگى پارتيا قۇرىلىسى تاجىريبەسىندە دە ورىن العانى بەلگىلى.
البەتتە, بيلىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن كۇرەسەتىن پارتيالار مۇشەلەرىنىڭ سانى جاعىنان دا ايتارلىقتاي سالماقتى بولۋى ماڭىزدى. ويتكەنى ولار – الەۋمەتتىك بازاسى. حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ماقسات-مۇددەسىن كوزدەيتىن ىرگەلى ساياسي پارتيالاردىڭ قالىپتاسۋى قوعام مۇشەلەرىنىڭ ولاردى جاپپاي قولداۋىنىڭ باستى كورسەتكىشى ەكەنىندە ءسوز جوق. ازشىلىقتىڭ كوپشىلىكتىڭ ەركىنە باعىنۋى – دەموكراتيالىق قوعامنىڭ ەڭ ءادىل ءپرينتسيپى.
جوعارى بيلىكتىڭ اۋىسۋى جانە قاڭتار وقيعاسى ەلدەگى ساياسي بەلسەندىلىكتىڭ دۇمپۋىنە ىقپال ەتكەنى راس. ءالى دە بولسا ساياسي كۇشتەر انىق ايقىندالماي, باسەكەگە قابىلەتتى پارتيالار تولىق قالىپتاسىپ, كەمەلىنە كەلە الماي جاتقان ءدال قازىرگى تۇستا پارتيالاردى مەملەكەتتىك تىركەۋدىڭ جەڭىلدەتۋ كوپپارتيالى جۇيەنى ىلگەرىلەتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى تەتىگى بولىپ سانالادى.
الەمنىڭ ءتۇرلى مەملەكەتتەرىندە ساياسي پارتيالاردى تىركەۋگە قاجەتتى مۇشەلەرىنىڭ سانى ءاربىر كەزەڭدە 10 مىڭنان 65 مىڭعا دەيىن بولعان. ونىڭ ىشىندە, جۋىق اراعا دەيىن ەلىمىزدەگى 20 مىڭ ادامدى قۇراعان پارتيالاردى تىركەۋگە قاجەتتى مۇشەلەرىنىڭ سانى ساناۋلى مەملەكەتتەردىڭ ىشىندەگى جوعارعى كورسەتكىشتەردىڭ قاتارىندا بولدى. بۇل ءبىزدىڭ ەلدەگى ەندى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان كوپپارتيالىق جۇيە ءۇشىن 200 جىلدان استام تاريحى بار پارتيالىق جۇيە ورنىققان مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا وتە جوعارى كورسەتكىش.
ارينە, كوپپارتيالىق جۇيەنى دامىتۋ بويىنشا قولايلى جاعداي تۋعىزۋداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋدىڭ ەڭ باستى ماسەلەسى ساياسي پارتيالار مۇشەلەرىنىڭ مەملەكەتتىك تىركەۋگە قاجەتتى سانىن قىسقارتۋمەن عانا شەكتەلەدى دەسەك قاتەلەسەمىز. بولاشاقتا ولاردىڭ قۇقىقتىق جاعدايىنىڭ, مۇنداي جاساندى شەكتەۋلەرگە قاراعاندا, قوعامدا الاتىن ورنىنا, قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرۋ مەن بۇقارانى ۇيىمتىرۋداعى بەلسەندى ارەكەتىنە جانە بيلىككە قول جەتكىزۋدەگى ەركىن باسەكەلەستىك قابىلەتىنە سايكەس انىقتالۋى قاجەت.
