ادەبيەتىمىزدىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتكەن جازۋشى

ول 2021 جىلدىڭ تامىز ايى­نىڭ 29-ى كۇنى كەنەتتەن بول­عان جۇرەك تالماسىنان ومىر­دەن وزدى. كوزدەن كەتسە دە كوڭىل­دەن كەتپەگەن نەساعا تۋرالى ەس­تە­لىكتەردى, جىلى پىكىرلەردى ارىپ­تەستەرى, ونىڭ قامقورلىعىن كور­گەن جاس قالامگەرلەر, جالپى وقۋ­شى قاۋىمى ۇلكەن ىلتيپاتپەن ەسكە الىپ, ۇزبەي ايتىپ ءجۇر.

نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى ادە­بيەت­كە ۇل­كەن دايىندىقپەن كەل­­گەن, قوعامدىق-الەۋمەتتىك ومىر­­دەگى تەرەڭ تامىرلى قۇبى­لىس­تاردى جەتە زەرتتەپ, ءجىتى زەردەلەپ, زامان مەن ادام اراسىنداعى كۇر­دەلى قارىم-قاتىناستى بيىك ەستە­تيكالىق-فيلوسوفيالىق ول­شەم تۇرعىسىنان باعالاپ, رومانتيكا مەن رەاليزمدى شەبەر قيۋلاستىرىپ, وقىرماننىڭ جان-دۇنيەسىن بايىتاتىن, ادەبي تاسىلدەردى جەتە مەڭگەرگەن قازىرگى زاماننىڭ قا­لامگەر-قايراتكەرى ەدى. جازۋشى ءوز كەيىپكەرلەرىن قالىڭ جۇرت اراسىنان ىزدەپ, جاڭا زاماننىڭ جاڭا سيپاتتى ادامدارىنىڭ بولمىس-ءبىتى­مىن وزىنشە ورنەكتەپ, وزىندىك كوزقاراسپەن قيسىنىن تاۋىپ كورسەتۋگە شەبەر-اق. سۋرەتكەردىڭ كەيىپكەرلەرى ءبىر-بىرىنە مۇلدەم ۇقسا­مايدى, وبرازدارى دا, قىز­مەتتەرى دە, مىنەزدەرى دە, كوزقا­راس­تارى دا, ءىس-ارە­كەتتەرى دە, تى­نىس-تىرشىلىگى دە, تاع­دىرلارى دا ءارالۋان جاندار.

ءبىر بايقاعانىمىز, اۆتور ءاربىر شى­عارماسىنا قازىرگى زامان ۇردىسىنە ساي, ۋاقىت شىندىعىنا تازا سۋرەتكەر كوزىمەن قاراپ, كوركەم زەردەلەپ, ودان بەلگىلى وي ءتۇيىپ, ءبىر مەرزىم اياسىندا تۋىندايتىن الەۋمەتتىك استارىن ءدال بايقايتىن بۇگىنگى كۇننىڭ بىلگىر ساراپشىسىنا اي­نالدى. باستى ماسەلە شىعارمانىڭ كولەمىندە ەمەس, ونىڭ كوركەمدىك سالماعى مەن ءومىر, ءداۋىر شىندىعىن ۇتىم­دى, تارتىمدى, اسەرلى بايانداۋىندا ەمەس پە؟

2009 جىلى «ان-ارىس» باسپاسىنان ەكى تومدىق («ايعىركىسى» مەن «مىنەز») تاڭدامالىسى جارىق كوردى. كوپشىلىك بۇرىن-سوڭدى ادەبيەتتە كەزدەسپەگەن تىڭ دەتالدار مەن سيۋجەتتەرگە مول رومان مەن اڭگىمەلەر, حيكايا­لارمەن ۇشىراسىپ, وقۋشىسىن ەرىكسىز باسقا ءبىر سىرلى الەم­گە جەتەلەپ كەتە بەرەدى. قالامگەردىڭ قول­تاڭبا ەرەكشەلىگى سول, كەز كەلگەن شىعار­ماسى قوعامدا بولىپ جاتقان كەسىر-كەسا­پاتتىڭ قۇبىلىستارىن كولدەنەڭ تارتىپ, وقىرماندى سودان ەسكەرتەدى.

