ساپار ساتاەۆ – لوندونداعى «HEAD Aerospace Group» كومپانياسىنىڭ كوممەرتسيالىق ديرەكتورى. شەتەلدى باعىندىرىپ, عارىش سالاسىندا تابىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جەرلەسىمىز «Egemen Qazaqstan» باسىلىمىنا ارنايى سۇحبات بەردى.
– ساپار, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاق بالاسى تەحنار بولۋى كەرەكتىگىن ايتىپ ءجۇر. ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
– قازاقستان الەمدەگى تسيفرلىق ەكونوميكاعا ىلەسۋ ءۇشىن الدىمەن ادامي كاپيتالدى دامىتۋى قاجەت. ونىڭ ىشىندە عىلىم مەن تەحنولوگيادا كاسىبي مامانداردىڭ باسىم بولۋى ماڭىزدى. بىزگە وسى سالالاردا جاھاندىق دەڭگەيدە ويلاي الاتىن, الدىنا ۇلكەن ماقسات قويا بىلەتىن جاستار كەرەك. عارىش سالاسى تۋرالى ايتساق, تەك عارىشكەرلەردى ەمەس, اتالعان سالا بويىنشا تەحنولوگيانى دامىتاتىن عالىمدار مەن ينجەنەرلەردى, كاسىپكەرلەردى ناسيحاتتاپ, جاستارعا ۇلگى ەتۋ ماڭىزدى. عارىش سالاسى – الەمدىك بيزنەستىڭ ءبىر بولىگى. ونى حالىقارالىق عارىش بيزنەسىندە تاجىريبەسى بار, ناقتى تۇسىنەتىن, بولاشاعىن بولجاي الاتىن ماماندار الىپ جۇرۋگە ءتيىس.
– ال ءسىز عارىش سالاسىنا قالاي كەلدىڭىز؟
– بالا كەزىمدە عارىش تۋرالى كوپ بىلمەسەم دە, اۋىلدىڭ تۇنگى اسپانىنداعى جۇلدىزدارعا قىزىعا قارايتىنمىن. ارمانىن بيىكتەن ىزدەگەن جان اداسپايدى. جازۋشىلار بەردىبەك سوقپاقباەۆ پەن شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ كىتاپتارىنداعى عارىشقا قاتىستى ۇزىندىلەر بولاشاقتاعى ماماندىعىما بەلگى بەرگەندەي بولدى. جاستايىمنان ماتەماتيكاعا اۋەس بولدىم, مەكتەپ جاسىندا ساياسي گازەت-جۋرنالداردى دا كوپ وقيتىنمىن. سول كەزدەگى ءبىلىمدى ۇكىمەت مۇشەلەرى مەن جاڭا بۋىنداعى كاسىپكەرلەر ماعان ۇلگى بولدى. جاستار عارىشتى يگەرۋدى ارمانداۋى ءۇشىن ولارعا جاعداي جاسالىپ, قوعامدا ءبىلىم مەن عىلىمدى, جاڭا تەحنولوگيالاردى قۇندىلىق رەتىندە تاراتۋ كەرەك. بالكىم, مۇنى بالاباقشاعا ارنالعان مۋلتفيلمدەردەن باستاۋعا بولاتىن شىعار. عىلىمدى, تەحنولوگيانى, عارىشتى يگەرۋدى ناسيحاتتايتىن كىتاپتار شىعارىلسا, بولاشاق جاستاردىڭ قۇندىلىعى وزگەرەر ەدى. قازىر جاستارعا ۇلگى بولاتىن, عىلىم مەن عارىشتى يگەرۋگە تالپىنىس بەرەتىن تۇلعالار از.
– عارىش سالاسىن مەڭگەرگەن جاستارىمىزدىڭ كوبى شەتەلگە كەتەدى. نەگە؟
– جاستاردىڭ شەتەلگە كەتۋىنىڭ سەبەبى كوپ. كەيبىرى ءبىلىم ىزدەپ بارادى. ەندى ءبىرى جاقسى ءومىر ىزدەپ شەتەل اسادى. كەيبىرى ەلدەگى ادىلەتسىزدىككە شىداماي قونىس اۋدارادى. جاستاردىڭ شەتەلگە كەتۋىنە مەملەكەت جاساندى تۇردە شەكتەۋ قويا المايدى. مەملەكەتتە ادىلدىك پەن مەريتوكراتيا قاعيداتى جۇمىس ىستەسە, كوپشىلىگى ەرتەڭ-اق قايتىپ ورالار ەدى. ال جاستاردىڭ شەتەلدە ۇلكەن جەتىستىككە جەتىپ, الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى كومپانيالارىندا قىزمەت اتقارۋى ەلىمىزگە پايدا اكەلمەسە, زيانى تيمەيدى. وتانىن جاقسى كورەتىن ۇل-قىزداردىڭ بولاشاقتا سول كومپانيالاردىڭ ەلىمىزدە جوبالاردى ىسكە اسىرۋىنا نەمەسە ينۆەستيتسيا قۇيۋىنا سەبەپشى بولارى ءسوزسىز. مۇنداي جاستار ەلىمىز ءۇشىن حالىقارالىق ارەناداعى «لوببيلىك كۇشكە» يە. ءار بۋىننىڭ ومىرگە كوزقاراسى ءارتۇرلى بولادى. سوندىقتان ولاردىڭ تالاپتارى مەملەكەتتىڭ جاستارعا قاتىستى يدەولوگياسىندا ەسكەرىلۋى كەرەك. جاستارعا ناقتى, قاراپايىم يدەيا كەرەك. جاستاردى بىرىكتىرەتىن دە – سول. مۇنداي يدەيا مادەنيەت پەن عىلىمعا, بولاشاق تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلىپ, دىننەن, ۇلتشىلدىقتان بەيتاراپ بولۋعا ءتيىس. وسىنداي دۇنيەنى ءوزىم دە ىزدەپ ءجۇرمىن.
– «قازعارىشتان» لوندونداعى «HEAD Aerospace Group»-قا دەيىنگى جولىڭىز قازاق بالاسى ءۇشىن باعىت-باعدار بولارى داۋسىز. مۇنىمەن كەلىسەسىز عوي؟
– مەنىڭ تاجىريبەم اۋىلدان شىققان قازاق بالاسىنا باعدار بولارى انىق. بىراق كاسىبي سالاداعى تاجىريبەم تەك جەتىستىكتەردەن تۇرمايدى, قاتەلىكتەر دە جەتەرلىك. بۇرىن قالالىقتارمەن سالىستىرعاندا, اۋىلدىڭ بالاسىنا كاسىبي ماماندىق تاڭداۋعا باعىت-باعدار, اقىل-كەڭەس بەرەتىن ادامدار از بولدى. تەك كوڭىلىمىزگە قوناقتاپ قالعان ارمانىمىزعا جول اشاتىن سالانى مەڭگەرۋگە كۇش سالاتىنبىز. مەن دە ءسويتتىم. تەك كەيىنىرەك ء«بىر سالانى جاقسى مەڭگەرىپ, شىڭىنا جەتكەننەن كەيىن عانا باسقالارىن باعىندىرۋعا كوشكەن ابزال» دەگەن شەشىمگە كەلدىم. ەۋروپانىڭ مىقتى جوعارى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الىپ, عارىش سالاسىنداعى وندىرىستىك كومپانيادا تاجىريبە الۋ ءۇشىن ءوز تاراپىمنان ينۆەستيتسيا جاساۋ كەرەك بولدى. سول سەبەپتى جيعان-تەرگەن قارجىمدى جۇمساۋعا تۋرا كەلدى. سول كەزدە العان ءبىلىمىم مەن تاجىريبەمنىڭ ارقاسىندا قازىر لوندونداعى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كومپانيادا ەڭبەك ەتىپ ءجۇرمىن. دەمەك بىلىمگە سالعان ينۆەستيتسيانىڭ قايتارىمى مول.
