الەۋمەتتىڭ قالقانى بولار كودەكس

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەت­تىك قورعاۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسە­نوۆا الەۋمەتتىك كودەكس جوباسىن­دا كوزدەلگەن الەۋمەتتىك قامسىز­داندىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جو­نىندەگى شارالار تۋرالى جان-جاقتى ايتىپ بەرگەن ەدى.

الەۋمەتتىك كودەكستىڭ ءبىرىنشى جاڭا­لىعى – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بارلىق قولدانىستاعى اقپاراتتىق جۇيە­لەرىنىڭ دەرەكتەرى نەگىزىندە قالىپ­تاستىرىلاتىن وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسى. اتالعان جۇيە ارقىلى كەز كەلگەن ازامات مەملەكەتتىڭ قولداۋىن ءتيىستى ورگاندارعا جۇگىنبەي-اق الا الادى. مەملەكەت بۇل قاجەتتىلىكتى ءوزى انىقتاپ, بارلىعىن اۆتوماتتى تۇردە رەسىمدەيدى. «وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسى» اقپاراتتىق جۇيەسىن بىلتىر قىركۇيەك ايىنان قاناتقاقتى رەجىمدە ەنگىزۋدىڭ ناتيجەسىندە 51 مىڭ ادامعا مەملەكەتتىك قىزمەتتەر جونىندە SMS حابارلاما جولداندى. سايكەسىنشە جاردەماقى نەمەسە الەۋمەتتىك تو­لەم الۋ مۇمكىندىگىن 11,7 مىڭ ادام ءوتىنىش بەرمەي-اق پايدالانعان. قا­زىر وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن الۋ­عا قۇقىعى بار قازاقستاندىقتارعا قان­داي دا ءبىر ءوتىنىشسىز جاردەماقى مەن الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ 9 ءتۇرىن رەسىمدەۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. وسى تىزىمدە جۇكتىلىككە جانە بوسانۋعا بايلانىستى تابىسىنان ايىرىلعان جاندارعا, بالا كۇتىمىنە بايلانىستى تابىسىنان ايىرىلعان جاعدايدا تاعايىندالاتىن الەۋمەتتىك تولەم, جۇمىسىنان جانە اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان وتباسىلارعا تيەسىلى الەۋمەتتىك تولەم, مۇگەدەكتىگى بار بالانى تاربيەلەپ وتىرعان اتا-اناعا (قامقورشىسىنا) جاردەماقىمەن قوسا مۇگەدەكتىگى بويىنشا جاردەماقى, كوپبالالى وتباسىلارعا بەرىلەتىن جاردەماقى, «التىن القالى» جانە «كۇمىس القالى» كوپبالالى انالارعا بەرىلەتىن جاردەماقىدان بولەك اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك بار.

مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن الۋعا قۇقىق بەلگى­لەنگەن كەزدە الەۋەتتى الۋشىعا 1414 بىرىڭعاي بايلانىس ورتالىعىنان SMS-حابارلاما جولدانادى. حابارلاما العان ازامات وعان كەلىسىمى تۋرالى جاۋاپ بەرۋى كەرەك. ءوتىنىشتى رەسىمدەۋ جانە الەۋمەتتىك جاردەماقى نەمەسە تولەم تاعايىنداۋ تۇگەلدەي اۆتوماتتى رەجىمدە جۇرگىزىلەدى. سودان كەيىن ءتيىستى سوما قاراجات الۋشىنىڭ بانك شوتىنا اۋدارىلادى. اقپاراتتىق جۇيە قاناتقاقتى رەجىمدە ىسكە قوسىلعان ساتتەن-اق مەملەكەتتەن كورسەتىلىپ جاتقان قولداۋدىڭ بار ەكەنىن, ءتىپتى جاعدايىنا قاراي الەۋمەتتىك كومەك الاتىنىنان بەيحابار ازاماتتار دا بولىپتى. ەندەشە, اقپاراتتىق جۇيەنىڭ مۇمكىندىگى مول دەپ ايتۋعا نەگىز بار. ويتكەنى قازىر مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىنىڭ دەرەكتەرى نەگىزىندە وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسىندا قازاقستاننىڭ 19,5 ملن ازاماتى نەمەسە 6,3 ملن وتباسى تۋرالى اقپارات جيناقتالعان. جوبا 2025 جىلعا دەيىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن تولىقتىرىلىپ, اقپاراتتىق جۇيەنىڭ مۇمكىندىگى ارتادى. مىسالى, بيىل قاڭتاردان باستاپ قوسىمشا الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنداعى قىزمەتتەرمەن كەڭەيتىلسە, 2024 جىلدىڭ قاڭتارىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىنداعى مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەر ەنگىزىلەدى. ال 2025 جىلى جۇيەدە مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەردىڭ بارلىق ءتۇرى قامتىلادى دەپ جوسپارلانعان.

