باۋىرجان مومىش ۇلى – 100
ەل مەن ەر ەگىز ۇعىم. ءبىرىنسىز ءبىرىنىڭ ءمانى كەلىسپەيدى. مىسالىن ايتساق, قازاقستان مەن باۋىرجان. قازىر جاھان دۇنيەنى جالپاعىنان باسقاندا, وسى قاستەرلى قوس اتاۋدى قاتارلاستىرا ايتساڭىز, مەرەيىڭىز تاسىپ جۇرە بەرەدى... شالعاي مەملەكەتتىڭ تورىنەن بوگدە بىرەۋدىڭ ءوزىڭدى جىعا تانىعانىنا شالقيسىڭ كەپ. نەنىڭ قۇدىرەتى, ءباتىر-اۋ! ەل مەن ەردىڭ ءبىتىسىپ كەتكەن تاعدىرىنا قاتىستى بۇلقىنىستى وي بۇكىل سانا-سەزىمىڭدى بيلەپ الا جونەلەدى ەكەن.
وتە زەردەلى, تەرەڭ ءبىلىمدى, اتاق قورعاماسا دا قاي دارەجەلى عالىمىڭنان دا كەيدە شوقتىعى بيىكتەۋ كورىنەتىن, ءتىل ءبىلىمىنىڭ ايىرىقشا جاناشىرى, استانالىق سەيىتبەك نۇرقانوۆتىڭ جاراتىلىسى بولەك باتىر باۋىرجان مومىش ۇلى جونىندە اعىتقان مولتەك سىرى ەدى...
– ابەن ومىردەن وتكەن سوڭ گۇلنار مىرجاقىپقىزىنىڭ (ەرى – ابەن ساتىبالديەۆ) ۇيىنە بارا قالدىم, – دەپ باستاعان ەدى كوشەدە كەزدەسە قالعان سەيىتبەك اعا. – توردە توبەدەي بولىپ باۋىرجان مومىش ۇلى وتىر ەكەن. ۇستەل جاسالىپ قويىپتى. ونىڭ بۇرىشىندا كونياك, بىرنەشە فۋجەر تۇر. باتىر اعا كونياكتى جاقسى كورەدى. بىراق ابەننىڭ جەرلەۋىندە بولا الماي, كوڭىل ايتۋعا ەندى كەلگەن ول امالسىز تىنىش وتىرعان سەكىلدى. شاي ىشىلگەن سوڭ باۋكەڭ: “وق تەسكەن قۇيرىق كوپ وتىرىسقا شىدامايدى, تۇرالىق ەندى” دەپ مەنى دە كوتەرە كەتتى.
* * *
...1965 جىل ەدى. ابەن ساتىبالديەۆتىڭ ۇيىندە توي بولىپ جاتىر. باۋكەڭ ءوز سوزىندە: “اتا-انامدى ەسكە ءتۇسىرىپ مىنادان الىپ قويعىم كەلەدى” دەپ كونياكتى شالقايا تارتتى... ماعان توست بەرىلگەندە: “مەن دە باۋكەڭدى قۇپتايمىن. اتا-انالارىمىز ءۇشىن, اسىلدارىمىز ءۇشىن!” – دەپ كوتەرتكىزدىم. قاسىما حامزا ەسەنجانوۆتىڭ زايىبى كەلىپ: “قالقام, راقمەت! وتكەن بوزداقتارىمىزدى ۇمىتپايىق. بوستاندىق ءۇشىن كۇرەستى عوي!” – دەدى دە شىلانعان كوزىن بىلدىرتپەي بۇرىلىپ كەتتى... گۇلنار اپاي, ونىڭ قاسىنداعى تاعى باسقا بەلگىلى-بەلگىلى ءىرى تۇلعالاردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ جۇزدەرىن ءاپ-ساتتە كىرەۋكە شالىپ, مۇڭايىسقا تۇسكەنى سەزىلىپ تۇردى... ءبارى دە ىشتەي مىرجاقىپ سىندى اسىلدارىن ويلاپ, سولاردىڭ رۋحىنا ءمىناجات ەتىپ وتىرعاندارى ايدان-انىق ەدى.
