سەنىم قۇنى – ادىلدىك

زاڭ – زامان اعىسىنىڭ, ەلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنىڭ باستى ينديكاتورى. سول سەبەپتى جۇزەگە اسپايتىن كەلىسىمشارت­تار, زاڭنامالاردىڭ قايتا-قايتا قارالۋى, تۇگەسىلمەس تۇزەتۋلەر, قوعام دامۋىنا ۇلكەن زيانىن تيگىزەتىنى كۇمان تۋعىزبايدى.

سىرت الاڭدا قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە ەلدىك قاۋىپسىزدىك پەن ىشكى تۇراقتىلىق مىندەتىن جۇزەگە اسىرۋدا مەيلىنشە اسقان بايىپپەن ارەكەت ەتىپ كەلەدى. بۇل – ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. قىزمەت بابىمەن كوپتەگەن پارلامەنت­ارالىق كەلىسسوزگە قاتىسا ءجۇرىپ, ۇلتتىڭ جوعىن جوقتاۋ كوركەم ديپلوماتيانىڭ ناتيجەسى ەكەنىنە تالاي كوزىم جەتتى. وسى تۇرعىدا, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندە, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىلىگىن بەكىتۋ جولىندا ۇلكەن جۇمىس اتقارىلدى. مويىنداۋىمىز كەرەك, ەكونوميكالىق تۇرعىدان ەسە جىبەرىپ الساق تا, ەگەمەندىك سەزىمىن, ۇلتتىق تۇتاستىقتىڭ ءتىنىن مىقتى ەتىپ قالىپتاستىردىق.

الايدا ىشكى ساياسات الاڭىنداعى جاۋاپ­تى قىزمەتكەرلەر, اتاپ ايتقان­دا جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى اعىم­داعى ماسەلەلەرمەن اينالىسىپ, قاعازباستى­لىقپەن ءجۇرىپ, قوعام تىنىسىن نازاردان تىس قالدىرىپ, تىزگىندى بوساتىپ الدى. وسىنىڭ سالدارىنان ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعىن بۇزۋدى قالايتىن دەسترۋكتيۆتى شەشىمى تابىلاتىن ءبىر رەتتىك ماسەلەنى قۇندىلىعى جوعارى بىرلىكتەن, ەلدىك ماسەلەدەن جوعارى قوياتىن ازاماتتار پايدا بولدى. بۇل– وتە قاۋىپتى تەندەنتسيا. باستىسى – ساياسي رەفورمالاردىڭ قارقىندى ءجۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋ. باستالعان رەفورمالاردىڭ سوزبۇيداعا سالىنىپ, قۇردىمعا كەتپەۋى قوعام مەن ۇكىمەت تاراپىنان قاتاڭ باقىلاۋعا الىنۋى كەرەك. ويتكەنى قوعام تاراپىنان باقىلاۋ بولماسا, كەز كەلگەن باستاما «قامشىلاۋسىز» بوساڭسيدى. ماسەلەن, ەلدە پرەزيدەنت سايلاۋى ءوتتى, الدا – پارلامەنت سايلاۋى. حالىقتىڭ بۇل سايلاۋعا ارتىپ وتىرعان ءۇمىتى زور. پارلامەنتتەگى اتى بار دا, زاتى جوق, «سىناۋعا» سەبەپ بولماس ءۇشىن ەنگىزىلگەن پارتيالاردىڭ ساياسي ساحناداعى ورنىن ءادىل سايلاۋ وتكىزۋ ارقىلى انىقتاي­تىن كەز كەلدى. ادىلەت­تى قازاقستاننىڭ جاڭا پارلامەنتىن جاساقتاردا جاڭا پارتيالاردىڭ كەلۋىنە, تىركەلۋىنە نەگە قارسى بولۋىمىز كەرەك؟ سىندى قابىلداپ ۇيرەنۋىمىز وزىمىز­گە ۇلكەن پايدا. پارتيالاردىڭ ءوزارا باسەكەلەستىگى­نەن ۇتاتىن مەملەكەت پەن حالىق قانا. حالىق – دانا. سەنىڭ ءاربىر ءىس-ارەكەتىڭ وعان ايناداعىداي كورىنىپ تۇرادى. وسى ورايدا ماجوريتارلىق, ياعني ءبىر مانداتتى وكرۋگتەن سايلانۋ مۇمكىندىگى قايتارىلعانى وتە ورىندى. بۇل ەش پارتيادا جوق ادامدارعا دا سايلاۋعا تۇسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ويت­كەنى تارازىنىڭ ەكىنشى باسىندا حالىق سەنىمى تۇرادى.