– قازاقستان ءۇشىن عارىش بيزنەس پە, الدە يميدج بە؟
– يميدج دەگەندى قابىلداي المايمىن. ءيميدجدىڭ ءوزى ەكونوميكاعا جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ال ەكونوميكانىڭ ەكىنشى قاناتى – بيزنەس. دامىعان ەلدەر عارىش سالاسىن ىلگەرىلەتۋدى ەكونوميكانىڭ قاجەتتىلىگىنە اينالدىردى. بۇرىن عارىشتى الىپ مەملەكەتتەر عىلىم مەن قورعانىس ماقساتىندا يگەردى. كەڭەس وداعى مەن اقش اراسىنداعى باسەكەلەستىكتىڭ ناتيجەسىندە عارىش باسىمدىق پەن يميدجگە جۇمىس ىستەسە, قازىر ونىڭ كوممەرتسيالىق قولدانىلۋى باسىم.
– دەمەك عارىشتى يگەرۋگە جۇمسالعان قارجىنىڭ قايتارىمىنا سكرينينگ جاساۋ زاڭدىلىق قوي؟
– ەلىمىزدە وسى ۋاقىتقا دەيىن عارىش سالاسىن يگەرۋگە جۇمسالعان قارجىنىڭ ءاربىر تيىنى مەملەكەتتىڭ تاراپىنان قاتاڭ باقىلاۋدا. جۇمسالعان قارجىعا ورتالىق ازيا, ءتىپتى تمد ەلدەرىندە تەڭدەسى جوق عارىش جۇيەسىنىڭ جەر قۇرىلىمدارى سالىندى. ونىڭ ىشىندە استانا قالاسىندا عارىش اپپاراتتارىن قۇراستىرۋ جانە سىناۋ كەشەنى, جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ, عارىش اپپاراتتارىن باسقارۋ جانە تۇتىنۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى, الماتى جانە اقمولا وبلىستارىندا عارىش بايلانىس اپپاراتتارىن باسقاراتىن كەشەندەر ىسكە قوسىلدى. سونىمەن قاتار عارىش عىلىمىن دامىتۋ مەن بايقوڭىر ايلاعىندا دا ايتارلىقتاي جۇمىس اتقارىلدى. عارىش سالاسىنىڭ ءار باعىتىندا كەرەكتى ماماندار دايارلاندى. بۇل جەتىستىكتەردىڭ بارلىعى – وسى سالانى تۇسىنەتىن ادامدار ءۇشىن وتە ۇلكەن جەتىستىك.
ارينە, عارىش سالاسىن دامىتۋ بارىسىندا كوپتەگەن قيىندىق كەزدەسىپ, قاتەلىك تە جىبەرىلدى. بىراق عارىش تاريحىنا ۇڭىلسەك, ءتىپتى الىپ مەملەكەتتەردىڭ ءوزى بۇل سالانى وڭايلىقپەن يگەرە قويعان جوق. عارىش سالاسىنىڭ ناتيجەلەرى كۇندەلىكتى ومىردە تىكەلەي اسەرىن تيگىزبەۋى مۇمكىن. الايدا ونىڭ مۋلتيپليكاتيۆتى اسەرى وتە زور. ماسەلەن, تەلەارنالاردا كۇندەلىكتى ترانسلياتسيا جاسالۋى, الىستاعى ايماقتارمەن تەلەفونمەن بايلانىسۋ عارىش اپپاراتتارى ارقىلى ىسكە اسىرىلادى. موبيلدىك قۇرىلعىلارداعى ناۆيگاتسيالىق كارتالار, سونىمەن قاتار اۋا رايىن بولجاۋ, الەمدەگى تابيعي اپاتتاردى باقىلاۋ, ولاردىڭ الدىن الۋ جۇمىستارىن ۋاقتىلى اتقارۋ عارىش اپپاراتتارىنىڭ جۇمىسىنا نەگىزدەلگەن. ءتىپتى مەملەكەتتىك شەكارالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى دە عارىشتىق تۇسىرىلىمدەرگە نەگىزدەلەدى.
– ەلىمىزدىڭ عارىش سالاسىنداعى بەتالىسى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– قازاقستان كسرو-عا مۇشە مەملەكەت رەتىندە بۇكىلوداقتىق عارىشتى دامىتۋ باعدارلامالارىنا قاتىستى. ءسويتىپ ەلىمىزدە بايقوڭىر عارىش ايلاعى, رەسپۋبليكالىق زەرتتەۋ ورتالىقتارى پايدا بولدى. بۇل ۇيىمدار كسرو قۇلاعاننان كەيىن دە ءوز جۇمىستارىن جالعاستىرا بەردى. 1990 جىلدارى اتالعان ۇيىمداردىڭ جاعدايى قارجىلاندىرۋدىڭ جەتىسپەۋىنەن كوپ قيىندىققا تاپ بولدى. الايدا 2000 جىلداردان كەيىن مۇنايدان كەلگەن تابىس ەلىمىزدىڭ يندۋستريالدى-يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتىپ, عارىش قىزمەتتەرىنىڭ (سپۋتنيكتىك بايلا- نىس, جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ) ەكونوميكاعا قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى رەسپۋبليكالىق عارىشتى دامىتۋ باعدارلاماسى بەكىتىلدى. ەلىمىزدەگى عارىشتىق كەشەندەردى ەسكەرە وتىرىپ, ايماقتاعى عارىش سالاسى بويىنشا نارىق مۇمكىندىكتەرىنە نەگىزدەلىپ, تولىق تسيكلدى عارىش سالاسىن قۇرۋ بويىنشا شەشىم قابىلداندى. قازىر قازاقستان تولىق تسيكلدى عارىش سالاسىنا (عارىش تەحنولوگياسىن جوبالاۋ, قۇراستىرۋ, ۇشىرۋ, باسقارۋ جانە تۇتىنۋشىلارعا قىزمەت جاساۋ) يە جانە وسى سالانى يگەرەتىن ماماندار دا جەتكىلىكتى.
– ءسىز بۇرىنعى كسرو ەلدەرى ءۇشىن قىتايدىڭ عارىش سالاسى ۇلگى بولا الاتىنىن, باتىستىق ۇلگى ساي كەلمەيتىنىن ايتىپ ءجۇرسىز. سوندا ءبىزدىڭ ەلدە عارىش سالاسى قىتاي ۇلگىسى ءتارىزدى جەكەمەنشىكتىڭ دە, مەملەكەتتىڭ دە قاراۋىندا بولۋى كەرەك پە؟
– عارىش ءوندىرىسى ەكونوميكانىڭ ءبىر سالاسى بولعاندىقتان, ونىڭ دامۋى وسى ەلدىڭ ەكونوميكالىق جۇيەسىنە تىكەلەي بايلانىستى. عارىش سالاسى دامىعان كەز كەلگەن ەلدى الاتىن بولساق, باستاپقى ۋاقىتتا سالانىڭ جۇيەلى جانە تۇراقتى دامۋىنا مەملەكەت قولداۋ كورسەتەدى. جەرۇستى عارىشتىق كەشەندەر مەن عارىش اپپاراتتارىنا ۇلكەن ينۆەستيتسيا مەن كاپيتال كەرەك. ونداي مۇمكىندىك تەك مەملەكەتتىڭ قولىنان كەلەدى. ال عارىش قىزمەتتەرىن كوممەرتسيالىق تۇرعىدا دامىتىپ, سوڭعى قولدانۋشىعا جەتكىزۋدى جەكەمەنشىك كومپانيالار اتقارا الادى. مىسالى, باتىستىڭ كاپيتاليستىك ەلدەرىندە جوعارى تەحنولوگيالى كوممەرتسيالىق عارىش سالاسى جەكەمەنشىك كومپانيالاردىڭ ۇلەسىندە. ولاردىڭ عارىش اگەنتتىكتەرى وسى سالانىڭ ساياساتىن انىقتاپ, قاداعالاۋ فۋنكتسياسىن اتقارادى. سونىمەن قاتار عىلىم مەن الىس عارىشتى زەرتتەيدى. ال قازاقستان جانە كورشىلەس ەلدەردى قاراساق, عارىش سالاسى – مەملەكەتتىڭ قاراماعىندا. ەكونوميكادا مەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ ۇلەسى باسىم. دەمەك جاڭادان دامىپ كەلە جاتقان عارىش سالاسى مەملەكەتتىك قولداۋمەن عانا العا باسا الادى. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ ايماقتا عارىش نارىعى ەندى قالىپتاسىپ كەلەدى. ال قىتاي ەكى مودەلدى دە ءتيىمدى پايدالانادى. قىتايدىڭ عارىش نارىعىندا مەملەكەتتىك كومپانيالار مەن جەكەمەنشىك كومپانيالاردىڭ ۇلەسى تەڭ. الايدا جەكەمەنشىك كومپانيالاردىڭ ۇلەسى بولاشاقتا كوبەيە تۇسپەك. قىتايدا مەملەكەت پەن جەكە كومپانيالاردىڭ سەرىكتەستىگى ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ جاتىر. قىتاي عارىش تەحنولوگياسىن دامىتۋدا باتىس ەلدەرىنەن اسىپ تۇسپەسە, كەم قالماق ەمەس. كەيبىر عارىش تەحنولوگيالارىن جاساۋدى قىتايدان ۇيرەنۋ باتىس ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا ءتيىمدى ءارى ارزانعا تۇسەدى. قازىر بارلىق ەلەكترونيكا مەن وزىق تەحنولوگيا شىعىس ازيا مەملەكەتتەرىندە جاسالادى, قىتاي – سونىڭ ءبىرى.
– الەمدە مارس پلانەتاسىن يگەرۋ, عارىشتىق تۋريزم سياقتى وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلانۋدا. ال قازاقستان عارىش جولىندا قانداي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى؟
– عارىش ادامزاتتىڭ عىلىمي قىزىعۋشىلىعىنان قازىر مەملەكەتتەردىڭ قۇندى رەسۋرسىنا اينالىپ بارادى. الىس بولاشاقتا الىپ مەملەكەتتەر اراسىندا عارىشقا نەمەسە كۇن جۇيەسىندەگى جەرگە جاقىن پلانەتالاردىڭ رەسۋرستارىنا تالاسۋ قاۋپى دە بار. عارىشتىق ءتۋريزمنىڭ نەگىزى قالاندى, باتىستىڭ بىرنەشە كومپانياسى (Blue Origin, SpaceX جانە Virgin Galactic) ادامداردى ءوز اپپاراتتارىمەن عارىش كەڭىستىگىنە شىعاردى. مارستى كولونيزاتسيالاۋ جاقىن ۋاقىتتا ورىن الا قويماس, بىراق بىرنەشە مەملەكەت, سونىڭ ىشىندە قىتاي مەن اقش ءوز عارىش زوندتارىن مارس پلانەتاسىنا قوندىردى. بۇل – ادامزاتتىڭ جەتىستىگى. بايقوڭىر عارىش ايلاعى ءالى كۇنگە دەيىن كورشى رەسەي مەملەكەتىنە جالعا بەرىلىپ وتىر. جاقىندا عانا قازاقستان كەشەننىڭ ءبىر بولىگىن ءوز قاراماعىنا الىپ, يگەرۋ جۇمىستارىن باستادى. بايقوڭىرداعى كەشەندەردىڭ كوبى ەسكىرگەن جانە جاڭارتۋ كەرەك. وعان تەك ءبىر مەملەكەتتىڭ شاماسى كەلمەيدى. سوندىقتان ينۆەستيتسيا قۇياتىن ارىپتەس مەملەكەت كەرەك.
– ءسىز جۇمىس ىستەيتىن كومپانيانىڭ ءبىزدىڭ ەلدىڭ عارىش سالاسىمەن بايلانىسى بار ما؟
– ءبىزدىڭ كومپانيا عارىش سالاسىندا بىرنەشە باعىتتا قىزمەت اتقارادى. سونىڭ ىشىندە تومەنگى وربيتادا ۇشاتىن بايلانىس عارىش اپپاراتتارىن قۇراستىرۋ جانە بايلانىس قىزمەتتەرىن كورسەتۋ, عارىش اپپاراتتارىن پايدالانىپ جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ قىزمەتتەرى بار. اتالعان قىزمەتتەر ەلىمىزدىڭ ەكونوميكا سالاسى ءۇشىن قاجەتتى. كورسەتىلگەن قىزمەتتەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى, مۇناي-گاز, ەكولوگيا, توتەنشە جاعدايلاردى بولجاۋ, تابيعي رەسۋرستاردى باقىلاۋ سالالارىنىڭ ءتيىمدى پايدالانۋىنا ىقپالى زور. قازىر ەلىمىزدەگى بىرقاتار تۇتىنۋشىنى عارىشتىق تۇسىرىلىمدەرمەن قامتاماسىز ەتەمىز. عارىش سالاسىنداعى قۇزىرەتتى ۇيىمدار مەن كومپانيالارعا ەلىمىزدىڭ جەردى قاشىقتان زوندتاۋ, بايلانىس عارىش اپپاراتتارىنىڭ سانىن كوبەيتىپ, جاقىندا سالىنعان ءوندىرىس ورىندارىن جۇمىس ىستەتۋ ءۇشىن شەتەلدىك كومپانيالاردان تاپسىرىس بەرۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋ بويىنشا ۇسىنىستار دا ەنگىزىلگەن بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, كوپ جاعدايدا مۇنداي ۇسىنىستار قارالمايدى. ارينە, مەملەكەتتىڭ عارىش سالاسىنا سالعان ينۆەستيتسياسى قايتىمدى بولۋى كەرەك. بىراق پايدا كوپ جاعدايدا تىكەلەي اقشا رەتىندە كەلىپ تۇسپەۋى مۇمكىن. مۇنداي پايدانىڭ اسەرى قاراپايىم حالىققا ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارى ارقىلى جاناما جولمەن جەتەدى, ياعني مۋلتيپليكاتيۆتى اسەرى مول. اۋىل شارۋاشىلىعىن مىسالعا الايىق. جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ عارىش اپپاراتتارى كومەگىمەن جايىلىمدار مەن ەگىستىكتەردى مونيتورينگ جاساپ, عارىشتىق تۇسىرىلىمدەردى تالداي وتىرىپ, جەردىڭ قۇنارلىلىعىن, ىلعالدىڭ دەڭگەيىن, ءتىپتى ەگىستىكتىڭ بولاشاق ءونىمىن بولجاۋعا بولادى.
ءبىزدىڭ ەل عارىش سالاسىنىڭ ازىرشە نەگىزىن عانا قۇردى. الدا جۇمىس كوپ. قازىر وسى سالانى باسقارىپ وتىرعان جاس بۋىن ارىپتەستەرىمىزگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتتىرىلىپ وتىر. ويتكەنى نەگىزگى ماقسات – وسى ۋاقىتقا دەيىن قۇرىلعان اكتيۆتەردى ساقتاپ قانا قويماي, ولاردىڭ قۇندىلىعىن ارتتىرىپ, مەملەكەتكە تابىس اكەلۋ. ەلىمىزدە عارىش سالاسىنا سەرپىلىس بەرەتىن جاعداي جەتكىلىكتى. جەرۇستى كەشەندەرىمىز بار, كوكتە عارىش اپپاراتتارىمىز ۇشىپ ءجۇر, ماماندار دا جەتەرلىك.
– سوندا ولقى تۇسىمىز قايسى؟
– قاجەتتى زاڭدار مەن ستراتەگيالىق قۇجاتتار قابىلداندى. بىراق وسىنىڭ بارلىعىن بىرىكتىرەتىن ءبىر ۇلكەن يدەولوگيا نەمەسە باستاما جەتىسپەيتىن سياقتى. ءبىر مىسال كەلتىرەيىك. بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى قازىر عارىش سالاسىن وتە قارقىندى دامىتۋدا. بۇل ەلدىڭ عارىش سالاسى وتە جاس, الايدا ولاردىڭ ۇيىمدارى حالىقارالىق عارىش جوبالارىنا قاتىسادى. ماسەلەن, مارسقا ۇشاتىن عارىش اپپاراتىن جاساۋعا اتسالىستى. ەگەر عارىش پايدا اكەلسىن دەسەك, عارىش سالاسىن دامىتۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار ەل ەكونوميكاسىنىڭ بارلىق سالاسىنا قىزمەت ەتۋى كەرەك. بۇل دەگەنىمىز – عارىش سالاسى ءوز الدىنا بولەك, ەكونوميكادان بەيتاراپ بولماۋعا ءتيىس. بىلتىر ۇلىبريتانيانىڭ عارىش سالاسىن دامىتۋ ستراتەگياسىمەن تانىستىم. ولار عارىش سالاسىن ەلدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ ماڭىزدى بولىگى رەتىندە, ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارىمەن تىعىز بايلانىستى جانە ءار سالاعا عارىش تەحنولوگيالارى قالاي اسەر ەتەتىنىن ناقتى اتاپ, سايكەس ءىس-شارالاردى بەلگىلەگەن. بىزگە دە وسىنداي سارالانعان ستراتەگيالىق جوسپارلار كەرەك. عارىش سالاسىنىڭ ەكونوميكامىزعا كەلتىرىپ جاتقان پايداسىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. عارىش قىزمەتتەرىن ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارىنا ەنگىزۋدە تمد ەلدەرىنەن كوش ىلگەرىمىز. قازىر كورشىلەس ەلدەردىڭ كوبى قازاقستاننىڭ عارىشتىق مونيتورينگ باعدارلاماسىمەن تاجىريبە رەتىندە تانىسىپ, ءوز ەكونوميكاسىنا ەنگىزۋدە. بۇل – ۇلكەن جەتىستىك.
– بىزدە «عارىش ەكونوميكاسى» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان جوق. «عارىش» ۇعىمىن تەك «عارىشقا ۇشۋمەن» شەكتەۋ باسىم.
– راس. عارىش ەكونوميكاسى قالىپتاسۋى ءۇشىن عارىش قىزمەتتەرىن تۇتىنۋشىلاردىڭ سانى كوبەيىپ, عارىش قىزمەتىن كورسەتۋشىلەر سانى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ كەرەك. ەلىمىزدە ءالى دە كوپتەگەن سالا عارىش قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىمەن تانىس ەمەس. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ قۇزىرلى ۇيىمدارى عارىشتىڭ ءتيىمدى جاعىن پايدالانۋدى تالاپ رەتىندە زاڭنامالارعا ەنگىزىپ, عارىش سالاسىندا قىزمەت ىستەيتىن كاسىپكەرلەر تۇتىنۋشىلارعا قاجەت تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ويلاپ تابۋى كەرەك. ول ءۇشىن امەريكا اشۋدىڭ قاجەتى جوق. تەك وزىق مەملەكەتتەردىڭ مەملەكەتتىك جانە كوممەرتسيالىق عارىش تاجىريبەسىن زەرتتەپ, وزىمىزدە پايدالانسا جەتكىلىكتى.
– قازاقستانعا قايتۋ ويىڭىزدا بار ما؟
– ارينە. شەتەلدەگى ميسسيامىزدى ءبىتىرىپ, وتباسىممەن بىرگە ەلگە ورالۋ ويدا بار. باسقاشا بولۋى مۇمكىن دە ەمەس. ءبىلىمىم مەن تاجىريبەمدى ەلدىڭ يگىلىگىنە پايدالانسام دەيمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى,
«ەgemen Qazaqstan»
الماتى