ماسەلەن, «ايعىركىسى» اڭگىمە­سىنىڭ ءجونى بولەك, بۇرىن-سوڭدى جازىلماعان تاقىرىپ. جىلقى وبرازىندا بەرىلگەن قاراتوبەل «ايعىركىسى» قاسيەتتى, كيەلى ادام سيمۆولى دەپ ايتۋعا بولادى. شى­عارمانىڭ لەيتموتيۆى – قازىرگى قيتۇر­قى زاماننىڭ جەتەگىنە ىلە­سىپ كەي­بىر پەندەلەردىڭ ادام­دىق كەيپىن جوعال­تىپ الۋ الدىندا تۇرعانى. اۆتور ءوز كەيىپكەرلەرى – جالعاس پەن «ايعىركىسى» ار­قىلى زاماننىڭ اششى زاپىرا­نىن, قازىرگى ءومىر شىندىعىن جايىپ سالادى. قاراتوبەل جىلقى وبرازىنا وقۋشى العاشقىدا سەنىم­سىزدىكپەن, باز ءبىرى كۇ­دىكپەن قاراسا, بىرتە-بىرتە اڭگىمە جە­لىسىنە ەنىپ, ونداعى سيۋجەت پەن دەتالدار تايتالاس, تارتىس وقيعالارمەن كۇر­دەلەنىپ جۇرەگىڭدى جاۋلاپ الادى. ازعىنداۋ مەن ماڭگۇرتتەنۋ الدىندا تۇرعان بولاشاق ۇرپاق تۋرالى وي تاستاپ, وقىرمانىن سۇمدىق ويلاندىرادى. شىعارمادا سەل­كەۋلىك, سولعىندىق جوق. زامانا اۋقىمىنا, ۋاقىت مۇددەسىنە وراي تىرشىلىك ەتىپ جاتقان ورتا­دا, قو­عام­دا ادامي قاسيەتتەر دە قۇ­بى­لىپ, ادامنىڭ بەت-بەي­نەسى, وي-ءورى­سى دە وزگەرىسكە ۇشى­رايدى ەكەن. تاسىلقوي, جا­ڭا­شىل اۆتوردىڭ بۇل شىعارماسى بۇ­رىنعى تۋىندىلارىنان ەرەكشە دۇنيە ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.

بۇل ەكى كىتاپقا ەنگەن ءاربىر اڭ­­­­­گىمە شاعىن رومان جۇگىن كو­تە­رىپ تۇر. «شال», «كور­­­باي», «قان­­قىزىل جال­قىن», «دۋدار­اي», «مىنەز», «ار­حيتەكتور», «قۇم­عا قاشقان قۇيىن», «اتى جوق اڭگىمە», «تىل­ال­­شاق», «رە­پيتيتسيا» اڭگىمەلەرى تاعىلىمى مول, كەسەك-كەسەك دۇ­نيەلەر. ىزگى­لىك پەن زۇ­لىم­دىقتىڭ اراسىندا عۇمىر كە­شە­تىن پەندەنى ءار قىرىنان – شىم-شى­تىرىق وقيعا ورتاسىنداعى پەيىلى, مىنەزى, ءىس-ارەكەتتەرى شەبەر سۋرەتتەلگەن ويلى, اس­تارلى, قاتپارلى تۋىن­دىلار. ار­بى­رىندە شىندىق, اقي­قات وتى مازداپ تۇر.

جازۋشىنىڭ «جالعىزىلىك» دەگەن اڭگىمەسىنىڭ باستى كەيىپكەرى – ءبارىن ۇمىتىپ, ءومىرىن تەك دۇنيە جيناۋعا, قو­را­سىنداعى مالىنىڭ سانىن وسىرۋگە ارناعان جان. الگىنىڭ جانىن قيناپ كوپ­شىلىك ەل-جۇرتتان جىراقتا – قۇلان ءتۇز دالادا جىل ون ەكى اي جالعىزدان-جالعىز تۇرىپ, تىرنەكتەپ جيناعان مالى, ەش راحاتىن كورمەگەن بايل­ى­­عى كىمگە كەرەك؟ نە ءۇشىن, كىم ءۇشىن تىرلىك ەتىپ ءجۇر؟ ءومىردىڭ بار راحاتى تەك مال, دۇنيە جيناۋ ما؟ قالىڭ ويعا قالاسىڭ…

ال «مىنەز» اڭگىمەسىن وقىپ وتىرىپ, مىنەزسىزدىك, ويلاپ وتىرساڭ, ادامعا – قاسىرەت دەيسىڭ. ادام بولعاننان كەيىن اركىمنىڭ ءوز ويى, ءوز پىكىرى, بايلامى, تۇي­سىگى بولعانى ءجون. ەگەر ولاي بولماسا, ءوز ويى, پىكىرى جوق, اۋزىندا ءسوزى جوق ادام ايداۋدا جۇرگەن پەندەگە تەڭ. بى­رەۋدىڭ اۋزىنا قاراپ, ايتقانىن ورىنداپ, «تاقسىر, ءلاپپاي!» دەپ جالپاقتاپ, جىگەرسىز تىرشىلىك ەتۋ – بەيشارالىق, مۇ­ساپىرلىك.

«تىلالشاق» اتتى اڭگىمەسى قازىرگى بيلىك يەلەرى قاسىندا ء«لاپ­­پاي, تاقسىر!» دەپ جايىلىپ توسەك, جيىلىپ جاستىق بولۋمەن كۇن وتكىزىپ جۇرگەن جالتاق, جىگەرسىز جۇزدەگەن جاندارعا دەگەن اششى كەكەسىن, وتكىر سىن. جازۋشى بۇل شى­عارماسى ارقىلى قازىرگى قوعامداعى جاعىمسىز ارەكەتتەردى تارتىمدى ءارى سە­نىمدى بەينەلەيدى. ونىڭ باس كەيىپكەرى – قۇلبولدى ابىرويلى, اتاق-داڭقتى دوكەيلەردىڭ كيىمدەرىن كوتە­رۋمەن, چەمودان-جۇكتەرىن تاسىپ, جات­قىزىپ, تۇر­عىزۋمەن كۇنىن وتكى­زەدى. اقى­رىندا ايەلى بالالارىن ەرتىپ, مۇنى جالعىز تاستاپ كەتەدى. قۇل­­بولدى سياقتى سانداعان جاس­تار قازىر دە «بارىپ كەل, الىپ كەل, تاۋىپ كەلمەن» جۇرگەنى, بو­لا­شاعىن زەردەلەي الماي التىن ۋا­قىتىن بوس وتكىزىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس.

وسىدان 15 جىل بۇرىن «جام­بىل» اتتى رەسپۋبليكالىق ادە­بي-تانىمدىق جۋرنال اشىپ, ونىڭ باس رەداكتورى قىزمەتىن نەسىپ­بەك ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇنىنە دەيىن ابىرويمەن اتقاردى ء(وزى كەتكەننەن كەيىن بەلگىسىز سە­بەپتەر­دەن جۋرنال شىقپاي قال­عانى وكىنىشتى). ەلىمىزدىڭ بەلدى قالامگەرلەرىمەن بايلانىس ورناتىپ, ولاردىڭ سياسى كەۋىپ ۇلگەرمەگەن شىعارمالارىن جۋر­­­­نال بەتىنە جاريالاپ, وقىر­مان­دارىن جاڭا, تىڭ, تارتىمدى تۋىندىلارمەن اركەز قۋانتىپ ءجۇردى. ءسويتىپ, ءوزىنىڭ تەك شەبەر قالامگەر ەكەنىن ءبىلدىرىپ قويماي, قولىنان كوپ ءىس كەلەتىنىن, ۇيىمداستىرۋ قابىلەتىنىڭ دە زور ەكەنىن مويىنداتتى. ەلىمىزدىڭ جازۋشىلارى مەن وقۋشىلارى ن.ءداۋتاي ۇلىنىڭ ەڭبەگىن ورىندى باعالادى, قۇرمەتتەپ, سىيلادى. تارازعا كەلگەن اقىن مەن جازۋشىلار ات باسىن بۇرىپ سوزىنە بەرىك, ىسىنە ادال نەساعاعا سالەم بەردى, ونىمەن ديدارلاسۋعا ىنتىق بولدى. سىرلاساتىن, سىيلاساتىن قالامگەرلەر اركەز از بولمادى.