ەكىنشى جاڭالىعى – مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ جاڭا پاراديگماسى. ول الدىمەن الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن اتاۋلى شارالاردى, سودان كەيىن عانا الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەردىڭ سالدارىمەن كۇرەسۋگە باعىتتالعان اتاۋلى كومەكتى كوزدەيدى. ياعني الەۋمەت­تىك كودەكستە بالالى وتباسىلاردى الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ قوسىمشا شارالارى قارالادى. مىسالى, بالا كۇتىمى بويىنشا تولەمدەردىڭ مەرزىمىن 1,5 جاسقا دەيىن ۇزارتۋ (500 مىڭنان اس­تام انانى قامتۋ); ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەس­تيتسيالىق تابىسىنىڭ 50%-ىن 18 جاسقا دەيىنگى بالالارعا ارنالعان باستاپقى كاپيتال رەتىندە ەنگىزۋ (6 ملن-نان استام بالانى قامتۋ); 6-دان كوپبالانى دۇنيەگە الىپ كەلگەن انالارعا «ناگرادتالعان انا» دەگەن جاڭا مارتەبە قارالىپ, جاردەماقى مولشەرىن ۇلعايتۋ (250 مىڭنان استام انانى قامتۋ).

ءۇشىنشى جاڭالىعى – الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسىن ترانسفورماتسيا­لاۋ, ونىڭ باستى ماقساتى مۇگەدەكتىگى بار ادامدار ءۇشىن, اسىرەسە اۋىلدىق جەرلەردە ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەت­تەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ.

«جان باسىنا شاققانداعى نورماتيۆ ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر. قىزمەتتەر ءۇشىن جەكە نورماتيۆتەر, ال كومپەنساتورلىق تەحنيكالىق قۇرالدار ءۇشىن شەكتى باعالار بولادى. بۇل وزگەرىستەر, ءبىر جاعىنان, كەيبىر قىزمەت تۇرلەرىن نەمەسە تاۋارلاردى ودان ءارى مونەتيزاتسيالاۋعا اكەلەدى, ەكىنشى جاعىنان, ارنايى الەۋمەتتىك قىزمەتتەردى ۇسىنۋعا جەكە سەكتوردى كەڭىنەن تارتۋ سالانىڭ ينفراقۇرىلىمىن اۋىلدىق جەرلەرگە جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تاعى ءبىر وزگەرىس – مۇگەدەكتىگى بار ادامعا قىزمەت كورسەتۋگە وتباسى مۇشەلەرىن تارتۋ. مۇگەدەكتىگى بار ادام­­داردىڭ تۋىس­تارى ءتيىستى ەڭبەكاقى جانە الەۋمەتتىك اۋدارىمدارمەن جەكە كومەكشىلەر نەمەسە الەۋمەتتىك قىز­مەت­كەرلەر رەتىندە رەسىمدەلەتىن بولادى. الەۋمەتتىك قىز­مەت كورسەتۋ جۇيە­سىن ترانسفورماتسيا­لاۋ شەڭبەرىندە الەۋ­مەتتىك قىزمەتكەرلەر ينس­تيتۋتىن كۇشەي­تۋ كوزدەلگەن. الەۋمەتتىك جۇمىسقا تەك تاۋەلسىز باعالاۋ ارقىلى بىلىكتىلىگىن دالەلدەگەن جانە سەرتيفيكاتى بار ماماندار عانا جىبەرىلەدى», دەدى ت.دۇيسەنوۆا.

وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «2023-2025 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭعا قول قويعانىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىن جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان زاڭدا بىرقاتار جاڭاشىلدىق بار. سونىمەن بيىل ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى – 70 مىڭ تەڭگە, ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش 3 450 تەڭگە بولىپ بەكىتىلدى.

ءتورتىنشى جاڭالىعى – جۇمىسپەن قامتىلعان ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ. مۇن­دا قولدانىستاعى 5 الەۋمەتتىك تاۋە­كەل بويىن­شا ساقتاندىرۋ جۇيەسى حا­لىق­ارالىق ستاندارتتار مەن ناقتى ەكو­نوميكالىق جاعدايعا سايكەس كەلەدى. سوندىقتان جۇيەنىڭ نەگىزى ساقتالادى, تەك ونىڭ ماقساتى وزگەرەدى. جۇيە الەۋمەتتىك تولەمدەردى جۇزەگە اسىرۋعا عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن فورمالدى جۇمىسپەن قامتىلعان ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋ دەڭ­گەيىن ارتتىرۋ ءۇشىن زاڭدى جۇمىسپەن قامتۋدى ىنتالاندىرۋعا باعىتتالماق. وسى ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن شاعىن بيزنەستىڭ جالدامالى قىزمەتكەرلەرىنە بىرىڭعاي مىندەتتى تولەمدى, ونلاين-پلاتفورما ارقىلى جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار ءۇشىن ارنايى سالىق رەجىمىن ەنگىزۋ, ءوز قىزمەتكەرلەرىن جازاتايىم وقيعالاردان ساقتاندىراتىن جۇمىس بەرۋشىلەر ءۇشىن ساقتاندىرۋ تاريفتەرىن تومەندەتۋ كوزدەلدى. تاريفتەردى تومەندەتۋ بويىنشا قابىلدانىپ جاتقان شارالار مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان جانە ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنان تولەنەتىن الەۋمەتتىك تولەمدەر مولشەرىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ارتتىرۋمەن قاتار جۇرەتىن بولادى. بيىلدان باستاپ جۇمىسىنان ايىرىلعان ازاماتتارعا جارنالاردى تولەۋ كەزەڭىنە سايكەس ماسق-تەن 6 ايعا دەيىن بۇرىنعى تابىسىنىڭ 45% مولشەرىندە تولەمدەر كوزدەلگەن.

زەينەتكەرلەر ءۇشىن الداعى 5 جىلدا بازالىق زەينەتاقى مولشەرى كوبەيەدى. سونداي-اق ەڭبەك زەينەتاقىسىنىڭ مول­شە­رىن ەسەپتەۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن ەڭ جوعارى تابىس مولشەرى 46-دان 55 ايلىق ەسەپ­تىك كورسەتكىشكە دەيىن نەمەسە ورتاشا جالاقىنىڭ 70%-نا دەيىن ارتادى. ءوز جيناقتارى ەسەبىنەن زەينەتاقى قالىپتاستىراتىن بولاشاق زەينەتكەرلەر ءۇشىن 2024 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنىن قوسىمشا زەينەتاقى جارنالارى ەنگىزىلەدى. بۇدان باسقا, سالىمشىلاردىڭ ءوز اكتيۆتەرىن باسقارۋ جونىندەگى قۇقىقتارىن كەڭەيتۋ بويىنشا وزگەرىستەر قابىلدانادى. وسى­لايشا, بەلگىلەنگەن جەتكىلىكتىلىك شەگى اياسىندا سالىمشىلار زەينەتاقى جي­ناقتارىن ەمدەۋگە جانە تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا عانا پايدالانىلاتىن بولادى. سالىمشىلارعا زەينەتاقى جيناقتا­رى­نىڭ 50 پايىزدان اسپايتىن بولىگىن اكتيۆ­تەردى باسقارۋ كومپانياسىنا بەرۋ جانە مۇنداي كومپانيانى وزدەرى تاڭداۋ قۇقىعى بەرىلەدى. بۇل رەتتە مەملەكەت زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ساقتالۋىنا كەپىل­دىكتى جيناقتىڭ ۇلتتىق بانك باسقا­راتىن بولىگىنە عانا بەرەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.