ەكىنشى ماسەلە. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەيدى قازاق. «زاماننىڭ ىڭعايى­مەن جاڭاشا ويلاۋ مەن قازاقشا ويلاۋ­دىڭ» ارا­جىگىن اجىراتا الماي قالعان مەم­­لەكەتتىك بيلىك كۇيزەلىسكە ۇشى­را­دى. ونىڭ سوڭى جاڭاوزەن, قاڭتار وقيعا­سىنا اكەلىپ سوقتى, مەملەكەت مۇد­دە­سىن ارقالاعان ۇلت ازاماتتارىنا دەگەن سەنىمگە حالىق تاراپىنان سەل­كەۋ ءتۇستى. كۇن تارتىبىندەگى ەندىگى ماسەلە – ونىڭ سالدارىمەن كۇرەسۋ, تۇپكى سەبەپتەرىن انىقتاۋ, كىنالىلەردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ, سونىمەن قاتار حالىقتىڭ جاپپاي نارازىلىعىن تۋدىراتىن ماسەلەلەردىڭ الدىن الۋ. بۇل ماسەلەدە قايتادان ازاماتتارىمىزدىڭ ادىلدىككە دەگەن سەنىمىن ءوشىرىپ الما­عانىمىز ابزال. قاشاندا ءتاتتى وتىرىكتەن اششى شىندىق قىمبات. ەگەر شىندىقتى ايتا الساق, ءارى قاراي وزىمىزگە جەڭىل بولادى. ونىڭ ىشىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ الىمجەتتىگى اشىلسا ەلدىڭ دە اشۋ-ىزاسى توقتايدى. ەشبىر ەلدىڭ ىشكى پروبلەماسىن سىرت ەل شەشىپ بەرمەيدى. كەرىسىنشە, ەلدى تۇقىر­تۋعا پايدالاناتىنىن سانالى, وقىعان ازاماتتارىمىز ءتۇسىنۋى كەرەك. ەل باسىنا كۇن تۋسا, الدىمەن ەسەپكە الىناتىن, قاتارداعى ازاماتتاردىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋى, مەملەكەتتىڭ ءوز ازاماتتارىنىڭ الدىندا بەتى اشىق بولۋى ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى.

ءۇشىنشى ماسەلە – سوت جۇيەسى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنداعى تۇيتكىل­دەر. بۇل ەكى سالا تۇبەگەيلى رەفورمانى قاجەت ەتەدى. حالىق ادىلدىكتى قالاي­دى. ويتكەنى اشىق قوعامدا ادىلەت­سىز­دىكتى جاسىرۋ قيىن. ەل سەنىمىن اياق اس­تى ەتكەن سالالاردىڭ نەگىزگىسى وسى ەكەۋى. قانشاما جازىقسىز, قولدان جاسال­عان ايىپپەن ازاماتتارىمىز ءىستى بولدى. وكىنىشكە قاراي, ايىپتاۋشى ور­گانداردىڭ تۇجىرىمدارىن سوت­تار ءوز شەشىمدەرىنە كوشىرە سالۋ فاكتى­لەرى تىركەلدى. ادۆوكاتتاردىڭ دا ءرولى تومەن. ادىلەتسىز شەشىم شىعاردى دەگەن ءاربىر ازامات بۇگىندە اشىق اقپارات كوزدەرىنە دالەلدەمەلەرىن سالىپ, زاڭدى بەلىنەن باسقان جۇيەنىڭ كەمشىلىگىن جاريا ەتە الادى. مىسالى, اقش حالقى ادىلدىكتى سوتتان ىزدەيدى, سوعان جۇگىنەدى, ادىلەتسىزدىككە جول بەرمەيتىنىنە سەنەدى. امەريكا قوعامىندا وسىنداي پىكىر قالىپتاسقان. سوت تاۋەلسىز بولماي, ادىلەت ورنايدى دەگەنگە جەكە باسىم سەنبەيمىن. سوت تۇزەلمەي, ەل تۇزەلمەيدى. سوت جۇيەسىنە تاۋەلسىزدىك كەرەك. تۋراسىن ايتساق «ادىلەتتى قازاقستان» اتاۋىنىڭ وزەگى بولىپ تۇرعان ءسوز – ادىلەت ۇعىمىن بىلدىرەدى ەمەس پە؟