ءسويتىپ, اتتارىن اتاۋعا بولمايتىن الاش ارداقتىلارىن باۋكەڭنىڭ ارقاسىندا ويشا ەسكەرىپ, ارۋاقتارعا تاعزىم ەتكەنىمىزدىڭ وزىنە ءتاۋبا دەستىك.
* * *
اتاقتى كومپوزيتور باقىتجان بايقاداموۆ پەن عالىم اسقار زاكارين قۇداندالىق جولىمەن اتا-ءداستۇر جورالعىسىن جاساسپاق بولعان عوي. قۇدالاردى ۇيدەگىلەر, ارالارىندا باۋىرجان مومىش ۇلى دا بار, ءبارى تاعاتسىزدانا كۇتىپ وتىرادى. قادىرمەندى قوناقتار ۋاقىتىنان كوپ كەشىگىڭكىرەپ كەلەدى. ابدەن شيرىعىپ, تەرىسىنە سىيماي وتىرعان باۋكەڭ ەكى قولىن ۇنمەن سىلاپ الىپ, سىرتتان كىرە بەرگەن قۇدا زاكارينگە تۇرا ۇمتىلىپتى... انالار كەشىرىم سۇراپ, قۇتىلىپتى. ايتپەسە, باتىردىڭ ىعىنان شىقپاعاندا ۇنعا بىلعانار ەدى. باتىردىڭ ويىنى دا قىزىق قوي...
... بۇل توي بايقاداموۆتىڭ ەكى دۇنيەدەگى باياندى باعى بار ەكەندىگىنىڭ كۋاسى ىسپەتتى بولدى. اسىلى, باۋىرجان باتىردىڭ ارالاسقان ءبىر ساتتىك وتىرىس-مەزەتى دە قىمبات اسەرمەن ومىردە ءورىلىپ قالاتىنىنا ءجيى كەزىگىپ, جۇرەكپەن سەزىنىپ ءجۇرمىز-اۋ!
* * *
...توسىننان كەزدەسكەنىمدە سەيىتبەك اعا ماعان قويىن قالتاسىنان الىپ ءبىر قاعاز ۇسىندى. “مومىش ۇلىنا قاتىستى ءازىلحان نۇرشايىقوۆقا جازعان حاتىم ەدى. وقىپ كورەرسىڭ”,– دەدى ءجۇزى نۇرلانىپ.
“ازەكە! تاياۋدا “اقيقات پەن اڭىز” اتتى جاڭا ءتيپتى (“رومان-ديالوگ”) كىتابىڭىزدى وقىپ شىقتىم. باتىر اعامىز تۋرالى باتىل جازىلعان شىعارماڭىز وزىمە قاتتى ۇناعان سوڭ, قۇتتى بولسىن ايتقالى ءوزىڭىزدى ينستيتۋتتان ىزدەگەن ەدىم, ءبىر جاققا جولاۋشى شىعىپ كەتىپسىز. سوندىقتان وسىناۋ ءبىر سۇيكىمدى ادەبي دۇنيەدەن العان اسەرىم جايىندا بىرەر ءسوز ايتقىم كەلىپ وتىر.
مەنىڭ ادەبيەت زەرتتەۋشىسى ەمەس ەكەنىمدى جاقسى بىلەسىز. سوعان وراي شىعارمانىڭ يدەياسىن, كومپوزيتسياسىن, ءتىلىن ت.ب. اتريبۋتتارىن ادەبيەتشىلەرشە تالداپ جاتۋ ءبىز سياقتى قاراپايىم وقۋشىعا لايىق ەمەس.