بەسىنشى جاڭالىعى – حالىقتى جۇ­مىسپەن قامتۋ سالاسىنداعى جاڭا تاسىلدەر, بۇل 3 باعىت بويىنشا ىسكە اسى­رىلماق. ءبىرىنشى – ەڭبەك نارىعىن ليبەراليزاتسيالاۋ. بۇل يكەمدى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ بارلىق ءتۇرىن, سونىڭ ىشىندە پلاتفورمالىق جۇمىسپەن قامتۋدى تانۋدى بىلدىرەدى. ەكىنشى – جۇمىس كۇشىنىڭ داعدىلارىن ارتتىرۋ. داعدىلار مەن قۇزىرەتتەردى باعالاۋ ءۇشىن سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەسى ەنگىزىلەدى. ءۇشىنشى باعىت – جۇمىسپەن قامتۋدىڭ تسيفرلىق ورتالىقتارىن قالىپتاستىرۋ. بۇگىندە جۇمىس ىزدەۋ, جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلۋ, ماسق-تەن جۇمىسىنان ايىرىلۋ بويىنشا الەۋمەتتىك تولەمدەردى تاعايىنداۋعا ءوتىنىش بەرۋ پروتسەسى تولىعىمەن تسيفرلاندىرىلىپ, ەلەكتروندىق ەڭبەك بيرجاسى ارقىلى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.

ۆەدومستۆو باسشىسى جاڭا كوشى-قون ساياساتىن قالىپتاستىرۋعا جانە ەڭ­بەك زاڭناماسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە باعىت­تالعان زاڭناماعا بىرقاتار تۇزەتۋلەر ازىر­لەن­گەنىن ايتتى. مۇنىڭ ماقساتى ەل ەكونو­ميكاسىن سۇرانىسقا يە جانە بىلىكتى كادر­لارمەن قامتاماسىز ەتۋ, جۇمىس بەرۋ­شىلەر مەن قىزمەتكەرلەر اراسىنداعى ەڭبەك قاتىناستارىن جەتىلدىرۋ بولىپ وتىر.

مينيسترلىك الەۋمەتتىك كودەكس جوباسىندا كوزدەلگەن الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسىن ودان ءارى جاڭعىرتۋعا مۇددەلى. ەندىگى كەزدە الەۋمەتتىك قىز­مەتكە ارنايى الەۋمەتتىك قىزمەت الۋشىلاردىڭ جۇمىسپەن قامتىلماعان وتباسى مۇشە­لەرىن تارتۋ جوسپارلانعان. ەڭبەك نارىعىنداعى وزگەرىستەرگە بايلانىستى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جاڭا ساياساتىن ىسكە اسىرۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىندە. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, الەۋمەتتىك كودەكس قازاقستاندىقتاردىڭ تۋعاننان باستاپ قارتايعانعا دەيىنگى بازالىق الەۋمەتتىك قۇقىقتارىن بەلگىلەيتىن ماڭىزدى قۇجاتتاردىڭ ءبىرى.