ەس بىلگەلى وتانعا قىزمەت ەتۋدى جوعا­رى مارتەبە ساناپ, اللانىڭ بەرگەن سانالى عۇمىرىن ەلدىك قىزمەتكە جۇمسادىق. شۇكىر, ابىرويسىز بولمادىق. ءبىز ءۇشىن ابىروي ولشەمى – جامان اتاققا قالماۋ. سەبەبى الدىڭعى بۋىن تاربيە مەن ءبىلىمدى بويىمىزعا ەلدىڭ قاجەتىن وتەيتىن قۇرال ەتىپ ءسىڭىردى. سول سەبەپتى وندىرىستىك ورتادا قىزمەت ەتكەن مامان رەتىندە ايتارىمىز ەل باسشىلارىنىڭ قۇلاعىنا جەتەدى دەگەن ۇمىتتەمىز.

ەلىمىزدە جۇمىس ورىندارىنىڭ تاپشىلىعى سەزىلەدى. قارا جۇمىستى مەن­سىنبەۋ نەمەسە اقىسى از دەپ كوپشىلىگى بارمايدى دەپ سىلتاۋ ايتۋ ورىنسىز. باستى ماسەلە – ۇيىمداستىرۋدا.

ماسەلەن, 1991-1992 جىلدارى ماڭ­عىس­تاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولا ءجۇرىپ, شارۋاشىلىقتى قايتا قۇرۋ, رەفورمالاۋ جۇمىستارىنا باسشىلىق جاسادىم. وسى كەزەڭدە نارىق ەكونوميكاسىن ۇيرەنۋ, ونى تەرەڭ وقۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. باسشى كادرلاردى شەتەلدەرگە وقۋعا جىبەرۋ ۇيعارىلدى. مەن تمد ەلدەرىنەن ارنايى ىرىكتەلگەن باسشى قىزمەتكەرلەر قاتارىندا اقش-قا جول تارتتىم. بۇل كەزدە جاسىم قىرىقتىڭ اۋىلىنا كەلگەن ەدى. بوستون قالاسىنداعى ماسساچۋسەتس ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ, اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنىپ, قارجى, بانك جۇيەسى, مەنەدجمەنت, ماركەتينگ جانە ەركىن نارىق ۇيىمداستىرۋدى مەڭگەردىم. اقش-تا ەلگە ينۆەستيتسيا تارتىپ, ەلى­مىزدىڭ وڭ ءيميدجىن قالىپتاستىرۋ جولىندا سول جاقتا ءبىراز جىل قىزمەت ەتۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. وعان قوسا تەحاس شتاتىنىڭ حيۋستون قالاسىنداعى «Anglo-Dutch Petroleum International» كومپا­نياسى شەتەل ينۆەستيتسيالارى جونىندەگى ديرەكتورلىق قىزمەتكە شاقىردى. جاڭا جاعداي, جاڭا جۇمىسقا ءبىر-ەكى جىلدىڭ ىشىندە ۇيرەنىپ, 2000 جىلى قىزمەتىم جوعارىلاپ, وسى كوم­پانيانىڭ ۆيتسە-پرەزي­دەنتى بولدىم. وسى كومپانيادا قىز­مەت جاساي ءجۇرىپ, شەتەلدىك مامان­دار­مەن بىرگە قازاقستان مەن تمد ەل­دەرىن­دەگى مۇناي كەن ورىندارىن يگەرۋدىڭ جوبالىق قۇجاتتارىن جاساقتاۋعا ارالاستىم.