ويلاپ وتىرسام, بۇعان دەيىن باۋكەڭنىڭ كەيبىر ءوز كىتاپتارىن, گازەت-جۋرنالداعى ءبىراز ماقالالارىن وقىپ, كۋباعا بارعان ساپارى جونىندەگى لەكتسيا-اڭگىمەسىن, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ 30 جىلدىعىنا بايلانىستى تەلەۆيزوردان سويلەگەن ءسوزىن تىڭداعان ەكەنمىن. سولاردان ءتۇسىنىپ-تۇيگەندەرىمدى ءسىزدىڭ رومانىڭىز مولايتا ءتۇستى.
ەسىڭىزدە بار شىعار, باۋكەڭ ءوزىنىڭ جاسى 60-قا تولعان تويىندا رەسمي جانە بەيرەسمي قۇتتىقتاۋلاردىڭ ءبارىنىڭ ورايىنا ءبىر-اق اۋىز ولەڭ وقىپ بەرگەن سياقتى ەدى:
سىر ايتام, ساعان حالقىم, ۇعا بىلسەڭ,
دايىنمىن وت پەن سۋعا – ماعان سەنسەڭ.
ارىڭدى اق نيەتپەن اقتاماسام,
رازىمىن –تەرىس قولمەن باتا بەرسەڭ.
بۇل جولدار باۋكەڭنىڭ ومىرلىك كرەدوسى ىسپەتتى ەستىلەدى ماعان. سوندىقتان دا بولار, وتان ۇلى, نامىس ق ۇلى ابزال جان وسىناۋ جالعىز اۋىز ولەڭدى رەتى بار دەگەن جەرىندە ۇنەمى قايتالاپ وتىراتىنى بايقالادى.
باۋكەڭ تۋرالى كىتاپ جازۋدىڭ ءارى وڭاي, ءارى قيىن ءىس ەكەنىن شىعارماڭىزدا دۇرىس ايتىپسىز. وڭاي بولاتىنى – باتىردىڭ ءومىر جولى ءوز جازعاندارىندا سايراپ جاتىر. ءبىر عانا مىسال: “تاعدىر ماعان دارىتپادى كوكتەمىن, ءوزىڭ ايتتىڭ ءومىر دەگەن – وت دەدىڭ! دۇشپانداردان كوپ اتىلدى ماعان وق, تاعدىر ءادىل – مەنىڭ وعان وكپەم جوق!” ەڭ جاقسىسى – كۇنى بۇگىن باۋكەڭنىڭ كوزى ءتىرى عوي. قيىن بولاتىنى – باۋكەڭ تۋرالى كوپ اڭىز (اسىرەسە, وسەك-اياڭ) ونىڭ ادامگەرشىلىك سوم تۇلعاسىنا كولەڭكەسىن ءتۇسىرۋى مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە باۋكەڭ اسكەري قاھارمان عانا ەمەس (بۇعان ا.بەك پەن باتىردىڭ ءوز شىعارمالارىنان باستاپ, ءسىزدىڭ وسى كىتابىڭىزعا دەيىنگى جازبا دۇنيەلەردىڭ ءبارى كۋا) ۇلتتىق اسكەري كوركەم ادەبيەتىمىزدىڭ تابان تاسىن قالاۋشى عانا ەمەس (بۇل اراسى دا سىزدە ءادىل ايتىلعان), كەشەگى سۇراپىل سوعىستىڭ ويلى تاريحشىسى عوي دەپ تە توپشىلايمىن. “قازاقستاندىق 316-اتقىشتار, كەيىن پانفيلوۆشىلار دەپ اتالعان 8-گۆارديالىق ديۆيزيانىڭ قاھارماندىعى الەمگە ايگىلى. ولار جاپپاي حالىقتىق ەرلىك كورسەتۋدى باستاپ بەردى”. وسى تەزيس باۋكەڭنىڭ “زامانداس تۋرالى تولعاۋ”, ت.