جالپى الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, پارتيالىق قۇرىلىستىڭ بارلىق مەملەكەتتەرگە بىردەي امبەباپ جۇيەسى جوق. الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتىندە ولاردىڭ تاريحي دامۋى مەن ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىنە, قازىرگى زامانعى ساياسي الەۋمەتتىك دامۋ دەڭگەيىنە سايكەس, ءبىرپارتيالى, ەكىپارتيالى جانە كوپپارتيالى جۇيەلەر ناتيجەلى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. بۇل جۇيەلەردىڭ قايسىسىنىڭ بولسا دا ءوزىنىڭ باسىم جاقتارى مەن كەمشىن تۇستارى بار. ءتىپتى كەيبىر مەملەكەتتەردە ساياسي پارتيالاردىڭ ءىس-ارەكەتىن رەتتەۋگە ارنالعان زاڭدار دا جوق, ولاردىڭ ءىس-ارەكەتى ازاماتتىق جانە سايلاۋ زاڭنامالارىنىڭ شەڭبەرىندە رەتتەلە بەرەدى. ال ساياسي پارتيالاردى مەملەكەتتىك تىركەۋ رەسىمى قۇقىقتىق جۇيەلەردىڭ بارىندە بىردەي قاراستىرىلماعان.
قۇقىقتىق مەملەكەتتەگى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى بولىپ تابىلاتىن زاڭنىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى, قوعام دامۋىنىڭ ءتيىستى كەزەڭىندەگى قالىپتاسقان ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك احۋالدىڭ تىنىسىن ءدوپ باسىپ, قالىڭ بۇقارانىڭ تالابىنا سايكەس ولاردى رەتتەۋدىڭ قۇقىقتىق تەتىكتەرىن دەر كەزىندە جەتىلدىرىپ وتىرۋ. ەڭ باستىسى – زامان اعىمىنا ساي ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىنىڭ مەملەكەتتىك كەپىلدىگى تولىق قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس.
ەلىمىزدىڭ پارتيالىق جۇيەسىندە مىندەتتى تۇردە شىن مانىندەگى بيلەۋشى جانە وپپوزيتسيالىق نەمەسە سونداي كوزقاراستاعى پارتيالاردىڭ قالىپتاسۋى اسا ماڭىزدى. سايلاۋدا جەڭىسكە قول جەتكىزىپ بيلەۋشى اتانعان پارتيا سايلاۋالدى ۋادەلەرىن ورىنداۋ ماقساتىندا ەل باسقارۋداعى جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الادى. ال جەڭىلىسكە ۇشىراعانى نەمەسە بيلىكتە شەشۋشى داۋىسقا يە بولا الماعاندارى وپپوزيتسيالىق پارتياعا اينالىپ ازاماتتىق قوعام اتىنان بيلەۋشى پارتيانىڭ مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋىنا باقىلاۋ جۇرگىزەتىن بولادى. وسىلايشا پارتيالار اراسىنداعى شىنايى ساياسي باسەكەلەستىكتىڭ قالىپتاسۋى پارلامەنتتىڭ ىقپالىن ارتتىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى ەكەنى ايقىن. ال ىقپالدى پارلامەنت ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك پرينتسيپىنە سايكەس جۇزەگە اسىرۋدى تولىق قامتاماسىز ەتەدى. ال ماقساتى ايقىن, ساياساتى سىندارلى, ەڭ باستىسى ساياسي باسەكەگە مىقتى وپپوزيتسيالىق پارتيا قالىپتاسۋى ازاماتتىق قوعامنىڭ تۇعىرىن كۇشەيتىپ دەموكراتيالىق پروتسەستى ىلگەرىلەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز.
شىن مانىندەگى حالىقتىق ساياسي پارتيا ازاماتتاردىڭ ءبىر ماقسات-مۇددەنىڭ توڭىرەگىندە توپتاسۋى ارقىلى, تومەننەن, ياعني تىكەلەي حالىقتىڭ تاڭداۋىمەن قالىپتاسادى. مۇنداي پارتيا ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك تۇعىرى, قوعامنىڭ بەلگىلى ءبىر توبىنىڭ مۇددەسىن كوزدەيدى. ال جاساندى تۇردە بيلىكتىڭ ىقپالىمەن جوعارىدان قۇرىلعان ساياسي پارتيانىڭ ماقساتى كوپشىلىكتىڭ مۇددەسىنە تولىقتاي ساي كەلۋى ەكىتالاي.
سەرىك سىدىقوۆ,
زاڭگەر