مەملەكەتتىڭ جاڭا جولعا ءتۇسىپ, حا­لىق­پەن اراداعى سەنىم ءليميتىن كوتەرۋ­دىڭ تاعى ءبىر ايقىن جولى – اۋىلدىق جەرلەردەگى ۇزدىك قانا ەمەس, ءبىلىمى ورتاشادان جوعارى وقۋشىلاردىڭ بەلگىلى ءبىر سانىن الىس-جاقىن شەتەلگە ءبىلىم الۋعا جىبەرىپ وتىرۋ. ەگەر بۇل شارا مەم­لەكەت بيۋدجەتىنە سالماق دەسەك, مۇنى ءار وب­لىستاعى ءىرى كاسىپورىندارمەن مامى­لە جاساسىپ, قاجەتتى مامانداردى وزدەرى دايارلاپ شىعارۋعا اتسالى­سۋىن قاداعالاۋ قاجەت. ياعني وزىنە قاجەت­تى ماماندى ايماق وزدەرى دايىندا­ۋى ناتيجەسىندە بولاشاقتا جۇمىس ىز­دەۋ قاجەتتىلىگى, جۇمىس ورىندارىنىڭ تاپشىلىعى وزدىگىنەن جويىلادى. بۇل الەمدىك تاجىريبەدە بار. سونىمەن بىرگە پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ وركەنيەتتى ەلدەردىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى جوو-نىڭ فيليالدارىن اشۋ پارمەنى, ەلدەگى ءبىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋگە سەپتىگى تيەتىنى ءسوزسىز.

ءبىزدىڭ ەڭ ۇلكەن بايلىعىمىز – ءبىلىمدى جاستار. ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە ەمەس, سىرتتىڭ عىلىمىن كوركەيتۋگە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن التىن باستى جاستارىمىزدى كورگەندە كەۋدەمىزدى وكىنىش ورتەيدى. ءبىلىمدى ازامات قۇرعاق ءسوز, بوس ىسكە جولامايدى, ءتۇرلى قاڭقۋعا نازار بۇرمايدى. ولار وزدەرىنە جۇك­تەل­گەن ميسسيانى بىلەدى, سول ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى. جەمىسىمەن ماقتانادى. ماسە­لەن, ولاردىڭ قاتارىندا عالىمدار – الماز شارمانوۆ پەن مۇحيت-ارداگەر سىدىقنازاروۆتى ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل ازاماتتاردىڭ ۇلتشىلدىعى – ءبىر توبە, عالىمدىعى – ءبىر توبە. عىلىم – كەز كەلگەن ەلدەگى يننوۆاتسيالىق دامۋ مەن پروگرەستىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى. ال قازاقستاننىڭ دامۋ دەڭگەيىن تۇراقتى تۇردە العا جەتەلەيتىن ۇرپاقتى بىلىممەن قارۋلاندىرۋ – ءبىزدىڭ قولىمىزدا.

ەلىمىزدىڭ اتقا مىنگەن ازاماتتارىنىڭ باستى مىندەتى – قوعام تىنىسىن, ەل ءىشىنىڭ تامىرىن تاپ باسىپ, الەۋمەتتىك ادىلەت­سىزدىك ورىن العان ماسەلەلى تۇستار­دى رەتتەپ وتىرۋ. ول ءۇشىن باق-تى وسى باعىتقا بۇرۋىمىز قاجەت. وزەكتى ماسە­لەلەردى كوتەرۋگە تىيىم سالماساق, قوعام تىنىسى بۇيرىقسىز-اق رەتتەلەدى.