ب. ماقالالارىندا (جوعارىداعى ءبىر اۋىز ولەڭ سەكىلدى) جاڭعىرتىلىپ قايتالانىپ ايتىلاتىن سياقتى. سوعان قاراعاندا بۇل پىكىر ۇلتتىق اسكەري تاريحشىمىزدىڭ وزىندىك قورىتىندىسى بولار دەپ ويلايمىن. ۇلى وتان سوعىسىنداعى ۇلى جەڭىستىڭ سەبەپتەرىن اشىپ كورسەتۋدە دە باۋكەڭ رەسمي تۇجىرىمداردى قايتالاپ ايتۋمەن عانا تىنبايتىن سياقتى. شىنىمەن حالقىمىزدىڭ باۋىرجانتانىتۋشىسى (“باۋىرجانوۆەد”) بولعىڭىز كەلسە (بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا بۇل اتاققا سىزدەن جاقىن تۇرعان ەشكىم دە جوق) باۋكەڭنىڭ وسى ءبىر ءۇشىنشى قىرىنا دا كوز تىگە جۇرگەنىڭىزدى قالار ەدىم. اقيقاتىنا كەلسەك, باۋىرجان – اسكەري تاريحشى باۋىرجان – اسكەري تەورەتيكتەن باستالسا كەرەك-ءتى. الايدا باۋىرجان ستراتەگ, باۋىرجان – تاكتيك, جالپى الەۋمەت ءۇشىن قۇپيا ماسەلە مە, الدە جاريا ماسەلە مە – بۇل اراسىن, ارينە, بىلمەيمىن. كىتابىڭىزدا جاياۋ اسكەرلەر ۋستاۆىندا باۋكەڭنىڭ ۇسىنىستارى ەنگەنى تۋرالى جازىلعان ەكەن. سوڭعى ويلاردى سودان ءوربىتىپ ايتىپ جاتقانىم عوي. بارىنەن قيىنى ويشىل باۋكەڭدى ءوز دارەجەسىندە كورسەتۋ بولسا كەرەك.
ازەكە! “اقيقات پەن اڭىزدىڭ” ءومىر جاسى ۇزاق بولادى دەگەن ويدامىن. ويتكەنى, بىرىنشىدەن, ادەبي گەرويىڭىز – حالقىمىزدىڭ سۇيىكتى پەرزەنتى, ەكىنشىدەن, شىعارما – بارىنشا شىنايى.
مايدانداعى ەرلىگىڭىز ءبىر توبە بولسا, مىنا كىتابىڭىز “ەكى توبە” بولدى دەگىم كەلەدى.
سەيىتبەك نۇرقانوۆ.
9.06.1976 جىل”.
...سەكسەننىڭ سەڭگىرىندەگى سەيىتبەك اعانىڭ باۋىرجان مومىش ۇلىنا قاتىستى وسى ءۇش ۇزىك اڭگىمەسى مەن ءبىر حاتى استانانىڭ باس پوشتاسىنىڭ ماڭىنداعى كوشە قيىلىسىندا ايتىلىپ, تابىستالىپتى ماعان. اعامىز وسىندا كەلىپ گازەت, جۋرنال ساتىپ الادى. مەن “اباي” كىتاپ دۇكەنى جاعىنان كەلە جاتامىن. ىزدەگەنىم – كىتاپتار... الدىمنان كىتاپتاي شەجىرەشى قارت جولىعىسا كەتەدى. ءبىر جولى سەكەڭدى سول دۇكەندە كىتاپ قاراپ تۇرعاندا كەزىكتىردىم. قاراپ ەمەس, وقىپ تۇر ەكەن. ساتۋشى قىز قارت كىسىگە ورىندىق اكەپ ۇسىندى. اعامىز جايعاسىپ الىپ وقىسىن. وقىپ, وقىپ تاستاپ كەتەر مە ەكەن دەپ, ماڭايىندا قىزىقتاپ, قارايلاپ ءجۇرمىن. جوق, اقشاسىن تولەپ الدى. الگىندە بايقاعانمىن, مومىش ۇلىنىڭ ءبىر كىتابى!..
قايسار ءالىم, استانا.