قازاقستان كاسىپوداقتارىنىڭ ءXXىى سەزى قارساڭىندا
ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىندا ءار ادام ەڭبەك ەتۋگە, قىزمەت جانە كاسىپ ءتۇرىن تاڭداۋعا قۇقىلى ەكەنى اتاپ كورسەتىلگەن. سونداي-اق ەڭبەككە ەرىكسىز تارتۋ ۇدەرىستەرىنە جول بەرىلمەيتىندىگى ەرەكشە ايتىلعان. وسى ورايدا, ءبىرىنشى كەزەكتە ەڭبەكشىلەردىڭ مۇددەسى العا شىعاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى ءجايت.
اتالعان ماسەلەلەردە كاسىپوداقتارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىنى بەلگىلى. الداعى ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا وتەتىن رەسپۋبليكا كاسىپوداقتارىنىڭ كەزەكتى سەزىندە ەڭبەكشىلەردىڭ ءمۇددەلەرى مەن قۇقىقتارىن قورعاۋ سالالارىندا بۇل ۇيىمنىڭ ماقساتتارى مەن ءمىندەتتەرى جاڭا زامان تالابىنا ساي بەلگىلەنىپ, ونىڭ قوعامداعى بەدەلى مەن ءرولى جوعارىلاي ءتۇسۋىنە العىشارتتار جاسالاتىنىنا ءۇمىت مول.
بىرىكسەك ۇلكەن الەۋەتىمىز بار
ازاماتتىق قوعامنىڭ اجىرامايتىن بولىگى – كاسىپوداقتاردىڭ ءرولى مەن ماڭىزىن ارتتىرا ءتۇسۋ وتە قاجەت. بۇگىنگى كۇنى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ كاسىپوداقتارى 166 521 ادامنان تۇراتىن مىقتى ۇيىمداستىرىلعان كۇش, بۇل وبلىس ەكونوميكاسىندا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ 56%-ىن قۇرايدى. وبلىستىق كاسىپوداقتار كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا 14 وبلىستىق, 4 اۋماقتىق كاسىپوداق بىرلەستىكتەرى جانە 8 تىكەلەي قىزمەتتەگى باستاۋىش كاسىپوداق ۇيىمدارى كىرەدى. وبلىس كاسىپورىندارى, مەكەمەلەرى جانە ۇيىمدارىندا 1884 باستاۋىش كاسىپوداق ۇيىمدارى قىزمەت ەتەدى. ەلباسىنىڭ: “كاسىپوداقتار جالدانۋشى جۇمىسشىلاردىڭ مۇددەسى مەن قۇقىعىن قورعاۋدىڭ ىقپالدى ينستيتۋتى بولدى جانە سولاي بولا بەرمەك”, دەگەن ءسوزى بىزگە ەڭبەك ادامدارىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى.
ءبىز ەسەپ بەرۋ كەزەڭىندە, قازاقستان كاسىپوداقتارى فەدەراتسياسى حح سەزىنىڭ باعدارلامالىق قۇجاتىندا ايقىندالعان مىندەتتەردى, سونىمەن قاتار, ەلباسىنىڭ رەسپۋبليكا كاسىپوداقتارىنىڭ كەزەكتەن تىس ءححى سەزىندە جانە حالىققا جىل سايىنعى جولداۋلارىندا اتاپ كورسەتكەن ەڭبەكشىلەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كوكەيكەستى پروبلەمالارىن شەشۋگە كوزدەلگەن ۇسىنىستارىن جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەپ كەلەمىز.