پاندەمياعا بايلانىستى سوڭعى ەكى جىل ىشىندە مۇعالىمدەر ونلاين وقىتۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەرىن ۇيرەنۋ ارقىلى ىزدەنىس­كە ءتۇستى. مەكتەپ مۇعالىمدەرى مەن وقۋ­شىلاردىڭ, اسىرەسە اۋىلدىق جەردەگى تۇرعىنداردىڭ تسيفرلىق ساۋاتتىلىعى ءبىرشاما ارتتى. ەندى ەل ىشىندەگى ءبىلىمدى, قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققان مىقتى مامانداردى جۇيەلەپ, جاستارمەن جۇمىس ىستەۋگە نەگە تارتپاسقا؟ ءوندىرىس وشاقتارىندا ۇزدىكتەر قاتارىندا بولعان مامانداردى ءالى دە بولاشاق قىزمەتىنە پايدالانۋ كەرەك. ءوزىم قىزمەت ەتىپ جۇرگەن مۇناي-گاز كەشەنى ارداگەرلەرى بىرلەستىگىنىڭ قۇرامىندا 20 عىلىم كانديداتى مەن دوكتورى, 30-دان استام ءىرى ءوندىرىس قۇرىلىمدارىن باسقارعان ازامات بار. ولاردىڭ وندىرىستەگى مول تاجىريبەسى مەن ءبىلىم-بىلىكتىلىگىن نازارعا الا وتىرىپ, الەۋەتىن بارىنشا پايداعا جاراتقان ەكى جاققا دا ءتيىمدى.

ەلدى الاڭداتاتىن ەندىگى ۇلكەن ماسەلە – دەنساۋلىق. الەۋمەتتىك جەلىلەردە اۋىر دەرتكە ۇشىراعاندارعا حالىقتان جىلۋ ىزدەپ, قارجى جيناعان ازاماتتاردىڭ پاراقشالارى كوبەيدى. سىرقات جاندار­دىڭ باسىم كوبى ەمىن كورەيا, گەرمانيا, يزرايل, تۇركيا سەكىلدى مەديتسينالىق ءتۋريزمى دامىعان ەلدەردەن ىزدەيدى. وسى ورايدا شەتەلدىك مەديتسينا كلينيكالارىمەن بىرگە وزىمىزدە بىرلەسكەن قۇرىلىمدار قۇرۋ تۋرالى ماسەلەنى نەگە كوتەرمەسكە؟ شەتەلگە شىعىپ تولەيتىن تولەمدى ءوز ەلىڭدە تولەسەڭ, ەڭ بولماعاندا ازاماتتارىمىز سابىلىپ, ەمگە دەگەن قاراجاتىن جولعا شىعىن ەتپەي, باسقا ەلدىڭ كلينيكاسىنىڭ تابالدىرىعىن توزدىرماس ەدى.

قوردالانعان بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ – ءبارى ءبىر ادامنىڭ موينىنا ارتىلادى دەگەننەن اۋلاقپىز. «ادىلەتتىلىك بولماسا دامۋ دا بولمايدى, رەفورما دا بولمايدى. ءتىپتى ەشتەڭە دە بولمايدى» دەپ پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ايتقانداي, ادىلدىك پەن شىندىق ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن كارىمىزگە دەيىنگى ءار ازاماتتىڭ نەگىزگى ۇرانىنا اينالسا ەكەن دەيمىن. «ادىلدىك دەگەن وسى ەكەن» دەپ, ەلدىڭ بىرلىگىنە زيانى تيەر ارەكەتتەرگە دە بارۋعا بولمايدى. سوندىقتان كەز كەلگەن ماسەلەدە سالا مامانىنا قۇلاق ءتۇرىپ, ءسوزى ءوتىمدى, تولقىعان ەلدى توقتاتا الاتىن, سىني ويلاۋعا قابىلەتتى ازاماتتار لەگىن دايارلاعانىمىز ابزال. الاش ازاماتتارىنىڭ باسى بىرىكسە, الىنبايتىن قامال جوق. تەك «اققۋ, شايان ءھام شورتان» بولماۋىمىز ماڭىزدى.

زەينوللا الشىمباەۆ,

قوعام قايراتكەرى, ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى