كەلەسى كەزەكتە بريفينگكە ءيزرايلدىڭ ابسوربتسيا مينيسترلىگىنىڭ باس عالىمى زەەۆ حانين جانە وسى ەلدىڭ ينفراقۇرىلىم مينيسترلىگىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى, ساياسي تەحنولوگ يۋري بوچاروۆ قاتىستى.
كەزدەسۋدە ءسوز العان زەەۆ حانين وزگە ەلدەرمەن ەكونوميكالىق, ديپلوماتيالىق, ساياسي ىنتىماقتاستىق ورناتۋ تۇرعىسىنداعى ماسەلە بويىنشا ءوز ويىن بىلايشا جەتكىزدى. «قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس ەلدەرىنىڭ ينتەگراتسيالىق ۇدەرىسى, اسىرەسە, ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ۇدەرىسى ءبارىمىزگە قىزىقتى جانە پايدالى دەپ ويلايمىن. بىرىنشىدەن, ءبىز «جەڭىل ەمەس» وڭىردە ورنالاسقاندىقتان, ءيزرايلدىڭ ءىرى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن, «مىقتى ەكونوميكالارمەن» ءوزارا ينتەگراتسيادا اسا باي ءتاجىريبەسى بار. ول – اقش. سەبەبى, بۇل ەل ءبىزدىڭ ءىرى سەرىكتەسىمىز. ودان كەيىن – ەۋرووداق. يزرايل سوڭعى ۋاقىتتا جاڭا نارىقتارعا شىعا باستادى. ەڭ باستىسى, جوعارى تەحنولوگيالىق نارىققا قادام باسىپ كەلەمىز».
سونداي-اق,ول ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ سان ءتۇرلى سالالارى بويىنشا, ماسەلەن, يندۋستريالاندىرۋ, مەديتسينا سالالارىنىڭ اسپەكتىلەرى اياسىندا ىقپالداسىپ كەلە جاتقاندارىن ايتتى. «قازاقستان جانە باسقا دا ەلدەر ءبىزدىڭ ارىپتەسىمىز سانالادى. قازىرگى تاڭدا ءبىز لاتىن امەريكاسىنىڭ, وڭتۇستىك جانە شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ نارىعىنا شىعا باستادىق. بۇعان قوسا, افريكا باعىتى بويىنشا دا قادام جاساپ كەلەمىز. ارينە, بۇل رەتتە ءبارىمىزدى, ساراپشىلىق قاۋىمداستىقتى, عىلىمي-ساراپتامالىق قاۋىمداستىقتى, يزرايل ۇكىمەتىنە قاراستى سالالاردا جۇمىس ىستەيتىن عالىمدار شوعىرىن ءبىر ساۋال تولعاندىرادى. ول سۇراق: «ەۋرازيالىق وداق دەگەنىمىز قانداي وداق, بۇل, وڭىردە ءبىزدىڭ الاتىن ورنىمىز قانداي؟» دەگەنگە سايادى. بۇل ەڭ الدىمەن, كەزىندە رەسەي يمپەرياسى بولعان, كەڭەس وداعى بولعان, پوستكەڭەستىك كەڭىستىك بولعان «شىعىس ەۋروپانىڭ جاندانۋى». ال يزرايل ونىڭ ساياسي مادەنيەتىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولشەگى, يزرايل حالقىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى ءوزىنىڭ تامىرىمەن ءدال وسى ءوڭىر ارقىلى بايلانىسىپ جاتىر. سوندىقتان, ەۋرازيالىق ءوڭىر ءبىز ءۇشىن تەك قانا «تاعى ءبىر مەملەكەتتەر توبى» ەمەس, بۇل ءبىزدىڭ تاريحىمىز, ءبىزدىڭ جادىمىز, بۇل ءوڭىر – كوپتەگەن يزرايلدىكتەردىڭ شىققان, ولاردىڭ تۋعان نەمەسە وسى جەرمەن قانداي دا ءبىر تامىرلاستىق بايلانىسى بار ءوڭىر», – دەدى ول.
