تۇڭعىش اسكەري جۋرناليست

جالپى, تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى قازاق اسكەري جۋرناليستيكاسىنىڭ جىلناماسى 1992 جىلدان باستاۋ الادى. ءدال سول جىلى 16 جەلتوقساندا قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ورگانى «قا­زاقستان ساربازى» گازەتىنىڭ العاشقى سانى جارىق كوردى. ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, حالىق قاھارمانى ارميا گەنەرالى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ اقپارات سالاسىنا ايرىقشا ءمان بەرىپ, تۇڭعىش اسكەري گازەت پەن تەلەفوتوستۋديانىڭ اشىلۋىنا تىكەلەي ءوزى مۇرىندىق بول­دى. سول تۇستا گازەتتىڭ جاۋاپتى رەداك­تو­رى بولىپ پودپولكوۆنيك ۆيل راح­مانقۇلوۆ تاعايىندالدى. كەيىننەن 1993 جىلى باسشىلىققا كەلگەن پولكوۆنيك ساپارعالي جاعىپاروۆ جەتى جىلدان استام ۋاقىت شىعارماشىلىق ورتانىڭ شىرايىن كەلتىردى. بۇل ەسىم قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىندەگى قالام ۇستاعان ارىپتەستەرىم ءۇشىن اڭىزعا اينالعان. ول – ادالدىقتىڭ ەتالونى. ول – ۇلكەن جۇرەكتى ۇستاز. ول – قامىققانعا قامقور, جابىققانعا جاناشىر بولا بىلەتىن كادىمگى ساپار اعا.

ساپارعالي جاعىپاروۆ 1976 جىلى لۆوۆ جوعارى ساياسي اسكەري ۋچيليششەسىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن تۇڭ­عىش قازاق وفيتسەرى. كاسىبي جۋرناليست. بۇل كەڭەس زامانىندا اسكەري جۋرناليستەر دايارلايتىن بىردەن ءبىر اسكەري وقۋ ورنى بولاتىن. وسى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن ءار جىلدارى پولكوۆنيك اناتولي لادين, پودپولكوۆنيكتەر الەكساندر باۆتۋتو, مارات نۇرسەيىتوۆ جانە پولكوۆنيك سەرىك قاناپيانوۆ سەكىلدى قازاقستاندىق وفيتسەرلەر ءبىتىرىپ شىققان. بۇگىندە اسكەري جۋرناليستيكا سالاسىنداعى ساۋساقپەن سانارلىق بۇل وفيتسەرلەردىڭ ءبارى – قۇرمەتتى دەمالىستا.

ساپارعالي نۇرداۋلەت ۇلىنىڭ ال­عاش­قى وفيتسەرلىك قىزمەتى تىنىق مۇ­حيت فلوتى پريمورە فلوتيلياسىنىڭ «بوەۆوي پريزىۆ» گازەتىندە باستالدى. بۇل جەردە جاۋاپتى حاتشى, رەداكتور بولىپ بەس جىلدان استام ۋاقىت قىزمەت ەتتى. ساپار اعانىڭ «ادميرال سەنياۆين» كرەيسەرىندەگى مۇحيت جورىقتارىندا تۋعان جازبالارى اسكەري باسىلىممەن شەكتەلمەي, «لەنينشىل جاس» گازەتىندە دە جارىق كورىپ تۇراتىن. تەڭىزشىلەر ءومىرى, ونىڭ ىشىندە مەرزىمدى قىزمەتىن وتەپ جۇرگەن قازاق بالالارى جايلى سۋرەتتەمە, وچەركتەرى جاستار گازەتى ارقىلى قالىڭ وقىرمانعا جەتىپ جاتاتىن.

1984 جىلى ۆ.ي. لەنين اتىنداعى اسكەري-ساياسي اكادەميانىڭ رەداكتورلىق ءبولىمىن بىتىرگەن ساپارعالي جاعىپاروۆ ورتا ازيا اسكەري وكرۋگىنىڭ «بوەۆوە زناميا» گازەتىندە ءتىلشى, ءبولىم باسشىسى بولىپ قىزمەت ەتتى.

1989-1993 جىلدارى گەرمانياداعى كەڭەس اسكەرلەرى توبىنىڭ «سوۆەتسكايا ارميا» گازەتىندە ءبولىم باسشىسى بولىپ قىزمەت اتقاردى. كەيىننەن بۇل باسىلىم «ناسلەدنيكي پوبەدى» دەگەن اتپەن جارىق كورىپ تۇردى.

ساپارعالي نۇرداۋلەت ۇلى 1993 جىلى «ەلگە دە اسكەري جۋرناليست كەرەك» دەپ, تۋعان جەرگە ورالادى. قورعانىس ءمي­نيسترى ساعادات نۇرماعامبەتوۆتىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, جاڭادان اشىل­­عان گازەتتىڭ رەداكتورلىعىنا تاعايىن­دالادى. ول جايىندا ءوزى بىلاي ەسكە الادى:

«كوپ جىلدىق اسكەري قىزمەتىمدە تالاي باستىقتى كوردىم. الايدا ساعادات نۇرماعامبەتوۆتەي سىپايى, قاراپايىم, كىشىپەيىل ادام نەكەن-ساياق. ورتا ازيا اسكەري وكرۋگىندە قىزمەت ەتىپ جۇر­گەنىمدە ساعادات قوجاحمەت ۇلىمەن بىرگە قىرعىزستانداعى اسكەري بولىمدەردە قىز­مەتتىك ءىسساپاردا بولعانىم بار. ۇمىت­پاپتى. قۇشاق جايا قارسى الدى. العاشقى كۇننەن اكەلىك قامقورلىعىن كورسەتتى. ء«وز ەلىڭ, ءوز اسكەرىڭ. سوعان جان اياماي قىزمەت ەتە ءبىل!» دەپ باتاسىن بەرىپ ەدى».

كەلەسى جىلى ارميا گەنەرالى ساعادات نۇرماعامبەتوۆتىڭ 100 جىلدىعى مەملە­كەتتىك دەڭگەيدە اتالىپ وتىلەتىنىنە سە­نىمدى. ءانى-مىنە دەگەنشە بۇل جىل دا اياقتالۋعا جاقىن. سول سەبەپتى باتىردىڭ عاسىرلىق تويىنا دايىندىقتى الداعى جىلدىڭ باسىندا باستاپ كەتۋىمىز كەرەك. ءوز تاراپىمنان جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋگە دايىنمىن» دەيدى.

ساپار اعانىڭ 1996 جىلى كۇز ايلارىندا تاجىك-اۋعان شەكاراسىندا قىزمەتتىك ءىسساپاردا بولىپ, ءبىر جارىم اي ۋاقىتىن «قازبات» جاۋىنگەرلەرىمەن بىرگە وتكىزگەنى بار. سول ساپاردا كەيىپ­كەرىمىزدىڭ قالامىن قارۋعا ايىرباستاپ, ساربازدارمەن ءبىر وكوپتا تىزە قوسىپ, قارۋلى قاقتىعىسقا قاتىسقانىن كوپ ادام بىلە بەرمەيدى.

1995 جىلى ساۋىردە سودىرلارمەن بولعان شايقاستاردىڭ بىرىندە 17 جىگىت قازا بولىپ, 30-دان اسا ساربازدىڭ جا­راقات العانى بەلگىلى. ساپار اعا­نىڭ وسى شايقاس تۋرالى بىرقاتار رەس­پۋب­ليكالىق باسىلىمداردا جارىق كورگەن ماقالالارى ەلوردانىڭ «وتان قورعاۋشىلار» الاڭىندا تاجىك-اۋعان شەكاراسىندا قازا تاپقان قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەرگە ارنالعان اللەيانىڭ اشىلۋىنا قوزعاۋ سالعانىن ەستەن شىعارماعان ابزال.

ساپار اعانىڭ ازاماتتىق كەلبەتى مەن ادامي بولمىسى جايىندا كوپ ايتۋعا بولادى. ول كىسى – ىزدەنىستىڭ ادامى. ۇنەمى تاريحي دەرەكتەردى جيناستىرىپ جۇرەدى. كوبىنە كوپشىلىك جۇرت بىلە قويمايتىن, ەسىمى ۇمىتىلعان ەرەكشە ادامدار جايلى تىڭ مالىمەتتەردى تاۋىپ جاريا ەتىپ كەلەدى. ونىڭ ىشىندە ۇلتىمىز ۇمىتا باس­تاعان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, ۇش­قىش ءبىلىس  نۇرپەيىسوۆ جايىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قالام تارت­قانىن ايتا كەتۋ كەرەك. اسكەرگە وزبەك­ستاننان شاقىرىلىپ, سول ەلدىڭ باتىرى اتانىپ كەلگەن ءبىلىس نۇرپەيىسوۆ 1919 جىلى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قا­زا­لى اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. ءبىلىس ءبىر جاسقا تولماي اكە-شە­شە­سى قارا­قال­پاقستاننىڭ پەترو-الەكسان­دروۆسك قالا­سىنا قونىس اۋدارعان. وسىن­داي ىزدە­نىس­تەر­دىڭ ارقاسىندا كەيىنگى جىلدارى قازاق­ستاندا باتىردىڭ ەسىمى اتالا باستادى.

ساپار اعانىڭ ءۇش مارتە كەڭەس ودا­عى­نىڭ باتىرى, اتاقتى ۇشقىش يۆان كوجەدۋبتىڭ جەكە مەحانيگى بولىپ قىزمەت ەتكەن قازاق قىزى ءمادينا ىسقاقوۆا تۋرالى جازعان ماقالاسى دا زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىن بىردەن وزىنە اۋداردى. 1924 جىلى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ ساندىقتاۋ اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن قايسار قىز 17 جاسىندا ءوز ەركىمەن سوعىسقا اتتانعان. كەمەروۆو قالاسىنداعى اۋە بايلانىسى مەكتەبىن بىتىرگەن ءمادينانىڭ ارمانى ۇشقىش بولۋ ەكەن. الايدا ول ارمانى ورىندالماي ۇشاق مەحانيگى كۋالىگىنە عانا قول جەتكىزگەن قازاق قىزى 240-شى جويعىش اۆياتسيا پولكىنە قابىلدانىپ, مايداندا يۆان كوجەدۋبتىڭ اۆيامەحانيگى بولىپ قىزمەت ەتكەن.

ساپار اعاعا ماسكەۋدە اسكەري اكادەميادا وقىپ جۇرگەن جىلدارى ءۇش مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى الەكساندر پوكرىشكينمەن كەزدەسىپ, سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپتى. سول جولى ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اڭىزعا اينالعان ۇشقىش تالعات بيگەلدينوۆ تۋرالى ارىپتەسىنىڭ باعا جەتپەس ەستەلىكتەرىن قاعازعا ءتۇسىرىپ العان ەكەن. قىرىق جىلعا جۋىق ۋاقىت جەكە ارحيۆىندە ساقتالعان قۇندى دۇنيە قازاق باتىرىنىڭ بيىلعى 100 جىلدىعىندا «سارباز» گازەتىندە جاريالاندى.

ارداگەر اعانى قازاقستانداعى اسكە­ري جۋرناليستيكانىڭ بولاشاعى الاڭ­داتادى. ءار جىلدارى ماسكەۋ اسكەري ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋل­تەتىن ءبىتىرىپ كەلگەن بىرەر جاستىڭ باسقا سالاعا اۋىسىپ كەتۋى دە ويلانتارلىق. وتاندىق اسكەري ءباسپاسوز ءۇشىن مامانداردى ءوز ەلىمىزدە وقىتۋ ماقساتىندا ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسكەري كافەدراسى بيىلدان باستاپ اسكەري جۋرناليستەردى دايارلايتىن بولدى.

ساپار اعا ايتادى: «بۇل, ارينە, قۋان­تار­لىق جاڭالىق. ولار بۇل جەردەن ساپ دايىندىعىنان باستاپ, اسكەري جارعى­لاردى جاتتاپ, تاكتيكامەن تانىسىپ, ءتۇرلى اتىس قارۋلارىن مەڭگەرىپ شىعادى. ماماندىعى بويىنشا تەوريالىق ءبىلىم تەرەڭدەتىلىپ وقىتىلىپ قانا قوي­ماي, ولار تاجىريبەدەن ءوتۋى كەرەك. بولا­شاق اسكەري جۋرناليستەر باق بەتىندە مەملەكەتتىڭ قورعانىسى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن كوتەرىپ, قازىرگى زامانعى اقپاراتتىق كۇرەس پەن ونىڭ تاسىلدەرى, قارسى ناسيحات جۇر­گىزۋ, ارنايى اقپاراتتىق وپەراتسيا ۇيىم­داستىرۋ, اسكەري قاقتىعىستار كەزىندەگى باق-تىڭ ءرولى سياقتى باسقا دا وتە ماڭىزدى ماسەلەلەردى زەرتتەپ, زەردەلەي ءبىلۋى كەرەك. ول ءۇشىن تاجىريبە قاجەت».

بار سانالى عۇمىرىن وتان قورعاۋعا ارناعان پولكوۆنيك ساپارعالي جاعى­پاروۆ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا اسكەري جۋرنا­ليس­تەر شوعىرىن تاربيەلەپ شىعاردى. «قازاقستان ساربازىنان» قانات قاققان سول ۇركەردەي توپ ۇستاز سەنىمىن اقتاي بىل­گەن سياقتى. سول توپتىڭ ىشىندە بولعانى­مىزدى ءبىز دە ءاردايىم ماقتان تۇتامىز.

مۇحاربەك ماحامبەت,

زاپاستاعى پودپولكوۆنيك