شىعىس قازاقستان وبلىستىق كاسىپوداقتار كەڭەسى كاسىپوداق ءمۇشەلەرىنىڭ الەۋمەتتىك قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ, كاسىپوداقتار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, قوعامدا ءجۇرىپ جاتقان ءۇردىستەرگە ىقپالدى كۇشەيتۋ ماقساتىندا كاسىپوداقتار قاتارىن نىعايتۋ, وسى باعىتتاعى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنا باسا ءمان بەرەدى. القالى وتىرىستاردا ۇيىمنىڭ ىشكى پروبلەمالارى, ۇيىمداستىرۋ قۇرىلىمدارىن جەتىلدىرۋ, اتقارۋ جانە قارجى ءتارتىبى سەكىلدى ءماسەلەلەر قارالادى. كەن-مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى, ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ورمان سالاسى كاسىپوداقتارى دا پلەنۋمدار مەن كەڭەستەردە وسى ماسەلەلەردى تالقىلايدى. جاڭادان كاسىپوداق مۇشەلەرىن قاتارعا تارتۋ جانە ىنتالاندىرۋ جۇمىستارىنا نازار اۋدارىلادى. كاسىپوداقتار قاتارىنىڭ تۇراقتى نىعايۋ ءۇردىسى مەملەكەتتىك جانە بانك مەكەمەلەرىندە, قۇرىلىس, مادەنيەت, اگروونەركاسىپ كەشەنى كاسىپوداقتارىندا بايقالادى. كاسىپوداق اكتيۆتەرىنىڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسىرمەيتىن نەگىزگى ماسەلەسى – وبلىستىق, وڭىرلىك دەڭگەيدە جانە ەڭبەك ۇجىمدارىندا الەۋمەتتىك ارىپتەستىكتى دامىتۋ ءارى جەتىلدىرۋ.
ەلباسىمىزدىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان “ۇجىمدىق شارت جاساڭىزدار!” اتتى اكتسياسى نەعۇرلىم كوپ جۇمىس بەرۋشىلەر مەن جۇمىسكەرلەردى قامتۋدى كوزدەيتىن جالپىۇلتتىق اكتسياعا اينالدى.
باستاۋىش كاسىپوداق ۇيىمدارىندا 1789 ۇجىمدىق شارت بەكىتىلىپ, كاسىپورىنداردا اكتسيا بارىسىندا 104 جاڭا كاسىپوداق ۇيىمدارى قۇرىلدى. كەن-مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى, ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر, تەلەكوممۋنيكاتسيا كاسىپوداقتارى ۇجىمدىق شارتپەن تولىق قامتىلۋعا قول جەتكىزدى. ەڭبەك كودەكسىندە كورسەتىلگەن جەڭىلدىكتەر مەن كەپىلدىكتەر كەلىسىمدەردە, ۇجىمدىق شارتتاردا كورىنىس تاپتى. كاسىپوداق ۇيىمدارى بار مەكەمەلەر 95% ۇجىمدىق شارتپەن قامتىلدى. وكىنىشكە قاراي, كاسىپوداق ۇيىمدارى جوق كاسپورىنداردا ۇجىمدىق شارتتاردى بەكىتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ وڭاي ەمەس. ونىڭ ءبىرىنشى سەبەبى, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ دۇرىس تۇسىنبەۋشىلىگى. ەڭبەك زاڭناماسى ۇجىمدىق شارتتاردى بەكىتۋدى جاقتاعانمەن, جۇمىسكەرلەر جۇمىس بەرۋشىنىڭ قاباعىنا قاراپ, ءبىرىنشى بولىپ باستاما كوتەرۋگە قورعانادى. بۇگىنگى كۇندە وبلىس اۋماعىنداعى بارلىق زاڭدى تۇلعالاردا اكتسيا بارىسىندا 5324 ۇجىمدىق شارتتار بەكىتىلگەن.
داعدارىسقا قاراماستان, رەسمي تىركەلگەن جۇمىسسىزداردىڭ سانى 15%-عا تومەندەدى, قارىز جالاقىنى تولەتۋ بويىنشا جۇمىسشى توپتىڭ قىزمەتىنىڭ ناتيجەسىندە ءىرى جانە ورتا كاسىپورىنداردىڭ جالاقى بويىنشا قارىزدارى ازايدى. داعدارىسقا قارسى شارالار شەگىندە “جول كارتاسىنا” بولىنگەن 17,3 ملرد. تەڭگە قارجى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەردى. اتاپ ايتقاندا, 816 مىڭ ادامعا اۋىز سۋدىڭ ساپاسى جاقسارتىلدى, جولدار جوندەلدى, 88 دەنساۋلىق ساقتاۋ, 344 ءبىلىم بەرۋ, 62 مادەنيەت, 11 سپورت نىساندارى جوندەۋدەن ءوتتى, 88 ەلدى مەكەن كوركەيتىلدى. وسى جۇمىستارعا ورتاشا 28 مىڭ تەڭگە ايلىق جالاقىمەن 33085 ادام تارتىلدى. “جول كارتاسى” بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ ساپاسىن باقىلاۋ جونىندە كوميسسيا قۇرىلدى, ونىڭ قۇرامىندا كاسىپوداق وكىلدەرى دە بولدى.
2009 جىلى داعدارىسقا قارسى شارا رەتىندە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك احۋالىن جاقسارتۋدا “جول كارتاسى” ءتيىمدى قۇرال بولدى. بيىلعى جىلدا دا وبلىس بيۋدجەتىنەن 10,7 ملرد. تەڭگە قاراستىرىلىپ, قوسىمشا 11600 جۇمىس ورىندارى قۇرىلىپ جاتىر, سونىمەن قاتار, كادرلاردى قايتا دايىنداۋعا, الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارى باعدارلاماسىن ۇلعايتۋعا قارجى قاراستىرىلعان.
قارجى داعدارىسىن ەڭسەرۋ ماقساتىندا ەڭبەكشىلەردىڭ ەكونوميكالىق قۇقىقتارىن ساقتاۋ بويىنشا الەۋمەتتىك ارىپتەستەرمەن 2938 مەموراندۋمعا قول قويىلدى, ونىڭ ورىندالۋ بارىسى 3 جاقتى كوميسسيانىڭ وتىرىستارىندا تۇراقتى تۇردە قارالىپ تۇرادى.
ونەركاسىپتەردە ەڭبەك زاڭناماسى شەگىندە كاسىپوداقتاردىڭ ەڭبەكتى قورعاۋ جانە ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى بويىنشا قۇقىقتارى انىقتالعان. قازىرگى ۋاقىتتا ەڭبەكتى قورعاۋ جانە ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى بويىنشا 2500 قوعامدىق ينسپەكتور سايلانىپ, ولار ءوز مىندەتتەرىن اتقارىپ جاتىر. ەڭبەك جاعدايىن دۇرىس ساقتاۋ ءۇشىن قوعامدىق باقىلاۋ كەن-مەتاللۋرگيا, ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىم, تەلەكوممۋنيكاتسيا, ەلەكترەنەرگەتيكاسى ونەركاسىپتەرىندە جاقسى جولعا قويىلعان. كەن-مەتاللۋرگيا ونەركاسىپتەرىندە الەۋمەتتىك ارىپتەستىك جانە الەۋمەتتىك ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەۋ بويىنشا كوشپەلى كوميسسيانىڭ رەسپۋبليكالىق سالالىق وتىرىسى “قازمىرىش” جشس جانە “وتمك” اق-تا “ەڭبەكتى قورعاۋ جانە ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ مەن جاعدايى تۋرالى” دەگەن تاقىرىپتا وتكىزىلۋى تەگىن ەمەس. ماقساتى – قوعامدىق ينسپەكتورلاردىڭ جۇمىسىن ءىس ءجۇزىندە كورسەتۋ. سوڭعى بەسجىلدىقتا وبلىس بويىنشا وندىرىستىك جازاتايىم وقيعالاردىڭ 40%-عا تومەندەۋى جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى دەۋىمىز كەرەك. بىراق, بۇعان قاراماستان, وبلىس بويىنشا وندىرىستىك جازاتايىم وقيعالاردىڭ دەڭگەيى ءالى دە جوعارى دەپ ەسەپتەيمىز.
كاسىپوداق ۇيىمدارى ەڭبەك كودەكسىندەگى ەڭبەكشىلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعايتىن ەرەجەلەر مەن نورمالاردى ءىس جۇزىندە قولدانۋ تۋرالى اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنا باسا كوڭىل بولەدى. سالالىق كاسىپوداقتار كەڭەسى ءوز جۇمىستارىندا ەڭبەك كودەكسىن ءبىلۋ جانە قولدانۋ بويىنشا كوشپەلى سەمينارلار وتكىزەدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىم, اگروونەركاسىپ كەشەندەرى, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن وزگە دە كاسىپوداقتاردا ەڭبەكشىلەردىڭ قۇقىعى بىلىكتىلىكپەن قورعالادى. مۇندا كاسىپوداق ءمۇشەلەرىنىڭ ەڭبەكاقى قارىزدارىن جويۋ, زاڭسىز جۇمىستان بوساتۋ, ورىنسىز جازا قولدانۋ, الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ, باسقا دا ومىرلىك ماڭىزى بار ارىزدارى مەن وتىنىشتەرى مىندەتتى تۇردە قارالادى.
كاسىپوداق ۇيىمدارىنداعى ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – باستاۋىش ۇيىمدار دەڭگەيىندە ەڭبەكشىلەر جانە ولاردىڭ وتباسىلارىنىڭ دەمالىسى مەن ساۋىقتىرۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ. وسىعان بايلانىستى كاسىپورىنداردىڭ ۇجىمدىق شارتتارىندا كاسىپوداق مۇشەلەرى مەن ولاردىڭ وتباسىلارىنا جەڭىلدىكتەر بەرەتىن الەۋمەتتىك پاكەت قاراستىرىلادى. بۇل – ەلىمىزدىڭ ەم-جايلارىندا, دەمالىس بازالارىندا جانە جازعى ساۋىقتىرۋ لاگەرلەرىندە دەمالۋ مۇمكىندىگى تۋعىزىلادى دەگەن ءسوز. وسى باعىتتا “قازمىرىش” جشس, “وتمك” اق, كوندەنساتور زاۋىتى, تەلەكوممۋنيكاتسيا, “قازپوشتا”, باسقا دا الەۋمەتتىك ارىپتەستىكتەردە جاقسى تاجىريبە جيناقتالعان.
شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىم قىزمەتكەرلەرى كاسىپوداعىنىڭ بالالاردىڭ جازعى دەمالىسىن ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى جاقىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق سەميناردىڭ تاقىرىبىنا ارقاۋ بولدى. وسىنداي سەمينارلاردىڭ ءناتيجەسىندە وتكەن جىلى 3000-نان استام قىزمەتكەر ساناتوريلەردە, 17 مىڭعا جۋىق ادام دەمالىس بازالارىندا ساۋىعىپ, دەمالسا, جازعى دەمالىس تۇرلەرىمەن وقۋشىلاردىڭ 95%-ى قامتىلدى, وعان كاسىپوداق بيۋدجەتىنەن 31,4 ملن.تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 118 ملن.تەڭگە ءبولىندى.
وبلىستىق كاسىپوداقتار كەڭەسىنىڭ وبلىستىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندە دە ءوز ورنى بار. “نۇر وتان” حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىمەن قىزمەتتەستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلعان. ازاماتتىق اليانسپەن دە ءبىرلەسكەن جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. وبلىستىق كاسىپوداق كەڭەسىنىڭ جانە سالالىق كوميتەتتەردىڭ باسشىلارى وبلىستىق, سالالىق القالار مەن كوميسسيالاردىڭ مۇشەلەرى. بۇل كاسىپوداق باسشىلارىنىڭ بارلىق جاعدايلاردان حاباردار بولۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
جاستار ساياساتى بارىمىزگە ورتاق. جاستار اراسىندا تالىمگەرلىك قوزعالىسى مەن “ەڭ ۇزدىك مامان” بايقاۋلارى قايتا جانداندىرىلۋدا.
نۇرجان ءتۇسىپوۆا, شىعىس قازاقستان وبلىستىق كاسىپوداقتار كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى.
وسكەمەن.