سوندىقتان, ءبىزدىڭ مۇنداي ينتەگراتسيالىق ۇدەرىس اياسىندا ءوزارا قارىم-قاتىناسىمىز قالاي بولۋى ءتيىس دەگەن جاڭاعى سيپاتتاعى ساۋالىمىزدىڭ وزەگىندە بىرنەشە ماسەلە جاتىر دەپ ەسەپتەيمىن, دەپ جالعادى ءسوزىن ز.حانين. ءبىرىنشىدەن, ءيزرايلدىڭ ەۋرووداق سىندى ءىرى ۇيىمدارمەن, ەۋروپالىق ينتەگراتسيالىق ينستيتۋتتارمەن ولاردىڭ اسسوتسياتسيالانعان ءمۇشەسى رەتىندە ارىپتەستىك ورناتۋدا ءوز تاجىريبەسى بار. ءبىز سوڭعى ۋاقىتتا بۇل وڭىردە بولىپ جاتقان ۇدەرىستەر جونىندە كوپ ەستىپ, كوپ وقىپ ءجۇرمىز. ەڭ الدىمەن, كەدەن وداعى قۇرىلدى, ەندى, مىنە, ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ ۇدەرىسى باستالدى. بۇدان كەيىن جوعارى دەڭگەيدەگى ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ, وسى ەلدەر اراسىنداعى ساياسي ءۇيلەستىرۋ ماسەلەلەرى تۇر. مۇنى, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز سوزىندە ايتقان بولاتىن. بۇل ورايدا, ارينە, كەڭەس وداعىنىڭ قايتا قۇرىلۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپتەنۋ تۇرعىسىنداعى ماسەلە قوعامدى تولعاندىرعانىن بىلەمىز. ءۇش ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارى قانداي شەشىمدى قابىلداعانىنا قاراماستان, بۇل وداقتىڭ ىقتيمال سەرىكتەستەرى مەن شىنايى سەرىكتەستەرى ءۇشىن قازىرگى تاڭدا «قىرعي-قاباق سوعىس» الدىنداعىداي قانداي دا ساياسي تەكەتىرەس اياسىندا قانداي ءبىر جاققا جاقتاسىپ شىعۋ سەكىلدى ەشقانداي قاجەتتىلىك جوق. ساياسي ينتەگراتسيا مەن ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا اراسىندا قانداي دا ءبىر تاڭداۋ جاساۋعا بولادى.
ز.حانين كەلەسى كەزەكتە يزرايل ءۇشىن وسى ءۇش ەلدىڭ ارقايسىسىمەن, يا بولماسا ولاردىڭ بارلىعىمەن ءبىرگە ەكونوميكالىق سەرىكتەس بولۋ قاراپايىم, قالىپتى قابىلداناتىن پراگماتيكالىق تاڭداۋ ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. «ياعني, بۇل جەردە ماسەلەنى قيىنداتۋدىڭ نەمەسە عالامدىق-ساياسي قابىلداۋلارعا ءسايكەس, جاڭا ءبىر ماسەلە تۋىنداتۋدىڭ ەش رەتىن كورىپ تۇرعان جوقپىن. ەكىنشىدەن, يزرايل كولەمى جاعىنان شاعىن مەملەكەت بولعانىمەن, تەحنولوگيالىق تۇرعىدا «سۋپەردەرجاۆا» بولىپ سانالادى. ءبىز ەۋرازيالىق ينتەگراتسياعا بايلانىستى تانىسىپ, بىلۋگە مۇمكىندىك بەرىلگەن قولدا بار قانداي دا ءبىر قۇجاتتاردى شولىپ شىققانىمىزدا, نە بولماسا قانداي دا ءبىر پىكىرلەرگە, قۇجات جوبالارىنا قاتىستى ساراپتاما جۇرگىزگەنىمىزدە يزرايلدى قىزىقتىراتىن سالالار بار ەكەنىن دە بايقادىق. ول سالالار – يندۋستريالىق ەكونوميكادان پوستيندۋستريالىق ەكونوميكاعا ءوتۋ ۇدەرىسى, جوعارى تەحنولوگيالار جۇيەسىنە جاڭا ەلەمەنتتەر ەنگىزۋ. ال ەگەر, ءۇش مەملەكەت ءوزارا بىرىگەتىن بولسا, ال ولارعا بولاشاقتا باسقا دا ەكونوميكالىق سەرىكتەستەر رەتىندە باسقا دا مەملەكەتتەر كەلىپ قوسىلاتىن بولسا, بۇل ءوز كەزەگىندە ءدال وسى پوستيندۋستريالىق ەكونوميكاعا قاجەتتى الەۋەتتى كەڭەيتىپ قانا قويماي, سونداي-اق, عىلىمعا نەگىزدەلگەن, جوعارى تەحنولوگيالىق ءوندىرىس ورىندارىنىڭ جاندانۋىنا دا سەپ بولادى. بۇل ماسەلە ءيزرايلدى ايرىقشا قىزىقتىرادى», دەدى زەەۆ حانين.
