امانگەلدىنىڭ تۇركىستانداعى تۋىستارى

باتىر قازا بولعان سوڭ بالىم امەڭ­گەر­لىك جولمەن قاينىسى ەسەنتايعا قوسىل­عان.

راقىم نۇراقوۆ اقساقال سول نەكەدەن تۋعان.

الاشقا ءماشھۇر يمانوۆتار اۋلەتىنىڭ جەتىسايداعى ۇرپاقتارى, امانگەلدى باتىردىڭ بالاسى ءشارىپ يمانوۆتىڭ ەسەنتايدىڭ ارتىندا قالعان سۇلتان, راقىم جانە راقىمقۇلمەن قاۋىشۋى ءوز الدىنا تاريحى بار جەكە اڭگىمەنىڭ جۇگى.

قاپيادا كوز جۇمعان باتىردىڭ ازاسىنا ارنالعان قارالى جيىننان سوڭ, ءىنىسى ەسەنتاي تورعاي دالاسىنداعى 41 ءۇيلى قىپشاقتى ەرتىپ, سىر بويىن جا­عالاپ, تۇركىستاننىڭ جەتىساي-ماق­ت­اارال جەرىنە كەلىپ قونىستانادى. 

راقىم اقساقالدىڭ كوزىن كورسەك تە الدىنا بارىپ, اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى. ول اۋىلدىڭ تاۋ تۇلعاسى, ەلدى اۋزىنا قاراتقان ءبيى بولدى. اقساقال بىزگە سول بيىكتەن كورىنىپ, اينالاسىن تەكتىلىگىمەن, ايبارىمەن ىقتىرىپ وتىراتىن. باتىردىڭ وتباسى, ۇرپاقتارى, باسىنان كەشكەن شەرلى شەجىرەنىڭ شەت-جاعاسىن اۋلىمىزداعى توي-جيىنداردا, مەكتەپ قابىرعاسىندا وتكەن كەزدەسۋلەردە ەستىدىك. ال تولىققاندى جانە تاريحي دەرەككە نەگىزدەلگەن ەستەلىكتى راقىم نۇراقوۆتىڭ ۇلى, تۇركىستان وبلىسى, شاردارا قالاسىنىڭ بەلگىلى ازاماتى ساپار نۇراقوۆتان سۇراپ بىلدىك. باتىردىڭ بەل بالاسى ءشارىپ بەرىدە 2000 جىلى قايتىس بولعان. تەكتىنىڭ تۇياعى 70 جىل بويى اكەسىنە بايلانىستى جيعان-تەرگەندەرىنىڭ ءبارىن «ساپار بالاما» دەپ اماناتتاپ تاپسىرىپ كەتىپتى.

ەسەنتاي يمانوۆتىڭ ۇلدارى راقىم مەن راقىمقۇل

امانگەلدى يمانوۆ جايلى بەيىمبەت مايلين, عابيت مۇسىرەپوۆ, قوعاباي سار­سەكەەۆ, ماقان جۇماعۇلوۆ جانە باسقا­لار جازدى. تورعايلىق قارت جۋرناليست بوگەتباي الماعامبەتوۆتىڭ ەستەلىك­تەرىندە باتىر مەن بالىمنىڭ 1918 جىل­دىڭ كوكتە­مىندە, قىزىلجىڭعىل بولىسىندا زىلعارا ەدىلباي ۇلىنا بەرىلگەن استا كەزدەسكەنى, وسى اسقا امانگەلدىمەن بىرگە كەيكى باتىردىڭ دا بىرگە كەلگەنى ايتىلادى.

ايتپاقشى, سول كىتاپتىڭ العىسوزىندە ساپابەك ءاسىپوۆ اپامىز جايلى «ق ۇلىن ءمۇسىندى, كوزى بوتاداي جانعان بالبيكە-بالىم باتىردىڭ جۇرەگىنىڭ تورىنەن ورىن الدى» دەپ جازعان.

امانگەلدى باتىر بالىمدى كىشى جار ەتىپ العان سوڭ 7 ايدان كەيىن قاپىدا قازا تاپتى. ارالارىندا بالا جوق. حالىق اقىنى نۇرحان احمەتبەكوۆتىڭ 1990 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان شىققان «امانگەلدى باتىر» داستانىندا بالىمنىڭ باتىردى جوقتاۋى بىلاي دەپ كەلتىرىلىپتى:

«ارتىڭدا قالدى-اۋ بالىمىڭ,

اشىلماعان توياتى,

ۇيادا قالدى ءجاۋتاڭداپ,

رامازان مەن ءشارىبىڭ»

باتىردىڭ باۋىرى ەسەنتاي امان­گەلدىنىڭ قارالى جىلى وتكەن سوڭ جەڭگەسى بالىمعا امەڭگەرلىك جولمەن ۇيلەنەدى. بۇل شامامەن 1920 جىلداردان كەيىن. وسى جايىندا ءشارىپ يمانوۆ 1979 جىلى «جۇلدىز » جۋرنالىنىڭ №11 سانىندا جان-جاقتى جازعان.

«ەسەنتاي اتامىز امانگەلدى اتامىز­دىڭ قازاسىنان سوڭ 41 ءۇيلى قىپشاقتى باستاپ ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىنە كوشەدى. تۇركىستاندى بەتكە العان كوشتەن جەتىساي, ماقتاارال اۋدانىنا قانشاسىنىڭ امان-ەسەن جەتكەنى, قانشاسىنىڭ جولعا ىلەسە الماي قالعانى بىزگە بەلگىسىز». سودان سوڭ كوپ ۇزاماي ەلدە اشارشىلىق باستالىپ كەتتى.  بالىم مەن ەسەنتاي 1933 جىلدارى دۇنيەدەن ءوتتى.

ء«بىز اكەم راقىمنىڭ ۇلكەن اتامىز امانگەلدى باتىر, ءوز اكەسى ەسەن­تاي جايلى ەستەلىكتەرىن تىڭداپ وستىك. ەسەنتاي اتامىز دا ورىسشا-قازاقشا ءبىلىم العان ساۋاتتى ادام بولعان. ساردار اۋلەتى جايلى قولجازبا بارىن بىلگەن تورعايداعى يمانوۆ وتريادىنىڭ قىزىلاسكەرى بيماعامبەت بايماعامبەتوۆ امانگەلدىنىڭ ۇلى رامازاننان سونى سۇراتىپ الىپ, كورگەن-بىلگەندەرىمەن تولىقتىرىپ, يەسىنە قايتىپ بەرگەن. دەمەك, بۇل قولجازبانى امانگەلدى باتىر باستاعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ شەجىرەسى دەپ قابىلداۋعا بولادى. رامازان ونى كەزىندە سول وڭىرگە ءىس-ساپارعا بارعان عابيت مۇسىرەپوۆكە كورسەتىپتى دەگەن ءسوز بار. سەبەبى 1937 جىلى «لەنفيلم» كينوستۋدياسى «امانگەلدى» دىبىستى ءفيلمىن جاساپ شىعاردى. كينوستسەناريدى بەلگىلى جازۋشىلار عابيت مۇسىرەپوۆ پەن ۆسەۆولود يۆانوۆ بىرىگىپ جازدى. فيلم امانگەلدى باتىر مەن ساربازدارىنىڭ ەرلىكتەرى جايلى باياندالادى» دەيدى ساپار نۇراقوۆ اتالارى تۋرالى ارىدان تولعاپ.

اكە-شەشەدەن كوز جازىپ قالعان 6 جاسار راقىم ەسەنتاي ۇلىن نۇراق دە­گەن قازاق, ال 4 جاستاعى راقىمقۇل ەسەن­تاي ۇلىن ەلتاي دەگەن وزبەك اسىراپ العان.

راقىمقۇل ەسەنتاي ۇلىنىڭ وزبەك ەلتايدىڭ قولىنا قالاي تاپ بولعانى جايلى دەرەكتەر ءار جەردە ءارتۇرلى ايتىلادى. بىرىندە ونى امانگەلدىنىڭ ۇلى رامازان تاپسىردى دەسە, بىرىندە ەسەنتايدىڭ اقسارى دەگەن بايبىشەسىنەن تۋعان سۇلتان يمانوۆ تاپسىرعانىن ايتادى. 1933 جىلدارى ەسەنتاي, ارتىنشا بالىم قايتىس بولعاندا اق جۋىپ, ارۋلاپ اتتاندىرعان دا, بالىمنىڭ ساندىعىندا ساقتالعان قولجازبانى كەيىنگىلەرگە تاپسىرعان سول سۇلتان بولۋى ابدەن مۇمكىن.

ءشارىپ يمانوۆتىڭ ەستەلىكتەرىندە ەسەنتايدىڭ ۇلكەن ۇلى ەلتاي دەگەن وزبەك ازاماتىنىڭ قولىنا تاپسىرىلعانى ايتىلعان.

امانكەلدى باتىردىڭ ۇلى ءشارىپ يمانوۆ

«1950-جىلداردىڭ باسىندا سۇل­تان اتامىز ءشارىپ اتامىزعا بارىپ, ءمىرزاشول وڭىرىندە ەكى ءىنىسىن قالدىر­عانىن ايتىپ, بىرگە ىزدەپ كەلگەن. ەل, جەر اتاۋى وزگەرىپ, كوز تانىس ادامداردىڭ ءبارى كورشى اۋىلدارعا قونىستانىپ كەتكەن. اراداعى 17 جىل وڭاي ەمەس, اۋەلى ءوزى بىلەتىن ەلتايدى ىزدەپ, ونىڭ و دۇنيەلىك بولىپ كەتكەنىن بىلەدى. ايەلى كوز جاسىنا تۇنشىعا وتىرىپ, راقىمقۇلدىڭ ەسەنتاي مەن بالىم يمانوۆتاردىڭ پەرزەنتى ەكەنىن, بىراق راقىمقۇل ونى ءوز اناسى رەتىندە قابىلدايتىندىعىن, بۇل سىردى تۋىستارىنىڭ دا بىلمەيتىنىن ايتادى. قىسقاسى, راقىمقۇلدىڭ كىم ەكەنىن كونە كوزدەر ىشتەي بىلسە دە بۇل سىر سىرتقا اشىلماعان. ەلتايدىڭ بايبىشەسى با­ۋىرىن ىزدەپ كەلگەن سۇلتان مەن ءشارىپ يمانوۆتى قۇشاق جايىپ قارسى الادى. «راقىمقۇلدىڭ تۇقىمىن جەلگە شاشپايتىن تەكتى تۇقىمنان ەكەنىن شالىم ەلتاي ايتىپ كەتتى. سۇيەك – سەندەردىكى, جەتىلدىرگەن ەڭبەك بىزدىكى. «تۋعاننان بەرە مە, تۋماعاننان بەرە مە» دەگەن ءسوز بار. قازاق اراسىندا وستىك. باۋىر سەنىكى بالام» دەپ ءبىر قويىن قۇرباندىققا شالىپ, جاقىندارىن شاقىرىپ, سۇلتان مەن راقىمقۇل-شەرتايدى ءبىر-بىرىمەن تابىستىرادى. سودان كەيىن اعايىندى يمانوۆتار ءۇشىنشى ۇل – راقىمنىڭ دەرەگىن ىزدەيدى.

ءشارىپ يمانوۆ پەن راقىم نۇراحوۆ

 ال اكە-شەشەسىنەن ايىرىلىپ قالعان راقىمنىڭ قانداي كۇي كەشكەنى ءوز ەستەلىكتەرىندە ايتىلادى.

«باۋىرىم راقىمقۇلدىڭ قايدا ەكەنىن بىلمەيمىن. ۇيدەن تىسكە باسار تاماق تابا الماعان سوڭ كوشەگە شىعىپ, باسىمنىڭ اۋعان جاعىنا قاراي جۇرە بەردىم. قايدا باراتىنىمدى ءوزىم دە بىلمەيمىن. ءوز بالاسىنىڭ وزەگى تالىپ وتىرعانىن كوزبەن كورگەندەر كىسى بالاسىن قايتەدى. ءبىر كەزدە الدىمنان بەس-التى ايەلدىڭ قاراسى كورىنىپ, ورتالارىنا الدى. سول جەردە قانشا جاتقانىمدى بىلمەيمىن, ءبىرى سۋ بەردى, ءبىرى نان بەردى. «بالىم اپا قانداي ەدى, قايران ەسىل ەردىڭ تۇقىمى» دەپ ءبىر-بىرىنە كۇبىرلەۋىنە قاراعاندا ولار مەنىڭ كىم ەكەنىمدى تانىپ تۇر. ءبىر ايەل مەنى قولىمنان ۇستاپ, ۇيىنە الىپ كەلدى. بۇل ءبىر بالاعا زار بولىپ جۇرگەن نۇراق دەگەن ازاماتتىڭ ءۇيى ەكەن. مەن وسى كەزدەن باستاپ يمانوۆ ەمەس, نۇراقوۆ بولدىم».

سونىمەن, راقىم ارادا 17 جىل وتكەندە ءىنىسى راقىمقۇل, باۋىرى سۇلتان­مەن, اكەسىنىڭ اعاسى امانگەلدى يما­نوۆ­تىڭ بالالارىمەن تابىستى. العاش­قى تانىستىقتان كەيىن راقىم مەن راقىمقۇلدىڭ فاميلياسىن يمانوۆ دەپ وزگەرتىپ, وزدەرىمەن بىرگە الىپ كەتۋ ماسەلەسى قوزعالعان. بىراق راقىم دا, راقىمقۇل دا وزدەرىن باققان – قاققان, ادام قاتارىنا قوسقان كەيىنگى اكە-شەشەلەرىن تاستاپ كەتە المادى. ەكەۋى دە ءبىر بالاعا زار بولعان وتباسىلارعا پەرزەنت قۋانىشىن سىيلاعان بوزداقتار.

قازىر راقىمقۇلدىڭ اتى دا وزگەرىپ كەتكەن. ول ەندى – شەرتاي ەلتاەۆ. وزبەك­تەن كەلىن الىپ, وزبەككە قىز بەردى. ۇرپاقتارى دا تولقۇجات بويىنشا وزبەك بولىپ كەتتى.

«اكەم راقىم كوزى جۇمىلعانشا تىم بولماسا نەمەرە-شوبەرەلەرىنىڭ ءبىرىنىڭ ءوز تەگىمەن اتالعانىن – اكەسى ەسەنتايدىڭ اتىنا جازىلعانىن ارمانداپ ءوتتى. ونىڭ ءساتى تۇسپەدى. ءبىز نۇراقوۆ بولساق, بالالارىمىز راقىمباي بولىپ جازىلدى. اكەمىزدىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى راقىم, بىراق كەيىنگى اتا-اناسى باي بولسىن دەگەن تىلەكپەن قۇجاتىن راقىمباي دەپ جازدىرعان.

بىردە ءشارىپ اتا يمانوۆ اكەمە «سەندەر دە يمانوۆتاردىڭ ءبىر بۇتاعى­سىڭدار. ءبىرىڭ نۇراقوۆ, ءبىرىڭ ەلتاەۆ بولىپ جۇرسىڭدەر. امانگەلدى باتىردىڭ ابىرويى بارىمىزگە ورتاق. ۇلكەن اتالارىڭنىڭ تاقىمى اتتان تۇسكەن جوق. اتقا مىنگەن ادامنىڭ كوڭىلى كوكتە جۇرەدى دەگەن. بۇگىنگىنىڭ تۇلپارى – كولىك» دەپ وزىنە سىيعا بەرگەن سۋ جاڭا كولىكتى اكەمە سىيلاماق بولعاندا قيىندىقتار تۋىندايدى. ول زاڭعا قايشى ەكەن, قان ءبىر بولسا دا تەكتەرى باسقاشا جازىلعان. بىراق ءشارىپ اتام قۇزىرلى جەرلەرگە بارىپ, اكەم راحىمبايدى جاقىن ءىنىسى ەكەنىن دالەلدەپ كولىكتى سىيعا تارتتى», دەيدى باتىردىڭ نەمەرەسى ساپار نۇراقوۆ.

امانكەلدى باتىردىڭ نەمەرەسى ساپار نۇراقوۆ

ساپار نۇراقوۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە اكەسى راقىمنىڭ وگەي اكەسى نۇراق, وگەي اناسى زەرحانعا دەگەن ىقىلاسىنىڭ ەرەكشە بولعانىن ايتىپ ءوتتى.

«اكەم راقىم «قاراپايىم پەندەدە ءبىر انا, ءبىر اكە بولسا, مەندە ەكى انا, ەكى اكە بار, بۇل مەنىڭ تاعدىرىم. كوزىم تىرى­سىندە ولاردى ءبىر-بىرىنەن بولەكتەگەن جوق­پ­ىن. بيولوگيالىق اتا-انام ءومىر سىيلاسا, تاعدىر تابىستىرعان اتا-انام كوزىنىڭ قاراشاعىنداي قورعادى, وقىتتى, ۇيلەندىردى» دەپ وتىراتىن. ءتىپتى بۇل اڭگى­مەنى ءبىز ەس بىلگەلى ايتسا دا جاڭادان ايتىلىپ جاتقانداي قابىلداناتىن. ءاربىر ەستەلىك جاڭا دەرەكتەرمەن تولىعىپ وتىرۋشى ەدى. نۇ­راق اتامىز 1949 جىلى, اجەمىز زەرحان 1969 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. اجەمىزدىڭ كو­زىن كوردىك. ماڭدايعا باسقان جالعىز تا­لىم دەپ اكەمنىڭ تىلەۋىن تىلەپ ءوتتى. ءبىز اۋەلى اللا, سوسىن اتا-اجەمىزدىڭ اق تى­لە­­گىمەن ءوسىپ-وندىك. قازىر راقىمنىڭ ۇل-قى­زىنان تاراعان نەمەرە-شوبەرە, شوپ­شەك­تىڭ ءوزى ۇلكەن قاۋىم» دەيدى ساپار نۇراقوۆ.

كوزى قاراقتى وقىرمانعا امانگەلدى يمانوۆتىڭ ۇرپاقتارى تۋرالى مالى­مەتتەر جاقسى تانىس. ۇلكەنى – رامازان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازا تاپتى, ۇلى باتىرلان اعامىز الماتىدا. ال ءشارىپتىڭ نەمەرەلەرى تەمىر, مۇراتجان الماتىدا تۇرادى.

«ەسەنتاي اتامىز بەن بالىم اجە­مىزدىڭ سۇيەگى تۇركىستان وبلىسى, ماقتاارال اۋدانى, بۇرىنعى «كوم­مۋنيزم» سوۆحوزىنىڭ «جالپاق­ساي» بولىمشەسىندە قالدى. جاتقان جەرىن بىلمەگەندىكتەن باسىنا بەلگى قويا الما­دىق. اكەم راقىمباي ءوزىم ەس بىلگەلى اتا-اناسىن قۇرانمەن جوقتاپ, ساعىنىشىن قۇرانمەن جەتكىزدى» دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ساپار نۇراقوۆ.

ەسەنتاەۆ سۇلتان جانە ءشارىپ يمانوۆ باۋىرلارىن ىزدەپ باراردا الىنعان انىقتاما

الماتى