اۋليەاتا وڭىرىندەگى قولىنا قالام ۇستاپ, «اقىن بولام» دەپ تالپى­نىپ جۇرگەن جاستاردى جا­نىنا توپتاستىرىپ, ءاردايىم قول­داپ, شىعارماشىلىعىنا جول اشىپ وتىردى, رەسپۋبليكالىق باسىلىمدار­دا ولەڭدەرىنىڭ جاريالانۋىنا سە­بەپكەر بولدى. تا­لانتتىلارىن تانىپ, رەس­پۋب­ليكالىق جىر بايگە-باي­قاۋ­­لا­رىنا, ءمۇشايرالارىنا قا­تىس­تىرىپ, قامقورلىعىنا الدى, ولاردىڭ العاشقى كىتاپ­تارىنا العىسوز جازىپ, باسپالاردان شىعۋىنا ىقىلاس كورسەتتى. سو­دان بولار, بولاشاعى زور تا­راز­دىق جاس اقىندار ەرلان, حا­ميت, تا­بيعات, نۇرجان, دا­نيار, اراي­لىم, نۇربولات قامقورلىعىن سەزىنىپ, وزدەرىنە جاقىن ۇستاز-اعا دەپ سىيلاپ, باۋىر تارتىپ, ەش ىركىلمەي پىكىر الىسىپ ءجۇردى. جەبەپ ءجۇرىپ ولاردىڭ ءبىرازىن جازۋشىلار وداعىنا مۇشە ەتتى, العاشقى كىتاپتارىن شىعارتتى. «ادەبيەت ادامدى تاربيەلەيدى» دەگەن­دەي تالاي تارازدىق جاستار قا­بىر­عالى قالامگەر ن.ءداۋ­تاي­­­ ۇلى تو­ڭى­رەگىنە شوعىر­لا­نىپ, ءتالىم-تاربيە جي­­ناقتاپ, ادە­بيەت ايدىنىنا باتىل «جەل­قا­يىق­تارىن» سالدى. ءيا, نە­سىن اي­تايىق, نەساعانىڭ جاس تا­لانت­تارعا دەگەن نيەتى, قام­قور­لىعى ەرەكشە-ءتىن. سىرت كوزگە سۇس­تى, قاتال, توسىن ادام بولىپ سەزىلەتىن ول قاناتىنىڭ استىنا تالانتتى جاستاردى جي­ناپ, رۋحاني قولداي ءبىلدى, جازۋعا قۇش­تارلىعىن وياتتى. «دارىندى جاس­­تاردى كورگەن سايىن جار­قى­را­عان جۇلدىزدى كورگەندەي بو­لام», دەۋشى ەدى جارىقتىق. ول دا ونىڭ كورەگەندىلىگى, جاستارعا دەگەن شىنايى كوڭىلى بولار, ءسىرا. راسىندا, ول جاستاردىڭ ارقا سۇيەر الاتاۋىنداي بيىك, قامقور بولعان قازىنالى قاراتاۋىنداي بولاتىن-دى. ول – كىسىنى تاني بى­لەتىن, بىرەۋدىڭ بويىنداعى باردى باعالاي الاتىن.

كەيدە جۇمىس سوڭىنا قاراي جازۋ­شىنىڭ قىزمەت ورنىنا سوعىپ, ءبىر مەزگىل ادەبيەت جونىندە اڭگىمە قوزعاعانىمىزدا ول تەك قازاق جازۋشىلارى ت­­وڭى­رەگىندە عانا ءسوز ورگىزبەي, الەمدىك دەڭ­­گەيدەگى قا­لام­گەر­لەر­دىڭ شىعار­مالارىن جىل­ىك-جىلىككە ءبو­لىپ تالداعانىن قىزىعا تىڭ­داي­تىن­بىز. «وسىنىڭ بارلىعىن قاي ۋاقىتتا وقيدى, قايدان ۋا­قىت تا­بادى ەكەن؟» دەگەن تاڭعالى­سى­مىز سانامىزدا ويناپ, بويىمىزدى بيلەيتىن.

