ءبىلىمنىڭ تىرەگى – الاش وسيەتى

بىلتىرعى وقۋ جىلىنان بەرى ءدال وسى مەكتەپتەردە قازاق ءتىلى مەن ادە­بيە­تى پاندەرىن وقىتۋدا مۇعالىمدەر الاش زيالىلارىنىڭ پەداگوگيكا مەن پسي­حولوگيا, ادىستەمە سالاسىنداعى مۇ­را­لارىن باسشىلىققا الىپ جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ال بيىلدان باستاپ بۇل تىزىم­گە ب.مايلين اتىنداعى №52 مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ ورىس ءتىلى, تاريح, ماتەماتيكا پاندەرى قوسىلدى. استانا قالا­سىن­داعى «ساتىلاي كەشەندى وقىتۋ» تەح­نولوگياسى زەرتحاناسىنىڭ اياسىندا جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان بۇل يگى ىسكە مەكتەپ باسشىلىقتارى جان-جاقتى قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىر.

«سول ءۇشىن دە اتالعان مەكتەپ ديرەكتورلارىنا ايتار العىسىم شەكسىز», دەيدى «سا­تىلاي كەشەندى وقىتۋ» تەحنولو­گيا­سىنىڭ اۆتورى, پەداگوگيكا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى نۇرشا ورازاقىنوۆا. « ۇلى ۇستازى احمەت بايتۇر­سىن ۇلىنىڭ: «الاشقا اتى شىققان ادامدار! كوسەم­دىك­تەرىڭدى اداسپاي ءتۇزۋ ىستەڭدەر! سەندەر اداسساڭدار, ارتتارىڭنان الاش اداسادى, ارتتارىڭنان ەرگەندەردىڭ وبال-سا­ۋابىنا سىزدەر قالاسىزدار!» دەگەن وسيەتى بار. الاش زيالىلارى اڭساعان, ۇلتتىق قۇندىلىقتارى بويىنا سىڭگەن ۇرپاقتى – ادىلەتتى قازاقستاننىڭ بولا­شاق تۇلعا­لا­رىن ءبىز, ۇستازدار قاۋىمى قالىپ­تاس­تىرامىز. ال بۇگىنگى ساباق سونىڭ ءبىر باستاماسى عانا», دەيدى ن.ورازاقىنوۆا.

«بيىلعى وقۋ جىلىندا الاش ارىس­تارىنىڭ ءبىلىم جۇيەسىندەگى ادىستە­مەلىك مۇرالارىن تاجىريبەمەن ۇيلەس­تىرە وتىرىپ, ساپالى بىلىمگە قول جەت­كىزۋدى ماقسات ەتتىك. وسى باعىتتا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ دىبىسپەن جات­تىق­تىرۋ ءادىسىن مەكتەپالدى دايىن­دىق توبى مەن 1-سىنىپتا جەكە دىبىس­تارمەن داعدى ارقىلى جاتتىقتىرساق, 3-4 سىنىپتاردا كۇردەلەندىرىپ تالداۋ جۇيەسى قولدانىلادى», دەيدى №52 مەكتەپ-گيمنازيا ديرەكتورى ۇلبوسىن بايتاسوۆا. ول ءتول تەحنولوگيانى قازاق ءتىلى, ورىس ءتىلى, اعىلشىن ءتىلى, ماتەماتيكا, تاريح پاندەرىندە قولدانۋ ارقى­لى وقۋ ورداسىنىڭ ءبىلىم ساپاسى 78 پا­يىزعا كوتەرىلگەنىن دە ماقتانىشپەن ايتىپ ءوتتى. اتالعان گيمنازيانىڭ 72 وقۋ­شىسى حالىقارالىق وليمپيادالاردا جۇلدەلى ورىندارعا يە بولعان. بۇگىندە مەكتەپتىڭ 48 سىنىبى وسى تەحنولوگيانى قولدانادى. ونىڭ ىشىندە 20 سىنىپ – ءبىلىم ءنارىن تەز ءسىڭىرىپ الاتىن 1-سىنىپ وقۋشىلارى.

ساباق بارىسىندا باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمدەرى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ دىبىسپەن جاتتىقتىرۋ ءادىسىن «ساتى­لاي كەشەندى وقىتۋ» تەحنولوگياسىمەن ۇيلەستىرە وتىرىپ 1-4 سىنىپتار ارالىعىندا تاجىريبەدە قالاي قول­دا­نىلاتىنىن كورسەتتى. سانمەن ورنەك­تەلگەن اسىقتار بويىنشا تاپسىرما العان مۇعالىمدەر دىبىستاردى ساتىلاي تالداپ, سول دىبىستارعا قاتىستى ولەڭ جولدارىن ايتىپ بەردى.

مۇعالىمدەر كۇندەلىكتى ساباقتارىندا الاش ارىستارىنىڭ ناقىل سوزدەرىن تالداۋ نىساناسى ەتىپ الىپ, وقۋشىلارىمەن ۇنەمى وي تولعاۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋدى ادەت­­كە اينالدىرعان. «سول ارقىلى بالا ءتىل ءبىلىمى سالالارىن تەرەڭ, نىق مەڭ­­­­­گەرۋ­مەن قاتار ويلارىن ەركىن, اي­شىق­تى جەتكىزۋگە داعدىلانادى», دەيدى سە­مي­­نارعا جان-جاقتى دايىندىقپەن كەلگەن ۇستازدار قاۋىمى. ءسوزىن ىسىمەن دالەلدەپ بەرگەن مۇعالىمدەر ساباق كە­زىندە الاش زيالىلارىنىڭ التىن قوردا ساقتالعان ناقىل سوزدەرىنە وي-تول­عاپ, سينتاكسيستىك جانە ءسوز قۇرامىنا, لەك­سيكا-گرامماتيكالىق ماعىناسىنا تالداۋ جاسادى.

سەمينار ساباقتىڭ قوناعى, قوعام قايراتكەرى ورازگۇل اسانعازى: «مەن تاۋەلسىزدىككە قانداي ۇلەس قوسىپ ءجۇر­مىن؟» دەگەن سۇراق تۋىنداعاندا اركىم ارقالاي جاۋاپ بەرەدى. وسى تۇستا عالىم, ۇستاز, ءتىل جاناشىرى رەتىندە پروفەسسور نۇرشا الجانبايقىزىنىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. الايدا «جالعىز اعاش ورمان بولمايدى». ۇستاز بەن شاكىرتتىڭ اراسىن جالعايتىن مۇنداي ءتول تەحنولوگياعا ۇلكەن قولداۋ كەرەك. ەڭ ءبىرىنشى وقۋشى, مۇعالىمدەر مەن اتا-انالاردىڭ قولداۋى قاجەت», دەدى.

ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ور­تالىعى ادىستەمە باسقارماسىنىڭ باسشىسى جازيرا ىسقاقوۆا ۇلتتىق جوبانىڭ قازىرگى ءبىلىم جۇيەسىندەگى ءمانى, ءبىلىم الۋشىلاردى تەحنولوگيا بويىنشا وقىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى جايلى ويىمەن بولىسسە, جۋرناليست, الاشتانۋشى الما سايلاۋقىزى «ماعجان جۇماباي ۇلى پە­داگوگيكاسىنداعى ۇلتتىق تانىم» تاقى­­­رىبىندا پرەزەنتاتسيا جاساپ, مۇعا­لىمدەرگە الاش زيالىلارى ارتقان جا­ۋاپ­كەرشىلىك جۇگىن ۇلتتىق سيپاتتاعى ناقتى مىسالدارمەن پايىمداپ بەردى. ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى گۇلداريعا كەنجەباەۆا دا تەحنولوگيانىڭ تيىمدىلىگى مەن ماڭىزىنا توقتالدى. ال ءداستۇرلى ءانشى جاڭاباي وتەگەنوۆ ساباقتا الاش زيالىلارىنىڭ اندەرىن ورىنداپ, جينالعاندارعا ەرەكشە كوڭىل كۇي سىيلادى.

ايتا كەتكەن ءجون, «ساتىلاي كەشەن­دى وقىتۋ» تەحنولوگياسى مەكتەپ تاجىري­بە­سىندە 1994-1995 وقۋ جىلدارىنان باستاپ قولدانىلادى. ءتول تەحنولوگيا الاش ارىستارىنىڭ مۇرالارىن وقىتۋ قۇرالى, ادىستەمەسى بولىپ سانالادى. تەحنولوگيا اۆتورى, عالىم نۇرشا الجانبايقىزى ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن ۇلتتىق مەكتەپ قاجەت دەگەن پىكىردى بۇرىننان ايتىپ كەلەدى.

«بۇگىنگى ساباقتا باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمدەرى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «بالا باستاۋىش مەكتەپتە بار ءپاندى تەك انا تىلىندە عانا وقۋى كەرەك» دەگەن كوزقاراسىن ناقتى ءىس-تاجىريبەسىمەن كورسەتىپ وتىر. جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى ءبىر پىكىرىندە: «مۇعالىم ءتىل ساباعىندا سويلەۋگە, جازۋعا, وقۋعا, قىسقاسى, اڭگى­مە­گە جاتتىقتىرادى ەكەن. ال باسقا پاندەردى وقىتقاندا نە ىستەمەك؟ فيزي­كانى, جاعرافيانى, تاريحتى وقىتۋ دەگەنىمىز – وسى پاندەردىڭ قۇبىلىسى تۋرالى اڭگىمە ەتۋ ەمەس پە؟ ەندەشە, تىلگە توسەلدىرۋ عوي...», دەيدى. «ساتىلاي كەشەندى وقىتۋ» تەحنولوگياسى ارقىلى 5-سىنىپتا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى, قازاقستان تاريحى, ماتەماتيكا, ورىس ءتىلى پاندەرىن وقىتۋ وقۋشىعا ءوز بەتىنشە ارەكەت ەتۋىنە, ءبىلىم الۋىنا ىقپال ەتەدى. الاش ارىستارىنىڭ بالانى وقىتۋ, ۇلتتىق بىلىمگە قاتىستى تۇجىرىمدارىنا سۇيەنگەن تەحنولوگيا ارقىلى پاندەردى قالاي ساباقتاستىرۋعا بولاتىنىن, ونىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن ارتىقشىلىقتارىن ايقىن كورۋگە بولادى», دەيدى زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى نۇرشا الجانبايقىزى.

عالىم قازىرگى جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنىنداعى باستى قاتەلىك – بالا­لار­دىڭ ساۋاتسىز جازۋى مەن ساۋاتسىز سويلەۋى ەكەنىن ايتادى. «ال ساۋاتسىزدىقتى گرامماتيكاسىز جويا المايمىز. سەبەبى گرامماتيكا دەگەنىمىزدىڭ ءوزى ساۋاتتى جازۋ مەن سويلەۋدىڭ تىرەگى», دەيدى ول. «الاش زيالىلارى دىبىسپەن جاتتىقتىرۋدى, وقىتۋدىڭ ءتۇرلى تاسىلدەرىن ۇسىنعان كەزدە مىندەتتى تۇردە گرامماتيكاعا سۇيە­نۋ كەرەك دەگەندى بىلمەستىكتەن ايتىپ وتىرعان جوق. ماسەلەن, جاڭارتىلعان باعدارلامانى قولدايتىندار «ساتىلاي كەشەندى وقىتۋ» تەحنولوگياسىندا كوممۋنيكاتسيا, ياعني تىلدىك قاتىناس جوق دەگەندى ءجيى ايتادى. ال تىلدىك قاتىناس بولماسا ءتىلدى قالاي وقىتۋعا بولادى؟! مۇنداعى تىلدىك قاتىناستىڭ نەگىزى الاش ارىستارىنىڭ يدەيالارىندا جاتىر. ال تىلدىك قاتىناس نە ءۇشىن كەرەك؟ ول تەك بالانىڭ سويلەۋ قاتىناسى ەمەس, سونىمەن قاتار ساۋاتتى سويلەۋ, ساۋاتتى جازۋ, سوزدىك قورىن بايىتۋ دەگەندى بىلدىرەدى. ەگەر بالانىڭ سوزدىك قورى باي بولماسا, ول قالاي تىلدىك قارىم-قاتىناس ورناتا الادى؟!», دەيدى تەحنولوگيانىڭ نەگىزگى تۇجىرىمىن ءتۇسىندىرىپ وتكەن پروفەسسور.

تەحنولوگيا اۆتورى سوزدىك قوردى بايى­تۋ ءۇشىن بالانى حالىق اۋىز ادەبيە­تىمەن سۋسىنداتىپ, ماقال-ماتەل­دەر­دى جاتتات­قىزۋ, ءتۇرلى تاقىرىپ­تاعى ەرتەگى, اڭگىمە­لەردى وقىتۋ, سونداي-اق كلاسسيك اقىن-جازۋشىلاردىڭ ماتىندەرىن قول­دانا وتىرىپ بالالارمەن تىلدىك بايلانىسقا ءتۇسۋدىڭ بەرەرى مول ەكەنىن ايتادى.

«ەڭبەكتەرىمىزدە وسى تاسىلدەردى باس­شىلىققا الامىز. باستى ماقسات – الاش زيالىلارىنىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى مۇرالارىن, ادىستەمەلەرىن, پەداگوگيكا-پسيحولوگيا سالاسىنداعى ەڭبەكتەرىن قايتا جاڭعىرتۋ. الاش ارىستارىنىڭ قوعامدىق قىزمەتى, ادەبيەتتەگى ءرولى, جالپى, ءتىل ءبىلىمى سالاسىنداعى ەڭبەكتەرى قازىرگى تاڭدا جاڭعىرىپ, جاڭا تىنىس الىپ كەلەدى. الايدا ولاردىڭ ادىس­تە­مە سالاسىنداعى ەڭبەكتەرىنىڭ ءالى دە جاڭعىرماي وتىرعانى, مۇعالىمدەر تاجىري­بەسىنە ەنبەگەنى جاسىرىن ەمەس. ەگەر ءبىز شىن مانىندە ساۋاتتى, ۇلت­تىق قۇندىلىعى جەتىلگەن, ۇلتتىڭ بو­لا­شاعىن ويلايتىن, تۋعان تاريحىن, جاع­رافياسىن تەرەڭىنەن بىلەتىن, ءتىلىن قا­دىرلەيتىن ۇرپاق تاربيەلەيمىز دەسەك, وندا مىندەتتى تۇردە الاشتىقتاردىڭ, سونىڭ ىشىندە احمەت بايتۇرسىن ۇلى, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, ماعجان جۇما­باي ۇلى, تەلجان شونان ۇلى, ءالىمحان ەر­مەكوۆتىڭ ەڭبەكتەرىن قايتا قاراپ, بۇگىنگى ءبىلىم جۇيەسىنە ەنگىزۋدىڭ ءتۇرلى ءادىس-تاسىلدەرىن ويلاپ تابۋىمىز قاجەت», دەيدى ن.الجانبايقىزى.