قازىرگى كەزدە وقۋشىلارعا قاتىستى تالقىلانىپ جۇرگەن ماسەلەلەر از ەمەس. اتا-انالاردىڭ ءبىرازى اۋىر سومكە بالانى اۋرۋعا شالدىقتىرادى دەسە, ەندى ءبىرى ءۇي تاپسىرماسىن ءۇيىپ-توگىپ, مەكتەپتەن تىس ۋاقىتتا وقۋشىنىڭ ميىن اشىتۋدىڭ ەش قاجەتى جوق دەپ سانايدى. ياعني بالا ساباعىن تەك مەكتەپتە وقىپ, ۇيدەگى بوس ۋاقىتىندا ۇيىرمەلەرگە قاتىسىپ, دەنساۋلىققا كوڭىل ءبولىپ, ءبىر مەزگىل ويىنعا دا ۋاقىت تابۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ سومكەسى تىم اۋىر ەكەنىن ايتىپ, ماسەلەنى تسيفرلاندىرۋ ارقىلى شەشۋدى ۇسىنعان-دى. «بالالار وقۋلىققا تولى اۋىر سومكە تاسۋعا ءماجبۇر دەگەن شاعىمدار كوپتەپ تۇسەدى. بۇل بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىنى انىق. سوندىقتان وقۋ ماتەريالدارىن تسيفرلى فورماتقا اۋىستىرۋدى جەدەلدەتۋ قاجەت دەپ سانايمىن», دەدى پرەزيدەنت.
وسىدان كەيىن ۇكىمەت باسشىسى ءاليحان سمايىلوۆ بالالاردى اۋىر سومكە تاسۋدان بوساتۋدى تاپسىرعان ەدى. ءيا, بۇل تۇرعىدا اتا-انالار بالالاردىڭ سومكەسى تىم اۋىر ەكەنىن ءجيى ايتىپ ءجۇر. جۋرناليست نۇربولات تۋىسباي ۇلى دامىعان ەلدەردە وقۋشى مەكتەپكە كىتاپ تاسىمايتىنىن جانە بارلىق وقۋ قۇرالى مەكتەپتە قالىپ, سومكەسىندە ءجۇرىس-تۇرىسقا كەرەگى عانا جۇرەتىنىن العا تارتادى.
«اتا-انا رەتىندە ءوتىنىشىم, وقۋشىلاردى ەكى نارسەدەن بوساتۋ كەرەك. ءبىرىنشىسى – بۇل ەندى تالاي ايتىلعان پروبلەما. قازىرگى كىتاپتاردىڭ كولەمى ۇلكەن, مەكتەپكە بارعاندا اۋىستىرىپ كيەتىن اياقكيىمى, دەنە شىنىقتىرۋعا كيەتىن فورماسى جانە ىشەتىن سۋى بار, ءبىر بالانىڭ ارقاسىنداعى جۇك تىم اۋىر. بالالارىمىز اۋىر سومكەسىن كوتەرە الماي بۇكىرەيىپ, ەڭسەسى ءتۇسىپ, دورباسى جەر يىسكەپ بارا جاتادى. وبال-اق. ەكىنشى ماسەلە دە وسىمەن تىعىز بايلانىستى. بالا ۇيگە كەلگەندە ساباق وقىمايدى, وقىعىسى دا كەلمەيدى. سوسىن ۇيدە ساباقتى اتا-انا ورىندايدى. ەسەبىن شىعارادى, ەسسەسىن جازادى, كەرەك بولسا سۋرەتىن دە سالىپ بەرەدى. ونى مۇعالىم بىلمەيدى ەمەس, بىلە تۇرا باعالايدى. سوندا كىم كىمگە الدانىپ ءجۇر؟ مۇعالىم اتا-اناعا باعا قويا ما؟ بالا ۇيدە اكە-شەشەسىنە ەركەلەيدى, كومەكتەسەتىنىن ءبىلىپ, ارقا سۇيەيدى. ودان ساباق وقىعان بولا ما؟ ال مەكتەپتە وتىرعان بالا ساباعىن ءوز بەتىنشە وقىپ, مۇعالىمنىڭ الدىندا دەڭگەيىن كورسەتەدى. سوعان قاراپ پەداگوگ بالانىڭ «كەم-كەتىگىن» جوندەپ, سول باعىتتا جۇمىس جۇرگىزۋى كەرەك قوي. بىزدە ازىرگە ولاي بولماي تۇر. بالا ساباعىن مەكتەپتە وقىپ, بوس ۋاقىتىندا سەكتسيالارىنا بارسىن. ۇيدە باسقا كىتاپ (مەكتەپ مىندەتتەمەيتىن) وقىسىن, ودان بوساسا ويناسىن. ەڭ باستىسى, مەكتەپكە مورالدىق تۇرعىدا دا, فيزيكالىق تۇرعىدا دا شارشاماي بارسىن. سوندا دەنى ساۋ بالانىڭ وقۋعا ىنتاسى زور بولار ەدى», دەيدى ول.
