وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىنىڭ سوڭىندا كسرو-نىڭ ىرگەتاسى شايقالا باستادى. مەملەكەت باسىنداعى م.س.گورباچەۆ ساياسي رەفورمالار جاساۋعا, وندىرىستىك قاتىناستاردى قايتا قۇرۋعا تالپىنعانىمەن, جاعداي كۇننەن-كۇنگە كۇردەلەنە بەردى.
وداقتىڭ ىدىرايتىنى بەلگىلى بولعاندا, ەكونوميكالىق دەربەستىك پەن تاۋەلسىزدىك تۋرالى ماسەلە تابان استىندا پايدا بولدى. بۇعان دەيىن قولداعى بار يگىلىكتى وداقتىڭ ورتاق قازىناسىنا قۇيىپ كەلسە دە, ءوزىن كسرو-نىڭ مۇراگەرى ساناعان ماسكەۋدەن ۆاليۋتالىق ۇلەس الۋ مۇمكىن ەمەستىگىن, ونسىز ەكونوميكالىق دەربەستىككە قول جەتپەيتىنىن ساۋاتتى ەكونوميستەر مەن وندىرىسشىلەر, اسىرەسە رەسەيمەن كوپ ىستەس بولعان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ءتۇستى مەتالل سالاسىنداعى كورنەكتى عالىم, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ساۋات تاكەجانوۆ جاقسى ءتۇسىندى. رەسپۋبليكادا جەدەل قۇرىلعان ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى – س.تاكەجانوۆ, م.وسپانوۆ, س.تۇگەلباەۆ, پ.سۆويك (كەيىن ولارعا ا.قونىسباەۆ, گ.الداجاماروۆ جانە ت.ب. قوسىلدى) كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى كەم دەگەندە ءۇش شارتقا جاۋاپ بەرۋگە تيىستىگىن – مەملەكەت شەكاراسى, ونى قورعاۋعا ارنالعان اسكەرى جانە ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن دەربەس ۇلتتىق ۆاليۋتاسى قاجەتتىگىن باسشىلىققا الدى. ەڭ الدىمەن, كسرو-دا ارەكەت ەتكەن, اۋماقتىق باعا جونىندەگى ساياساتقا قۇرىلعان اقشا-كرەديتتىك قاتىناستار جۇيەسىنەن باس تارتۋ كەرەك ەدى.
1990 جىلى 25 قازاندا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداندى. 1990-1991 جىلدارى رەسپۋبليكانىڭ عىلىمي-ينجەنەرلىك قاۋىمداستىعى جانە اتالعان كوميتەت ۋكراينا, بالتىق ماڭى رەسپۋبليكالارى, قىرعىزستان دەربەس ۇلتتىق ۆاليۋتالارىن ەنگىزۋ ارقىلى قانداي جەتىستىككە جەتىپ, قانداي قيىندىققا تاپ بولعانىن زەرتتەدى. الىنعان دەرەكتەردى باسشىلىققا ۇستاپ, دەربەس ۇلتتىق ۆاليۋتا ەنگىزۋگە التىن قورىن, تۇتاستاي العاندا التىن-ۆاليۋتا قورلارىن جانە باسقا جوعارى ءوتىمدى بانك اكتيۆتەرىن جاساۋدى رەتكە كەلتىرۋ الدىن الا ءجۇرۋى كەرەكتىگىنە كوز جەتكىزدى جانە وسى ماسەلەنى رەسپۋبليكا باسشىلىعىنىڭ الدىنا قويدى. بۇل كەزدە ءالى دە وداقتىڭ ۇلكەن لاۋازىمىنان دامەلى بولعان, كسرو-نىڭ كۇنى باتقانىنا سەنبەگەن رەسپۋبليكا جەتەكشىلەرى رۋبلدىك ايماقتا قالا بەرۋگە دەن قويدى.
«ۇلتتىق ۆاليۋتانى دايىنداۋدا ويلاستىرىلعان باعدارلامامەن ماعان ءبىرىنشى كەلگەن ساۋىق تەمىرباي ۇلى بولدى. بۇل ءوزىنىڭ باستامالارىنا تاباندى جانە ءوز ۇسىنىستارىن سالماقپەن نەگىزدەي الاتىن ادام بولدى. ۇلتتىق ۆاليۋتانى دايىنداۋدى قاتاڭ قۇپيالىلىق جاعدايىندا جۇرگىزۋدى شەشتىك. پرەزيدەنت ءبىزدىڭ دولبارلارىمىزدى ماقۇلدادى جانە جۇمىس باستالىپ كەتتى», دەپ جازدى بۇل تۋرالى قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى ە.اسانباەۆ.
1991 جىلى 1 قاراشادا اتالعان كوميتەت دەربەس ۇلتتىق ۆاليۋتانى – تەڭگەنى اينالىسقا ەنگىزۋ قاجەتتىگى تۋرالى قازكسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ پرەزيديۋمىنا رەسمي ۇسىنىس جاسادى. وسىدان سوڭ ەل پرەزيدەنتى «قازاق كسر-ىندا التىن قورىن جانە الماز قورىن قۇرۋ تۋرالى» جارلىققا قول قويىپ, ۇلتتىق بانككە مەملەكەتتىك قۇندىلىقتار قويماسىن ۇيىمداستىرۋدى تاپسىردى. تەڭگەنىڭ كەسكىنىن جاساۋ ءۇشىن قازاق كسر عا تاريح جانە ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى جانە رەسپۋبليكانىڭ ءبىر توپ ديزاينەرى شاقىرىلدى. بىراق رەسپۋبليكا باسشىلىعى تەڭگەنى اينالىمعا كىرگىزۋگە اسىقپادى. قازاقستان مەن بەلورۋسسيا رۋبل ايماعىندا قالا بەردى. 1993 جىلعى 26 شىلدەدە رەسەي جاڭا اقشاسىن ەنگىزىپ, ءبىزدىڭ ەلدە كەڭەستىك ەسكى اقشا قاپتاپ كەتتى. رەسەي فەدەراتسياسى جاڭا اقشاسىمەن دەربەس ەكونوميكالىق ساياساتىن جۇرگىزىپ جاتقانىنا ەكى جارىم اي وتكەندە عانا, 1993 جىلى 12 قازاندا ەل پارلامەنتى قازاقستاننىڭ اقشا جۇيەسىن رەسەيدىڭ اقشا جۇيەسىمەن بىرىكتىرۋ جونىندەگى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋدى قارادى. ارقاشان «ماقۇل» دەپۋتاتتارىمىز قۇجاتتى بەكىتۋگە كىرىسپەك بولعاندا س.تاكەجانوۆ تاباندىلىقپەن ءسوز سۇراپ الىپ, رەسەيدىڭ ورتالىق بانكى كوزبوياۋشىلىق جاساپ وتىرعانىن, كەلىسىمدە ەكى جاقتىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەمەلەرى تەڭ دارەجەدە كورسەتىلۋى قاجەت ەكەنىن, مۇندا تەك قازاقستان تاراپىنىڭ مىندەتتەرى عانا كورسەتىلگەنىن ايتىپ, پارلامەنتتى ءوز پىكىرىنە ازەر يلىكتىرەدى. رەسپۋبليكا بيلىكتەگىلەردىڭ ەكونوميكالىق ساۋاتسىزدىعى مەن جاۋاپسىزدىعى سالدارىنان وراسان زور شىعىنعا باتقان تاۋار رىنوگىن اۋپىرىمدەپ قورعاپ قالعان ساۋىق تەمىرباي ۇلى تەڭگە اينالىمعا ەنگەن 1993 جىلعى 15 قاراشاعا «قازاقستان ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن كۇن!» دەپ انىقتاما بەردى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا قازاقستاننىڭ ءتول تەڭگەسىنىڭ شىنايى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى ساۋىق تاكەجانوۆ دەۋگە بولادى.
ماسكەۋ قازاقستاندى ءاردايىم شيكىزات بازاسى رەتىندە پايدالانىپ, بۇكىل بايلىعىن سورىپ كەلگەنى بەلگىلى. س.تاكەجانوۆ 1974 جىلى مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن قوسا اتقارعاندا, رەسپۋبليكادا «ۇلتتىق تابىس», «ىشكى جالپى ءونىم» دەگەن تەرميندەر وسىعان دەيىن مۇلدە بولماعانىنا تاڭعالادى. جالپى, تاپسىرىلاتىن ەسەپتە ونداي گرافا بار ەكەن, ونى جوعارى جاق تولتىراتىن كورىنەدى. كەلەسى ەسەپتە اتالعان گرافانى ءوزى جاساعان ەسەپ-قيساپ بويىنشا «تومەننەن» جىبەرگەن كۇننىڭ ەرتەڭىندە ساۋىق تەمىرباي ۇلىن ورتالىق كوميتەتتىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى شاقىرىپ, «ۇلتتىق تابىستا» جۇمىسىڭ قانشا, ۇلشىلدىقتى اڭساپ ءجۇرمىسىڭ دەپ دۇرسە قويا بەرەدى. وعان «ۇلتتىق تابىس» ەكونوميكانىڭ نەگىزى ەكەنىن, بۇل تەرميندى پايدالانۋ وداققا, پارتياعا ەشقانداي نۇقسان كەلتىرمەيتىنىن ازەر ءتۇسىندىردى.
كەيىپكەرىمىزدىڭ ومىرىنە, ەڭبەگىنە قاتىستى بۇرىن-سوڭدى جارىق كورگەن نە بار ەكەن دەپ ەلىمىزدەگى گازەت-جۋرنالدار مەن عالامتور جەلىسىن قاراستىرعاندا مارقۇمنىڭ قايتىس بولعانىنا جىل تولۋىنا وراي و.كۆياتكوۆسكي شىعارعان «تاكەجانوۆ» كىتابى مەن بەلگىلى جازۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بەيبىت قويشىباەۆتىڭ تاماشا وچەركىن ۇشىراتتىق. باسقا تولىمدى دۇنيە كوزگە تۇسپەدى. ساۋىق تەمىرباي ۇلىنىڭ قازاقستاندى شىنايى ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىككە جەتكىزۋگە باعىتتالعان باستامالارى مەن تاباندى كۇرەسىن, ماقساتىنا جەتۋىنە كەدەرگى بولعان بيۋروكراتيزم مەن جالتاقتىقتى, ۇلتتىق مۇددەگە جانى اشىمايتىنداردان كورگەن قيىندىقتارىن, اسىرەسە ب.قويشىباەۆ كوركەم تىلمەن, ناقتى دەرەكتەر مەن دايەكتەردى كەلتىرە وتىرىپ بايانداعان ەكەن.
قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پارلامەنتى تاراتىلعاننان كەيىن اشىق پىكىرلەرى ءۇشىن قايتادان دەپۋتات بولىپ سايلانباعان ول شيكىزاتتى كەشەندى تۇردە پايدالانۋ جونىندە «قازاقستان التىنى», «كونۆەرسيا التىنى» سەكىلدى قۇندى باعدارلامالار جاساپ, ورىندالۋىنا باسشىلىق ەتتى. «قازمەتالل» كومپانياسىنىڭ جانە «قازالمازالتىن» كونسورتسيۋمىنىڭ نەگىزىن قالادى, پرەزيدەنتى بولدى.
قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا, سونىڭ ىشىندە مەتاللۋرگيا سالاسىن ءتيىمدى پايدالانۋعا قاتىستى س.تاكەجانوۆتىڭ وزىق ويلارى بولدى. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ كوبىن كوزى تىرىسىندە جۇزەگە اسىرا المادى. ول سوڭىنا ەلەۋلى مۇرا قالدىردى. اسىرەسە, كوپ جىلعى پايىمداۋلار نەگىزىندە جازىلعان «قازاقستاننىڭ ءتۇستى مەتاللۋرگياسى. تاريح فراگمەنتتەرى, ناتيجەلەر مەن تەندەنتسيالار» ەڭبەگىندە قازاقستاندا ءتۇستى مەتاللۋرگيانىڭ پايدا بولۋ, دامۋ كەزەڭدەرىنە توقتالىپ, رىنوكتىق ەكونوميكا جاعدايىندا ونىڭ وركەندەۋ ەرەكشەلىكتەرىن ساراپتادى. «كەشەندى شيكىزاتقا – جاڭا تەحنولوگيالار» اتتى كىتابى ءتۇستى, قارا مەتالدار ءوندىرۋ تەحنولوگياسىن قايتا جاراقتاندىرۋدىڭ بولاشاعىن تالدايدى. مەتالدى سىرتقا ساتۋ ءۇشىن عانا شىعارۋدىڭ بولاشاعى جوق ەكەنىن ايتا كەلىپ, ول تۇتىنۋعا دايىن ونىمگە اينالعاندا عانا ەلىمىزگە پايدا تۇسىرەتىنىن اتاپ كورسەتەدى. ارىپتەستەرى مەن شاكىرتتەرىنىڭ ايتۋىنشا, ساۋىق تەمىرباي ۇلىنىڭ مينەرالدىق شيكىزاتتى كەشەندى وڭدەۋدى ۇسىنعان تۇجىرىمدارى, رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇستانعان پرينتسيپتەرى – ناقتى تەحنيكالىق فيلوسوفيا. وندا ونىڭ ينجەنەرلىكپەن قاتار, مەملەكەتشىلدىك, رەفورماتورلىق ويلارى, كوزقاراستارى شوعىرلانعان. بىراق اۆتور ءوز قاراجاتىمەن شىعارعان, تارالىمى از قۇندى ەڭبەكتەرى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ, ءوندىرىس پەن وقۋ ورىندارىنىڭ نازارىنان تىس قالىپ كەلەدى.
س.تاكەجانوۆ مەتاللۋرگتەر وتباسىنىڭ نەگىزىن قالادى. ساۋىق اعانىڭ زايىبى كلارا زەينوللاقىزى قۋانىشەۆا دا ينجەنەر-مەتاللۋرگ, وسكەمەن قورعاسىن-مىرىش زاۋىتىندا, قازكسر عا مەتاللۋرگيا جانە بايىتۋ ينستيتۋتىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن شۇعىلدانىپ, قازىرگى قازۇتۋ-دا ءدارىس بەردى. تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت, جەتپىسكە تارتا عىلىمي ەڭبەكتىڭ, 15 ونەرتابىستىڭ جانە 7 پاتەنتتىڭ اۆتورى. قىزى ءمادينا – مەتاللۋرگ, ۇلى جانبولات – فيزيك-حيميك ءارى مەتاللۋرگ.
ەرمەك بالتاش ۇلى,
مادەنيەت قايراتكەرى,
نۇرحان مىڭباي,
جۋرناليست