ءۇشىنشى كەزەكتە ول ءيزرايلدىڭ جاڭا وڭىرلىك ۇيىممەن بايلانىسى اياسىندا قازاقستان-يزرايل قارىم-قاتىناسىن پايدالانۋعا مۇمكىن بولاتىندىعىن, سەبەبى, بۇل تاجىريبە وڭ اۋانعا قۇرىلعاندىعىن اتاپ ءوتتى. «ماعان سان ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى بۇل ماسەلەنى جاقىنىراق باقىلاۋعا مۇمكىندىك تۋعان بولاتىن. ماسەلەن, سوڭعى جىلدارى ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 2 ەسەگە دەيىن ءوستى. بۇل – جاقسى كورسەتكىش. بۇل ءيزرايلدىڭ تاۋار اينالىمى ەنەرگيا تاسىمالداۋشىلاردى ساتىپ الۋىنا عانا بايلانىستى ەمەس, سەبەبى, بۇگىندە يزرايل – قازاقستاندىق ەنەرگيا كوزدەرىن تۇتىناتىن ءىرى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. الايدا, ارا-قاتىناس تەك بۇل سالامەن عانا شەكتەلىپ قالعان جوق. قازىر مەديتسينالىق تەحنولوگيا, بيوتەحنولوگيا, حايتەك, ەلەكترونيكا, جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالالارىندا دا ارىپتەستىكتىڭ جاندانۋىنا قىزىعۋشىلىق تا, مۇددەلىلىك تە بار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ الاڭى بولعانى نازار اۋدارتارلىق جاعداي. دەمەك, يزرايل بۇل باستامانى قۇپتايدى, سوندىقتان, ءبىزدىڭ ءبارىمىز ءۇشىن «مۇمكىندىكتەر تەرەزەسىنىڭ» اشىلۋىن مەيلىنشە پايدالانۋ ماڭىزدى دەپ سانايمىن», دەدى ول ءوزىنىڭ سوزىندە.
بريفينگكە كەلگەن سپيكەرلەرگە جۋرناليستەر, ساراپشىلار تاراپىنان ءارتۇرلى ساۋالدار دا قويىلىپ جاتتى.
ماسەلەن, سونداي ءبىر ساۋال: «الەمدە ءبارىبىر دە گەوساياسات پەن ەكونوميكا ءبىر-بىرىمەن بايلانىستا بولادى. ياعني, الشاق جاتپايدى. دەمەك, الداعى ۋاقىتتا, ياعني ەۋرازيالىق وداق اياسىندا قازاقستان ءوزىنىڭ سىرتقى ساياسي تاۋەلسىزدىگىن, كوپۆەكتورلى ساياساتىن, ءوزىنىڭ تاۋەلسىز ۇستانىمىن قالاي ساقتاۋى كەرەك؟ بۇل رەتتە ءيزرايلدىڭ كوزقاراسى قانداي؟», دەگەن تۇرعىدا قويىلدى.
يۋري بوچاروۆ بۇل سۇراققا بىلايشا جاۋاپ بەردى: «ءبىزدىڭ قوعامدا دا ءدال وسىنداي ماسەلە تۋىنداپ جاتادى. ەگەر سىزدەردە قازاقستان مەن رەسەي بولسا, بىزدە يزرايل مەن اقش. كوپتەگەن باق-تاردا بۇل ماسەلەلەر اشىق تۇردە جازىلىپ, «بۇل ەل وزگە ەلدىڭ شىلاۋىنا اينالدى» نەمەسە «بۇل ەل اقش-تىڭ ايتقانىنا كونىپ, ولاردىڭ ايتقانىمەن جۇرەتىن ەل» دەگەن سيپاتتا سىنايتىن سان ءتۇرلى پىكىرلەر دە اۋىق-اۋىق ايتىلىپ قالىپ جاتادى. الايدا, ەلىمىزدىڭ ىشكى دامۋىن سارالاي جانە باقىلاي كەلە, ەلىمىزدەگى كوپتەگەن ۇدەرىستەردىڭ ءيزرايلدىڭ ۇكىمەتى مەن پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ باستاماسىمەن, قولعا الۋىمەن جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقانىن اڭعارامىن. دەمەك, ءبارى دە ەل حالقىنىڭ ىشكى كۇش-جىگەرىنە, مەملەكەت باسشىلىعىنىڭ كۇش-جىگەرى مەن مۇمكىندىگىنە بايلانىستى بولادى. قازاقستان تۋرالى دا وسىنى ايتۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيمىن. ءبىر عانا مىسال. ماسەلەن, مەن بۇگىن سىزدەردىڭ تاۋەلسىزدىك سارايلارىڭىزدىڭ جوعارى قاباتىنا كوتەرىلىپ, استانا قالاسىنىڭ دامۋ جوسپارىن كورىپ, باقىلاعان كەزدە ول جەردە قازاقستان باسشىلىعىنىڭ ءار كەزدە الەم بويىنشا, ءوڭىر بويىنشا ۇنەمى الدا بولۋ تۇرعىسىنداعى بار ارمان-ماقساتى, تىلەگى, مۇمكىندىگى كورىنىس تاپقانداي ەكەن. بۇل, ارينە, قۇپتارلىق جاعداي. مەنىڭ ويىمشا, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ كۇش-جىگەرى وسىنى جۇزەگە اسىرۋعا, بەلگىلى ءبىر ەلدىڭ شىلاۋىنا اينالماۋىنا تولىقتاي جەتەدى دەپ ويلايمىن جانە سوعان ءۇمىتىم بار».
كەلەسى كەزەكتە جۋرناليستەر تاراپىنان: «رەسەيگە جۇمىس ميگراتسياسىنىڭ كوپ تارتىلاتىنى, ءتيىسىنشە, بۇل ەلگە ميگراتسيانىڭ كوپتەپ اعىلاتىنى بەلگىلى. بۇل ورايدا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋى جۇمىس ميگراتسياسى اعىنىنىڭ, ەڭبەك رەسۋرستارىن پايدالانۋ جۇيەسىنىڭ وزگەرۋىنە, ياعني ونىڭ كۇشەيۋى مەن ازايۋىنا اسەر ەتە مە؟» دەگەن ساۋال قويىلدى. بۇل سۇراققا زەەۆ حانين: «الەمدىك تاجىريبەگە كوز جۇگىرتەر بولساق, ارينە, ازاماتتار الەۋەتى تومەن ەلدەردەن گورى, الەۋەتى جوعارى ەلدەرگە كوپتەپ اعىلاتىنىن بىلەمىز. سوندىقتان, 3 ەلدىڭ ءىرى يندۋستريالىق ورتالىقتارىنا ميگراتسيالىق اعىن كوپتەپ تارتىلۋى مۇمكىن. بۇل, اسىرەسە, وسىعان اسەر ەتەتىن تەتىك ءتيىمدى جانە دۇرىس ۇيىمداستىرىلعان جاعدايدا, زاڭدىق تۇرعىدا قامتاماسىز ەتىلگەن جاعدايدا كەڭ ەتەك الۋى مۇمكىن. ەكىنشى جاعىنان العاندا, ەگەر, يزرايل مەن ەۋروپا ارىپتەستىگىنىڭ تاجريبەسىنە كوز جۇگىرتەر بولساق, بۇل ماسەلەدە كەدەرگىلەر نەعۇرلىم از بولسا, ءبىرىنشى كەزەڭدە ميگراتسيالىق اعىن كوبەيىپ, ودان كەيىن ول جاعداي تۇراقتالىپ, ارتىنشا كەرى اعىن ورىن الۋى مۇمكىن. ماسەلەن, يزرايلدەن 1970, 1980, 1990-جىلدارى, اسىرەسە, كاسىبي كادرلارعا بايلانىستى كۇردەلى ميگراتسيالىق ۇدەرىس بولعان ەدى. ولار كوبىنەسە, اقش-قا, ەۋروپاعا, رەسەيگە اعىلدى. الايدا, 2008 جىلدان كەيىن ءبىز كەرى ۇدەرىستىڭ ورىن العانىن, ياعني مىقتى يزرايل ماماندارىنىڭ ءوز ەلىمىزگە قايتا ورالۋ ۇدەرىسىن كوپتەپ بايقاپ كەلەمىز. ولاردىڭ ارتىنان شەتەلدىك ماماندار دا تارتىلۋدا. سوندىقتان, ميگراتسياعا «بىرجاقتى قوزعالىس» رەتىندە قاراۋعا بولمايدى. دەمەك, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋدىراتىن ءمۇمكىندىكتەر بۇل ماسەلەنى دە جۇيەلەۋگە دە جول اشادى دەپ ەسەپتەيمىن», دەپ جاۋاپ بەردى.
بريفينگ بارىسىندا سپيكەرلەرگە الداعى ۋاقىتتا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا كىرەتىن ەلدەر سانىنىڭ ارتۋى, ماسەلەن, يزرايلدىڭ دە وسىنداي ينتەگراتسيالىق ۇدەرىسكە تارتىلۋ ءمۇمكىندىگى تۇرعىسىندا دا ساۋالدار قويىلدى. بۇل ورايدا, ءوز ويىن بىلدىرگەن يۋري بوچاروۆ: «ەگەر, سىزدەردە بارلىعى جاقسى بولسا, تيىسىنشە, كوپ ەلدەردىڭ تارتىلۋ مۇمكىندىگى دە جوعارى بولادى. ءيا, ءيزرايلدى وسىنداي نارىقتىڭ, وسىنداي ەكونوميكالىق ءمۇمكىندىكتەردىڭ قىزىقتىرماي قويمايتىنى ءسوزسىز. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋىنىڭ استارىندا تەك ەكونوميكالىق كەدەرگىلەردى شەشۋ جولدارى عانا جاتقان جوق, ونىڭ استارىندا ەلدەردىڭ ءوز ىشىندەگى ساياسي, زاڭدىق-نورماتيۆتىك, بيۋروكراتتىق ماسەلەلەردى دە شەشۋ بار. قازىر الەمدە اسقىنىپ تۇرعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ول بيۋروكراتيا. كەز كەلگەن پرەزيدەنت, كەز كەلگەن پرەمەر قازىرگى كەزدە ءوز ەلىنە ءتيىمدى شەشىمدى قابىلداعىسى كەلەدى. ال بۇل شەشىمدى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋ وتە قيىن. ال قازىر سىزدەر ءدال وسىنداي سيپاتتاعى ماسەلەلەردى شەشىپ جاتىرسىزدار, وسىنداي ماسەلەلەرمەن كۇرەسىپ جاتىرسىزدار. ال سىزدەر وسىنداي كەدەرگىلەردى جويىپ, ىشكى ماسەلەلەردى تولىقتاي شەشەتىن بولساڭىزدار, وندا ءسوزسىز, تاياۋ شىعىسقا عانا ەمەس, الەمنىڭ باسقا ەلدەرىنە دە قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن بولاسىزدار. ول كەزدە سىزدەرگە بارلىعى تارتىلاتىن بولادى», دەدى.