ادەبيەت الەمىن تەرەڭ مەڭ­گەرگەن نەساعا كەي ساتتەردە سوز­دەن-ءسوز شىعارىپ: «مەندە با­قىتتى بالالىق شاق بولعان جوق. تاعدىر تەپەرىشىن از كورمەدىم. اكەمنەن 5 جاسىمدا ايىرىلىپ, شيەتتەي بالا-شاعا جالعىز شە­شەمىزدىڭ قولىنا قاراپ قال­دىق. اۋىر ەڭبەكتىڭ بەينەتىن كورىپ, قاتتى قينالىپ جۇرگەن شەشەمدى اياپ, ورتا مەكتەپتى بىتىر­مەي-اق كەڭشاردىڭ ءبىر شوپانى­نا كومەكشى بولىپ جۇمىسقا جەگىلدىم. ءسويتىپ 7-8 جىل بويى قويدىڭ سوڭىندا ءجۇردىم. ول جىلدار مەن ءۇشىن ۇلكەن ءومىر مەكتەبى بولدى. ۋاقىتىمدى بوس جىبەرمەۋگە تىرىستىم. جازدا قورداي تاۋىنىڭ باۋرايىندا, ءيىرسۋ ايماعىندا, قىستا اڭى­راقايدىڭ قۇمدى بۇيراتتارى مەن ۇلان-عايىر جۋساندى دالا­سىندا قوي باعىپ جۇرسەم دە ۇزبەي كىتاپ وقىدىم, تۇيسىگىمدى تەرەڭدەتىپ, بويىما وي جينادىم», دەۋشى ەدى سالالى ساۋساقتارىمەن قالپاق اس­تىندا بۇيرالانىپ, قالىڭ وس­كەن ۇزىن شاشىن ءبىر سىل­كىپ قويىپ. پاستەۋ داۋسىمەن ەس­تە­لىكتەرىن ايتىپ, يرەك-يرەك سالالى ساۋساقتارىنا كەزەكتى سي­گا­رە­تاسىن ء«ىلىپ» الىپ, كوك ءتۇ­تىنىن بۋداقتاتىپ وي قۇشاعىنا بەرىلەتىن.

بيىل, جەل­توق­ساندا نەساعا 75 جاس­قا تولار ەدى. ول كۇنگە جەتە ال­ماعانى وكىنىشتى. قول­تاڭباسى قاي­تالانبايتىن, جازۋ شەبەرلىگى كەرەمەت قارىمدى قالامگەر نە­سىپبەك ءداۋتاي ۇلىنىڭ ارتىن­دا قالعان كوركەمدىك قۋاتى مول, شوق­تىعى بيىك, عاجاپ ادەبي شى­عارمالارى حالقىمەن بىرگە جاساي بەرمەك. ونىڭ كۋاسى – تاياۋ­­دا جامبىلدىق جاس اقىن-جازۋ­شىلاردىڭ «اۆانگارد» كلۋ­­­بىنىڭ كەزەكتى وتىرىسى ومىر­­دەن وتكەن قالامگەر نە­سىپ­بەك ءداۋتاي ۇلى, بەلگىلى اقىن­دار تى­نىشباي راحىم, با­ۋىر­جان ۇسەنوۆ, نارشا قا­شا­عانوۆ, سەرىك تومانوۆ, ار­تى­عالي ىبىراەۆتىڭ شى­عار­ما­شىلىعىنا ارنالىپ, ەسكە الۋ كەشى جوعارى دارەجەدە ءوتتى. قازاقتىڭ «عالىمنىڭ حاتى ول­مەيدى, جاقسىنىڭ اتى ولمەي­دى» دەگەنى, ءسىرا, وسى بولۋ كەرەك...

ساعىندىق وردابەكوۆ,

جامبىل وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى

تاراز