تالدىقورعان قالاسىنىڭ تۇرعىنى, مۇعالىم نازكەن قاراەۆا: «بالا دەنساۋلىعى مەن بىلىمىنە قاتتى الاڭدايمىن. بىراق بالام ءۇشىن ساباق وقىپ كورگەنىم جوق. ءۇي تاپسىرماسى بوسقا بەرىلمەيدى, ول مەكتەپتە العان ءبىلىمىن نىعايتۋعا ارنالعان. سومكەنى دە, ءۇي تاپسىرماسىن دا الىپ تاستاۋعا مۇلدە بولمايدى», دەپ ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى.
ال استانا تۇرعىنى, مەدبيكە جانسايا ابدىقادىروۆا: «سومكەسىز وقۋشى بولا ما, وعان مەكتەپتەر ءالى دايىن ەمەس. شەتەلمەن سالىستىرماۋ كەرەك. ولاردا ءبىلىم بەرۋ جولدارى ءارتۇرلى. ماسەلەن, تاڭەرتەڭ كەتىپ, كەشكە ءبىر-اق كەلەتىندەرى بار. وقۋشى مەكتەپتە وقيدى, دەمالادى, تۇسكى تاماعىن ىشەدى, ءۇي تاپسىرماسىن ورىندايدى, ۇيىرمەسىنە قاتىسادى, بارىنە ۇلگەرۋگە بولادى. ءبارىمىز سومكە ارقالاپ ءبىلىم الدىق, دەنساۋلىعىمىز شۇكىر, جاقسى», دەيدى.
ءار اتا-انا ءۇشىن بالا دەنساۋلىعى قاشاندا – باستى نازاردا. دەگەنمەن بالا ساۋلىعى ءۇشىن مەكتەپ سومكەلەرىنىڭ ستاندارتتىق سالماعى, وزىندىك بەكىتىلگەن نورمالارى بار. ەلىمىزدە وقۋشىنىڭ سومكەسىندەگى زاتتىڭ سالماعى بالا سالماعىنىڭ 10%-ىن عانا قۇراۋى كەرەك. ياعني وقۋشىنىڭ سالماعى 30 كيلو بولسا, سومكەدەگى زات 3 كيلودان اسپاۋعا ءتيىس. بۇل تەپە-تەڭدىك ساقتالعاندا عانا بالا دەنساۋلىعىنا قاۋىپ تونبەيدى دەيدى ماماندار. ماسەلەن, مينسك قالاسىندا وقۋشى سومكەلەرى مەن پورتفوليوسىنىڭ سالماعى بىلايشا نورمالانادى. باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارى ءۇشىن سومكە سالماعى 600-700 گرامنان, ال ورتا جانە جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى ءۇشىن 1 كيلوگرامنان اسپاۋعا ءتيىس. ال اقش-تىڭ تۇتىنۋ ونىمدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى كوميسسياسى جىل سايىن سومكەگە بايلانىستى جاراقات العان 5 مىڭ بالا توتەنشە جاعدايلار باسقارماسىنا جىبەرىلەتىنى جانە 14 مىڭنان اسا بالا سومكە ارتىنعان كەزدە العان جاراقاتىنا بايلانىستى ەمدەلەتىنى تۋرالى اقپاراتپەن بولىسەدى. ياعني امەريكالىق ورتوپەديالىق حيرۋرگتەر اكادەمياسى دۇرىس پايدالانىلماعان سومكەلەر بۇلشىقەتتەر مەن بۋىنداردى زاقىمداۋى جانە ارقا, مويىن جانە يىقتىڭ قاتتى اۋىرسىنۋىنا, سونداي-اق ىڭعايسىز قالىپقا اكەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ 2021 جىلعى 5 تامىزداعى بۇيرىعىمەن ء«بىلىم بەرۋ وبەكتىلەرىنە قويىلاتىن سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق تالاپتار» سانيتارلىق قاعيدالارىنىڭ 74-تارماعىنا سايكەس كۇندەلىكتى وقۋ جيىنتىعىنىڭ سالماعى: 1-3 سىنىپتاردىڭ ءبىلىم الۋشىلارى ءۇشىن – 1,5-2 كگ, 4-5 سىنىپقا – 2-2,5 كگ, 6-7-سىنىپقا – 3-3,5 كگ, 8-11(12)-سىنىپ وقۋشىلارى ءۇشىن 4-4,5 كگ بولىپ بەكىتىلگەن. ونى باقىلاۋ ءۇشىن بالالاردىڭ مەكتەپ پورتفەلدەرىن ولشەۋگە قويىلاتىن تالاپتار بولماعاندىقتان, ءبىلىم بەرۋ وبەكتىلەرىنە قاتىستى تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلمەيدى. وسىعان بايلانىستى حالىقتىڭ سانيتارلىق-ەپيدەميالىق سالاماتتىلىعى سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ورگان ماماندارىنىڭ مەكتەپ پورتفەلدەرىنىڭ سالماعىنا كۇندەلىكتى مونيتورينگتى جۇزەگە اسىرۋى مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دەنساۋلىق ساقتاۋدى, اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە ءتيىستى سانيتارلىق-گيگيەنالىق جاعدايلار جاساۋ ءۇشىن مينيسترلىك وقۋشىلاردىڭ سومكەلەرىنىڭ سالماعىن مونيتورينگتەۋ جەرگىلىكتى ءبىلىم باسقارمالارىنىڭ باستاماسى بويىنشا اتا-انالارمەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەك دەپ سانايدى. مىسالى, ويىنشىقتار, كۇندەلىكتى كەستەدە قاراستىرىلماعان وقۋلىقتار مەن كەرەك-جاراقتار, اۋىستىرىلاتىن اياقكيىم, سپورتتىق فورمالار سانيتارلىق ەرەجەلەرمەن بەلگىلەنگەن سالماقتان اسىپ كەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان باستاۋىش سىنىپ جەتەكشىلەرىنە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جانە اتا-انالار سومكەنى قاجەتتى كەستەگە سايكەس كۇندەلىكتى باقىلاۋى قاجەت-اق.
اۋىر سومكەلەر بالا دەنەسىن زاقىمدايتىندىقتان دارىگەرلەر سومكە ساتىپ العان كەزدە دە مۇقيات بولىپ, بوس سومكەنىڭ سالماعى جارتى كيلودان اسپاۋىن ەسكەرتەدى.
«اۋىر سومكە بالاڭىزعا قوسىمشا جۇك. وكىنىشكە قاراي, مەكتەپ پورتفوليوسىنىڭ سالماعى اۋىر, اتا-انالاردىڭ الاڭداۋى ورىندى. يىقتا, مويىندا اۋىرسىنۋ, قولدىڭ ۇيۋى بايقالۋى مۇمكىن. بۇل باس اۋرۋى, سكوليوز, لوردوز نەمەسە كيفوز اۋرۋىن شاقىرۋى ىقتيمال. سونداي-اق بالانىڭ سۇيەك اپپاراتىنىڭ قالىپتان تىس دامۋى دا قوسىلادى. 6-7 جاستاعى بالالاردا اعزانىڭ, تىرەك-قيمىل اپپاراتىنىڭ قالىپتاسۋى جاقسى جۇرەدى, سوندىقتان وعان اۋىر زاتپەن كەدەرگى جاساماۋىمىز كەرەك. كوپ اۋرۋ ومىرتقانىڭ قيسايۋىنان باستالاتىندىقتان بۇل ماسەلەگە بەي-جاي قاراماعان دۇرىس», دەيدى اكادەميك ن.د.باتپەنوۆ اتىنداعى تراۆماتولوگيا جانە ورتوپەديا عىلىمي ورتالىعىنىڭ تراۆماتولوگ-ورتوپەد دارىگەرى دوسبول عالىم ۇلى.
قازىر ەلىمىزدە ەلەكتروندى وقۋلىقتار ارقىلى وقۋشىلاردىڭ اۋىر سومكەلەردى تاسۋ ماسەلەسىن شەشۋ جولدارى قاراستىرىلۋدا. الايدا ەلەكتروندى وقۋلىقتىڭ وقۋشى ومىرتقاسىنا, ءومىر سالتىنىڭ قوزعالىس-قيمىلىنا, شامادان تىس كومپيۋتەرلىك تاۋەلدىلىككە اكەلەتىنىن دە ەسكەرگەنىمىز ءجون. سونداي-اق قوعامدا وقۋشىلارعا وقۋلىقتاردىڭ ەكى جيىنتىعىن, ياعني بىرەۋىن ۇيگە, ەكىنشىسىن مەكتەپكە ساتىپ الۋ ارقىلى اۋىر سومكە سالماعىن ەداۋىر جەڭىلدەتۋگە بولادى دەگەن ۇتىمدى ۇسىنىستار دا ايتىلۋدا. ايتالىق, اقش-تا اۋىر سومكەدەن قۇتىلۋ ءۇشىن وقۋلىقتىڭ بىرەۋى مەكتەپتە, بىرەۋى ۇيدە تۇرسا, شۆەتسيادا 8-سىنىپقا دەيىن وقۋشىلار سومكە ۇستامايدى, ياعني ءۇي تاپسىرماسى بەرىلمەيدى. ال ەۋروپانىڭ كەيبىر مەملەكەتتەرىندە وقۋشىلار كۇندەلىكتى ءۇي تاپسىرماسىن تەك كوشىرمە تۇرىندە قاعازبەن عانا السا, قىتايدا مەكتەپ سومكەسىن دارىگەرلەردىڭ تەكسەرۋىنەن كەيىن عانا شىعارۋعا رۇقسات بەرىلەدى. مالايزيادا وقۋلىقتىڭ ورنىنا نوۋتبۋكتەر قولدانسا, يزرايلدە ءبىلىم بەرۋ مينيسترلىگى بەكىتكەن مەكتەپ سومكەسىنىڭ ماسساسىن اتا-انالار كوميتەتى قاداعالايدى ەكەن.
بايقاعانىمىزداي, اۋىر سومكەدەن ارىلۋ ماسەلەسى ءار ەلدە بار جانە ونى شەشۋ ماسەلەسى دە ءارتۇرلى. ءيا, مەكتەپ – تەك عيمارات قانا ەمەس, بالالاردىڭ بىلىمىمەن قاتار دەنساۋلىعىنا دا جاعداي جاسايتىن قاستەرلى دە قاسيەتتى شاڭىراق. «ۇلت بولاشاعى – دەنى ساۋ, ءبىلىمدى ۇرپاق» ەكەنى استە ەسىمىزدەن شىقپاۋعا ءتيىس.