سوڭىندا اسقاق اندەرى, ءتۇرلى تاقىرىپتاعى ولەڭدەرى, ايتىستارى جانە داستان-قيسسالارى قالعان اسەت نايمانباي ۇلى – قازاق رۋحانياتىنا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ, وزىندىك ءۇنىن قالدىرعان كورنەكتى تۇلعا.
ويى ۇشقىر, دۇنيەتانىمى تەرەڭ, اقىندىعى مەن انشىلىگى, سازگەرلىگى الاش جۇرتىن تامساندىرعان اسەتتىڭ شىعارماشىلىعىنا سانا كوزىمەن زەر سالساڭىز, جۇرەگىڭىز اتقاقتاپ, كوڭىلىڭىز سەرپىلىپ, نامىسىڭىز قايرالىپ, جان سارايىڭىز نۇرلانىپ, قازاقتىڭ باي ءتىلىنىڭ قۇدىرەتىن مويىنداپ, تامسانىپ, تۇلا بويىڭىز شىمىرلاپ, ءارى-ءسارى كۇي كەشەسىز دە قالاسىز.
اسەتتەي قيلى تاعدىر يەسى پاتشالىق رەسەيدىڭ وزبىر ساياساتىنان جاپا شەككەن تۋعان ەلىنىڭ اۋىر جاعدايىنا جانى اۋىرادى, بيلىگى جاتتىڭ قولىنداعى حالقىنىڭ شاراسىزدىعىنا كۇيىنەدى. وعان قازاق جەرىندەگى 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ اياۋسىز باسىپ-جانشىلعانى قاتتى اسەر ەتەدى. اقىن قازاقتىڭ وزگەدەن كورىپ وتىرعان قورلىعىنىڭ سەبەبىنە ءۇڭىلىپ, ونى ءوز ولەڭىنە بىلايشا ارقاۋ ەتەدى:
«...زەڭبىرەك, مىلتىق جاساپ,
قالا بولىپ,
نەشە ميلليون حالىق بوپ ج ۇلىسپادىق.
كەرەگىن كۇيگە سالدى تاڭعاجايىپ,
قازاق كەدەي تارتتى عوي
مال ازايىپ...
قۇرالسىز قۋراپ ۇشقان جاپىراقتاي,
تىرشىلىك باستارىنان
باقىتى تايىپ.
كۇنشىلدىكپەن كۇنى وتكەن
ماس ەلىم-اي,
مۇنشا نادان قالۋعا كىمنەن ايىپ؟» دەي كەلىپ, حالقىنىڭ اڭدىعانى وسەك-اياڭ, باققانى قۋلىق-سۇمدىق ەكەنىن, ۇيقى, ەرىنشەكتىك, ناداندىق شىرماپ العانىن ايتادى.
اسەت دەگەندە ونىڭ اندەرى تۋرالى ايتپاي كەتۋگە بولماس. ونىڭ سوڭىندا قالعان اندەرىنىڭ قاي-قايسىسىن تىڭداساڭىز دا تولقىماۋ, تەبىرەنبەۋ مۇمكىن ەمەس. اسەتتىڭ احمەت جۇبانوۆ اتاپ كورسەتكەن «ەركەم-اي», «قاراكوز», «مايدا قوڭىر», «ماقپال», «قايشاقباي», «ۇلكەن ارداق», «كىشى ارداق», «ماليكە قىز», «قيسمەت», ء«ىنجۋ-مارجان», «ىرعاقتى», «كارىلىك», «زۇلقيا» سىندى اندەرىن انشىلەرىمىز شابىتتانا ورىنداپ ءجۇر.
جالپى, اسەت نايمانباي ۇلىن ليريك, ازاماتتىق ءۇنى ايقىن اقىن دەۋگە تولىق نەگىز بار. ويتكەنى ونىڭ ولەڭدەرىندە قوعام ءومىرى شەبەر ءارى شىنايى سۋرەتتەلەدى, جاعدايلار مەن قۇبىلىستار كوركەم تىلمەن باياندالادى. توگىلىپ تۇسكەن ولەڭدەرىندەگى تەرەڭ ويلارى, فيلوسوفيالىق تولعامدارى, عيبراتتى پايىمدارى اقىننىڭ تالعام-تارازىسىنىڭ مىقتىلىعىن كورسەتەدى.
ماسەلەن, ء«تامسىل» اتتى ولەڭىندە:
«تالاپسىز جاس, پايداسىز
وتكەن عۇمىر,
سەكىلدى كەرۋەن تۇسپەس ساحارا ءشول.
اسۋدان جالقاۋلىقپەن اسپاي قالما,
وق جەتپەس, كەرەكسىز تاۋ,
بولمايدى جەر.
ناداندىقتان عىلىمدى قيىنسىنىپ,
اقىلدان اداسىپ ءجۇر بىرقاتار ەل.
اقىل, عىلىم بولماسا, ءبىر پيالا*
(قۇر جىلتىراعان اينەك),
جانارى جوق دوڭگەلەك كوزىڭ ءبىر ءنول.
ۋاعداسىز ءسوز – تۇساۋسىز
بەينە جىلقى,
سەكىلدى پايداسى جوق
جاڭبىرسىز جەل»,
دەگەن اسەت وقۋ-ءبىلىمسىز قازاقتىڭ تەڭدىككە قولى جەتپەيتىنىن ناقتى ايتادى.
ابايدىڭ الدىن كورگەن, ونىڭ تالانتتى شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى اتانعان اسەتتىڭ «جاس جىگىت ناداندىقپەن الدانادى» دەگەن ولەڭىندە:
«اقىلدىنىڭ سوزىندە جۇپارى بار,
عىلىممەن ءتان تازارىپ
جاندانادى.
وقۋدىڭ تۇزەتپەيتىن ادامى جوق,
قاراڭعى مىنبارلارعا شام جانادى.
اقىلدى, از اشۋلى, كوپ پىكىرلى,
پايدالى ناسيحاتتى اڭعارادى»,
دەپ ءوزىنىڭ ويشىل اقىن ەكەنىن كورسەتەدى.
اسەتتىڭ شوقتىعى بيىك شىعارماسى – «اقىرعى ءسوز» دەگەن ولەڭى. مۇنى اقىننىڭ ولەر الدىندا جانى قينالىپ جاتقاندا ايتقان سوڭعى قوشتاسۋ زارى دەسەك تە بولار.
اسەت ون التىنشى جىلعى كوتەرىلىستەن كەيىن پاتشانىڭ جازالاۋشى كۇشتەرىنەن سەسكەنىپ, اۋىلداستارىمەن بىرگە شىعىس تۇركىستانعا ءوتىپ كەتكەنى بەلگىلى... 1923 جىلى اسەت قۇلجا قالاسىندا ءبىر كىسىنىڭ ۇيىندە وتىرعاندا ۋلانىپ ولگەن. وقيعا بىلاي بولعان كورىنەدى. اسەت اسقاق اندەرىن ايتاردا داۋىسىن ءتۇرلى ىرعاققا سالىپ, قۇبىلتىپ, قۇيقىلجىتۋى ءۇشىن ءمۇساتىر سۇيىقتىعىن پايدالانادى ەكەن. الگى كىسىنىڭ ۇيىندە ءان سالىپ وتىرعاندا اسەتتىڭ ءمۇساتىرى تۇگەسىلىپ قالىپ قاسىنداعىلاردان سۇرايدى. سول ساتتە سول ۇيدە وتىرعان ءبىر باقسى «مەندە بار» دەپ ءمۇساتىر ۇسىنادى. وكىنىشكە قاراي ول الماس بولىپ شىعادى دا, اقىن سودان ۋلانىپ, ەرتەڭىنە كوز جۇمادى. مىنە, وسىلايشا اجالعا ارانداپ قالعان اقىن قينالىپ جاتىپ وسى «اقىرعى ءسوزىن» ايتقان.
«بولجاۋسىز وسى ەكەن عوي
ء ولىم دەگەن,
كۇن بۇرىن كوزگە كەلىپ كورىنبەگەن.
ارتىما ءسوز قالدىرماي الا كەتتىم,
قاپتاعى ءدان سياقتى سەبىلمەگەن.
تىرلىكتىڭ قىزىعىنا قىزىپ ءجۇرىپ,
ايقايعا قايران داۋسىم ەرىنبەگەن.
ابايداي ارت جاعىنا ءسوز قالدىرىپ,
جاقسى ەدى-اۋ, اتتەگەن-اي,
ءولۋ دەگەن!»
دەپ, بويىنداعى بارىن حالقىنا بەرىپ ۇلگەرە الماعانىنا اھ ۇرا وكىنگەن اقىن ودان ءارى بىلايشا كۇيىنەدى:
«...الماستى ءمۇساتىر
دەپ تاتىپ الدىم,
دەرت شالدى ونە بويدى,
جاتىپ الدىم.
قۇدايدان تۋرا كەلسە, ارمانىم نە,
اجالدى بەس تەڭگەگە ساتىپ الدىم...
...سالەم دە ارتتا قالعان تۋعان ەلگە,
تۋ تىگىپ, دۋمان قۇرىپ وسكەن جەرگە!
جىرتىلىپ ايرىلعان ۇيرەك-قازى,
سامالى قوڭىر سالقىن ايدىن كولگە!..
...اقىرعى ايتار ءسوزىم وسى بولدى,
ءبارىبىر مەيلى دۇشپان, مەيلى دوسىم.
ارتىمدا ءتىرى قالعان ۇلكەن-كىشى,
بارىڭە اقتىق رەت ايتقان قوشىم!» دەيدى اسەت.
بۇل اقىننىڭ وكىنىشكە تولى سوڭعى ءسوزى. مۇندا اسەتتىڭ جۇرەك شەرى, ەلگە دەگەن ساعىنىشى تۇنىپ تۇر.
اسەتتىڭ اسقاق اندەرى, ارىندى جىرلارى قازاقپەن بىرگە جاساي بەرەدى.