ادامزات تاريحىندا عىلىم مەن ءبىلىم ۇزدىكسىز دامىپ وتىراتىن, سارقىلمايتىن پروتسەسس ەكەنى انىق. ءبىز وسى ءبىلىم مەن عىلىم تۋرالى پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, پروفەسسور ەلەۋسىن ساعىندىقوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلى, ءسىز ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ۇزاق جىلدار ەڭبەك ەتىپ, ونىڭ بارلىق ساتىلارىنان ءوتىپ قانا قويماي, قاي ۋاقىتتا دا پەداگوگيكالىق قىزمەتتە ەلەڭ ەتكىزەرلىك جاڭالىقتار ەنگىزىپ, تىڭ ىزدەنىستەرىڭىزبەن تانىلدىڭىز. بۇگىنگى كۇنى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جالپى ءبىلىم بەرۋ ىسىندەگى احۋالعا قانداي باعا بەرگەن بولار ەدىڭىز؟
– ايتۋىڭىز ورىندى. ماعان ءبىلىم سالاسى ەتەنە جاقىن. ويتكەنى, ونىمەن شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت تىكەلەي اينالىستىم. ەلباسى ن.نازارباەۆ ەلىمىز تاۋەلسىزدىك تابالدىرىعىن اتتاعان العاشقى كۇننەن-اق جاس ۇرپاقتىڭ بولاشاعىنا, وقۋ-تاربيە ىسىنە باسا نازار اۋدارىپ كەلەدى. قازىر ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ كوشباسشىسى بولىپ وتىرعان جوعارى وقۋ ورىندارى, ينتەللەكتۋالدىق مەكتەپتەر, كاسىپتىك-تەحنيكالىق جانە قازاق-تۇرىك ليتسەيلەرى, گيمنازيالار سونىڭ ايعاعى.
قازاقستان ءوزىنىڭ ەگەمەندىگىن جاريالاعاندا ەڭ ءبىرىنشى بولىپ تاۋەلسىزدىگىمىزدى تانىعان – تۇركيا بولاتىن. باۋىرلاس ەكى ەل ءبىر-بىرىنە قاقپاسىن اشتى, الىس-بەرىس, قارىم-قاتىناس باستالدى. قازاق جەرىن بۇكىل تۇركى جۇرتىنىڭ وتانى دەپ تانىعان سول كەزدەگى تۇركيا مەملەكەتىنىڭ باسشىسى تۇرعىت ءوزال ءوز ەلىندەگى جەتىستىكتەردى ۇلتىمىزعا ۇسىنۋمەن بولدى. تۇرىك قاعاناتىنىڭ ۇلان-بايتاق دالاسىن مەكەندەگەن باۋىرلاستاردىڭ انادولى توپىراعىمەن تامىرىمىز قايتا جالعاستى.
ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن 1992 جىلى قازاق-تۇرىك ليتسەيى العاش رەت الماتىدا, سونان سوڭ كوكشەتاۋ, اقتوبە, اقمولا, تۇركىستان قالالارىندا اشىلدى. قازىر ولاردىڭ سانى 30-عا جەتتى. وقۋشىلار سانى 10 مىڭعا جۋىق. تۇركىستاندا قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى, استانا مەن وسكەمەن قالالارىندا حالىقارالىق مەكتەپتەر, الماتى مەن تارازدا كوللەدجدەر جانە وڭتۇستىك استانادا سۇلەيمەن دەميرەل اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت وقۋ-تاربيە, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي جۇرگىزۋدە. ولاردىڭ بارلىعى دا 1997 جىلى «KATEV» حالىقارالىق قوعامدىق قورىنا بىرىكتىرىلىپ, قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنا رۋحاني كوپىر سالىندى.
استانادا 2007-2008 وقۋ جىلىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇساۋىن كەسىپ, جاڭادان حالىقارالىق «نۇر وردا» ءبىلىم كەشەنىنىڭ اشىلۋى, ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ايتۋلى وقيعا بولدى. ءبىلىم كەشەنىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ەلباسى «ينتەللەكتۋالدىق مەكتەپتەرگە ايرىقشا مارتەبە بەرىلەدى, ولار ايرىقشا جابدىقتالادى, ۇستازدار دا ايرىقشا ىرىكتەۋدەن وتەدى», دەپ اتاپ كورسەتتى. سول ۋاقىتتان بەرگى قىسقا مەرزىم ىشىندە حالىقتىڭ ءىلتيپاتىنا بولەنىپ, قۇزىرلى ورىنداردىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولىپ ۇلگەرگەن «نۇر وردانىڭ» قاناتى قاتايا ءتۇستى.
– وسى ءبىلىم ورداسىنىڭ باسقا قازاق-تۇرىك ليتسەيلەرىنەن ايىرماشىلىعى قانداي؟ نەندەي وزگەشەلىگى بار؟
– كەزىندە ءبىلىم ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولعانىمدا, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جاڭا ورتا ءبىلىمىنىڭ بازيستىك وقۋ جوسپارى مەن باعدارلاماسىن ازىرلەگەن توپقا جەتەكشىلىك ەتتىم. وسى ۇلكەن ىسكە ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ عالىمدارىن تارتىپ, بارلىق پاندەردى قامتىعان 120 جاڭا وقۋلىق ازىرلەدىك. ولار مازمۇن-ماعىناسى جاعىنان الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلدى.
وسىلايشا ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا قايناپ-پىسكەندىكتەن «نۇر ورداداعى» ەرەكشەلىك, جاڭالىق مەنى قاتتى قىزىقتىرىپ, كەشەننىڭ بارلىق نىساندارىن ارالادىم, تاجىريبەسىمەن تانىستىم. ءبىلىم بەرۋدەگى ينتەگراتسيانى, جاڭا ءمودۋلدى ايقىن كوردىم. وسى ءبىلىم كەشەنىنىڭ باسشىسى ورحان وزتۋمسۋكتىڭ ءار جاس وسكىننىڭ بويىنداعى قابىلەت ۇشقىنىن تاۋىپ, ونى ءارى قاراي دامىتۋعا ىقىلاسى وزگەشە. پەداگوگ وسىنداي بولۋى كەرەك.
«نۇر وردانىڭ» ەڭ ءبىرىنشى ەرەكشەلىگى, ول بالاباقشا – قازاق-تۇرىك ليتسەيى – حالىقارالىق مەكتەپ ءتىزبەگى جاسالعان. بۇرىنعى قازاق-تۇرىك ليتسەيلەرىندەگىدەي 6-7 سىنىپتان ەمەس, بالا مۇندا ءۇش جاستان قابىلدانادى. ءبىلىم بەرۋ مازمۇنى ءۇش ساتىدا, ياعني, ءبىرىنشى بالاباقشادا, سوسىن 1-6 سىنىپتاردا جۇزەگە اسىرىلادى. 7-11 سىنىپ وقۋشىلارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن «KATEV» حالىقارالىق قوعامدىق قورى بىرلەسىپ ازىرلەگەن مەملەكەتتىڭ جالپى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىنا سايكەس جوسپارلارمەن وقىتىلادى. 1-6 سىنىپ وقۋ جوسپارىنىڭ ۆارياتيۆتىك بولىمىنە سايكەس 3 ساعاتتان اعىلشىن ءتىلى, شاحمات, ينفورماتيكا پاندەرى جۇرگىزىلەدى. «نۇر وردا» تۇلەكتەرى ءتورت ءتىلدى – قازاق, ورىس, اعىلشىن جانە تۇرىك تىلدەرىن تولىق مەڭگەرىپ شىعادى.
وقۋ ۇدەرىسىندەگى تاعى ءبىر باستى ەرەكشەلىك – جەتىلدىرىلگەن وقىتۋ جۇيەسى نەگىزىندە ەنگىزىلگەن ينتەللەكتۋم ءپانى. ءپاننىڭ ماقساتى جاڭا ورتاعا بويىنداعى قابىلەتتەرىمەن بەيىمدەلىپ, ابستراكتى تۇجىرىمدامانى ءتۇسىنىپ جانە ونى قولدانىسقا ەنگىزىپ, شەشىم قابىلداي الاتىن, ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ءۇشىن ءوز ءبىلىمىن قولدانا الاتىن ادامدار قالىپتاستىرۋ.
– العاش رەت قازاق-تۇرىك ليتسەيلەرى اشىلا باستاعاندا ەل ىشىندە وعان كۇمانمەن قاراۋشىلار دا بولعانى جاسىرىن ەمەس. كۇمان بىلاي قالىپ, قتل قازىر جالپى ءبىلىم بەرۋدە كوش باسىنا شىقتى. جالپى ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭاشا ءۇردىسىن اكەلگەن «نۇر وردا» وقۋشىلارىنىڭ جەتىستىكتەرى قانداي ەكەن؟
– اشىلعاننان بەرى وقۋ جىلىنىڭ التىنشى كەزەڭىن اياقتاعالى وتىرعان «نۇر وردا» كەشەنىندەگى ليتسەي وقۋشىلارى جەر-جاھاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە وتكىزىلەتىن حالىقارالىق ءبىلىم جارىستارىندا وزدەرىن قازاقستاننىڭ ۇكىلى ءۇمىتى مەن جارقىن بولاشاعى ەكەنىن دالەلدەپ ۇلگەردى.
2011-2012 وقۋ جىلىنداعى 58 تۇلەكتىڭ 24-ءى ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا, 34-ءى اقش, شۆەيتساريا, كورەيا, انگليا, قىتاي, رەسەي, سينگاپۋر, كانادا, مالايزيا, تۇركيا, شوتلانديا, گەرمانيا مەملەكەتتەرىنىڭ الەمگە تانىمال, الدىڭعى قاتارلى وقۋ ورىندارىنا تۇسكەن. وتكەن وقۋ جىلىندا ليتسەيدى 43 وقۋشى ءبىتىرىپ شىققان. ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدە تۇلەكتەر 106,4 ورتا باللمەن قازاقستانداعى ۇزدىك مەكتەپتەردىڭ وندىعىنا ەنگەن.
ليتسەيدىڭ جەتىستىكتەرگە يە بولۋ سىرى مىنادا دەپ بىلەمىن, ول – حالىقارالىق ءىس-تاجىريبەلەردى زەردەلەپ, زياتكەر, رۋحاني جاعىنان جان-جاقتى دامىعان, باسەكەگە قابىلەتتى, ۇلتىن سۇيەتىن, مىنەز-ق ۇلىق قاعيدالارىنا بەرىك ساۋاتتى ۇرپاق قالىپتاستىرۋدى ماقسات ەتكەن.
«نۇر وردا» كەشەنىندە مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالارعا ارنالعان بالاباقشا بار. 16 توپتىڭ ارقايسىسىنا 14-16 بالادان جيناقتالعان. بالالار كىشكەنتايىنان-اق «ءوزىن-ءوزى تانۋ», «زەرەك بالا», «ءبىز مەكتەپكە بارامىز» باعدارلامالارى مەن وقۋ جوسپارلارى بويىنشا مەكتەپكە دەيىنگى دايىندىقتان ءوتىپ شىعادى. بۇلدىرشىندەر قىسقا مەرزىم ىشىندە-اق ءتىلدى يگەرىپ, ءتىپتى شەبەر سويلەۋگە داعدىلانادى. بالاباقشاداعى حالىقارالىق توپتاردا قازاقستاندىق جانە كەمبريدج ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ بىرىكتىرىلگەن نۇسقاسى قولدانىلادى. بالاباقشا مەڭگەرۋشىسى جانار مولداباەۆانىڭ مەكتەپكە دەيىنگى بالا تاربيەسىن جەتىك بىلەتىنىن بايقادىم.
– ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلى, اتالعان ءبىلىم كەشەنىندە وقۋشىلار ءتورت ءتىلدى تەڭ مەڭگەرىپ شىعادى دەدىڭىز. بۇل وقۋ ورداسىنىڭ قابىرعاسىنان ۇلكەن ءومىر جولىنا اتتانعان تۇلەك ءۇشىن كەرەمەت جەتىستىك قوي.
– ارينە. ەل پرەزيدەنتى «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز!» دەپ اتالاتىن 2011 جىلعى جولداۋىندا: «ەندى ون جىلدان كەيىن مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ 100 پايىزى مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلىپ شىعاتىن بولادى», دەگەن ەدى. ونىڭ شىنايى كورىنىسىن وسى ءبىلىم ورداسىنان كورۋگە بولادى.
قازاق-تۇرىك ليتسەيلەرىنىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرىپ وتىرعان «KATEV» حالىقارالىق قوعامدىق قورى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ماقساتىندا 2008 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكالىق قازاق ءتىلى وليمپياداسىن وتكىزۋدى ءداستۇرگە اينالدىردى. بيىل وسى ۇلكەن ءىس-شارانى التىنشى مارتە وتكىزدى. مۇنى مادەني-رۋحاني ينتەگراتسيا جولىنداعى ءساتتى قادامداردىڭ ءبىرى دەپ اتاۋعا بولادى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءححى سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە ەلباسى: «بولاشاقتا بۇكىل ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋى ءبىزدى بۇرىنعىدان بەتەر ۇندەستىرىپ, بىرلىكتى نىعايتا تۇسەدى», دەپ اتاپ كورسەتتى. ءتىل ماسەلەسىنە كەلگەندە دايەكسىز داۋعا بارماي, وعان باسقا جاعىنان قاراۋ كەرەك. مەملەكەتتىك ءتىل – ءبىزدىڭ ءتىلىمىز – قازاق ءتىلى.
– وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى ەلىمىزدە العاش ليتسەي, گيمنازيا اشىلا باستاعانى بەلگىلى. سوعان سىزدەر ۇيىتقى بولدىڭىزدار. سوندا قانداي تاجىريبەگە سۇيەندىڭىزدەر؟
– مەنىڭ ءوسۋ, قالىپتاسۋ جىلدارىم كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ىسىمەن تىكەلەي بايلانىستى. كەزىندە كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەلەردە وقۋ ءوندىرىسى شەبەرى, يندۋستريالدىق-پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمدى بىتىرگەن سوڭ سوندا وقىتۋشى بولدىم. ماعان وقۋشىلاردىڭ وقۋ-تاربيەسى دە, تۇرمىسى دا, مىنەز-قۇلقى دا بەس ساۋساقتاي بەلگىلى, الاقانداعىداي ايان. سول كەزدەرى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەگە ءتارتىبى مەن وقۋ ۇلگەرىمى تومەن جاستاردى جىبەرۋ ءۇردىس الدى. ارينە, ولاردىڭ اراسىندا وتباسى جاعدايىنا بايلانىستى ءبىر كاسىپتى يگەرىپ, ەرتەرەك ەڭبەككە ارالاسۋدى كوزدەگەن ۇل-قىزدار دا بولدى.
ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ بۇرىننان ساقتالىپ كەلە جاتقان قازىناسى مول. ءبىر عانا ابايدىڭ ءوزىن ەلەپ-ەكشەپ, وقي بەرسەڭ – مارجانى كوپ, ارزانى جوق.
وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىندا مەن اقتوبە وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىن باسقارعان ۋاقىت تاۋەلسىزدىك تۋىن تۇعىرىنا قوندىرعان, ۇلكەن وزگەرىستەر, ساناداعى سىلكىنىستەر كەزەڭىمەن تۇستاس بولدى. سوندىقتان كوپ ىزدەنۋگە تۋرا كەلدى. ءبىز بۇرىنعى مەن بۇگىنگى وزىق تاجىريبەلەردەن ۇيرەنۋدەن قاشپاۋىمىز كەرەك. ماسەلەن, كورشىلەس رەسەيدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە ءحىح عاسىردىڭ باسىندا اشىلعان يمپەراتور ليتسەيىنىڭ وزىندىك ورنى بار. مۇندا دۆوريانداردىڭ بالالارىن مەملەكەتتىك قىزمەتكە دايىنداۋ ماقسات بولعان. ليتسەيدىڭ قۇقىعى ۋنيۆەرسيتەتپەن تەڭەستىرىلگەن. ليتسەي وقۋشىلارى ونەر, سۋرەت سالۋ, تازا جازۋ, بي, سەمسەر, مەرگەندىك, اتقا ءمىنۋ, جۇزۋمەن اينالىسقان. ءتارتىپ – قاتتى, تالاپ – قاتاڭ! ليتسەيدى باسقارعان گراف ا.رازۋموۆسكيدىڭ اسكەري شەنى – باس قولباسشى. باقىلاۋ رەسەي يمپەراتورىنىڭ ءوز قولىندا بولعان. ليتسەيگە قابىلداۋ تالاپتارى قاتاڭ بولعانى سونشا, تالاپكەرلەردى دايىندايتىن وقۋ ورنى اشىلعان. وسىندا وقىپ-تاربيەلەنىپ شىققان ا.پۋشكين, ا.دەلۆيگ, ا.گورچاكوۆ, دەكابريستەر – ۆ.كيۋحەلبەكەر, ي.پۋشكين, مەملەكەتتىك قايراتكەرلەر, ەلشىلەر, سەناتورلار – اعايىندى گيرە, ا.گولوۆنين, د.زامياتين, ن.كورساكوۆ, م.كورف, د.تولستوي, وقىمىستىلار – ك.ۆەسەلوۆسكي, يا.كورت, ن.دانيلەۆسكي, تاعى باسقا دا ايگىلى تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى ليتسەيدىڭ داڭقىن اسىرعان.
وسى وقۋ ورنىنىڭ تاريحى, ءبىلىم ساپاسى, جالپى وقۋ-تاربيە تۇجىرىمى مەنى قاتتى قىزىقتىردى. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن كەلىسىم جۇرگىزە وتىرىپ, تساريتسىن گيمنازياسىمەن جەتە تانىستىق. ءوزىمىز دە باردىق, ماماندارىمىزدى جىبەردىك. وسى ىسكە وتاندىق عالىمدارىمىزدى تارتتىق. سول ۋاقىتتا جەزقازعان وبلىسىندا كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدى جاڭا جول, تىڭ سۇرلەۋگە سالعان بولات ابدىكارىموۆتىڭ ەسىمىن ارىپتەستەرىمىز اڭىز قىلىپ ايتىپ وتىراتىن. بۇل اعانىڭ تاجىريبەسىمەن دە تىكەلەي تانىسىپ, كوپ ۇيرەندىك. ناتيجەسىندە قازاقستاندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, اقتوبە قالاسىندا №107 كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششە-ليتسەي, 11-ءشى شاعىن اۋداندا مەكتەپ-گيمنازيا اشتىق.
– بۇگىنگى كۇنى سول كەزدەگى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىن كورىپ وتىرمىز عوي.
– ارينە! مىسال رەتىندە ءبىر عانا اقتوبەدەگى دارىندى جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان وبلىستىق مامانداندىرىلعان قازاق-تۇرىك ليتسەي-ينتەرناتىن الىپ قاراڭىز. ليتسەي ءوزىنىڭ جيىرما جىلدان اسقان تاريحىندا ۇنەمى العا ۇمتىلۋمەن, شىڭعا كوتەرىلۋمەن كەلەدى.
پرەزيدەنتتىك «بولاشاق» ستيپەندياسىنا يە بولعان 37 تۇلەك الەمنىڭ وزىق وقۋ ورىندارىندا جوعارى ءبىلىم الۋدا. تاعى دا سونشاما جىگىتتەر مەن قىزدار نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا ءتۇستى. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى قازاق-تۇرىك ليتسەيلەرىنىڭ شاكىرتتەرى ءتۇرلى دۇنيەجۇزىلىك ءبىلىم دودالارىندا قازاقستاننىڭ اتىن الەمگە تانىتىپ ءجۇر. قازىرگە دەيىن قازاق-تۇرىك ليتسەيلەرىنىڭ وقۋشىلارى قانجىعاعا 10097 مەدال بايلادى.
جىل سايىن وتكىزىلەتىن ۇبت سىناعىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا قتل رەسپۋبليكادا كوش باسىندا. جوو-عا ءتۇسۋ كورسەتكىشى – 100 پايىز. وتكەن وقۋ جىلىندا قازاق-تۇرىك ليتسەيلەرىنىڭ ۇبت بويىنشا ورتاشا كورسەتكىشى 100 پايىزعا جۋىق بالل قۇرادى.
– مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ساتىبالدى ءساۋىرباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقتوبە.