ءتول تاريحىمىزدى تۇگەندەپ, زەرتتەپ, زەردەلەپ جازۋ قازىر دە اسا ماڭىزدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقانداي, تاۋەلسىزدىك مۇددەسىنە ساي كەلەتىن جاڭا تاريحىمىز ءالى تولىق جازىلعان جوق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى ءبىر ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا جاڭا مازمۇنداعى كوپ تومدىق تاريحتى جازۋدى تاپسىرۋى سوندىقتان.
وسى ورايدا 2019 جىلى ۇلتتىق ارحيۆ قورلارىن شەتەلدىك ارحيۆتەردە ساقتالعان قازاقستان تاريحىنا قاتىستى قۇجاتتىق دەرەككوزدەرمەن تولىقتىرۋعا ارنالعان «ارحيۆ-2025» جوباسى قولعا الىنعان بولاتىن. اتالعان جوبا اياسىندا قىركۇيەك ايىندا قازاقستاندىق دەلەگاتسيا ارنايى ءىس-ساپارمەن ۇندىستانعا باردى. دەلەگاتسيا قۇرامىندا قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, PhD ج.بولدىقوۆ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى, ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا ماگيسترى ك.پارىمبەكوۆا, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ جەتەكشى ساراپشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت گ.بيسەنوۆا, ەسەپكە الۋ, ساقتاۋ ءبولىمىنىڭ باس ساراپشىسى, نەگىزگى قور ساقتاۋشىسى ب.وماروۆا بولدى. جۇمىس توبى ەكى اپتادان اسا ۋاقىت ۇندىستانداعى عىلىمي مەكەمەلەردە بولىپ, جۇمىس ىستەگەن.
– ءىس-ساپارعا دايىندىق بارىسىندا ءۇندىستاننىڭ ارحيۆ جانە تاعى دا باسقا عىلىمي مەكەمەلەرىمەن مادەني بايلانىستار ورناتۋ ءۇشىن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلدى. بۇل رەتتە بىزگە ءۇندىستان ەلشىلىگىنە قاراستى سۆامي ۆيۆەكاناندا مادەني ورتالىعى جانە قازاقستاننىڭ ۇندىستانداعى ەلشىلىگى كومەكتەستى. جالپى, ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىستىڭ تامىرى تەرەڭ. ەجەلگى زاماننان باستاۋ الادى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ارحەولوگيا سالاسىنداعى دەرەكتەر ەكى ەل اراسىنداعى تاريحي جانە مادەني بايلانىستاردىڭ ۇلى جىبەك جولىنا بايلانىستى كۇشەيە تۇسكەندىگىن دالەلدەيدى. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى دە قازاقستان مەن ءۇندىستان اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستىڭ ورناعانىنا 30 جىل تولىپ وتىر, – دەدى جاندوس بولدىقوۆ.
ەسكە سالا كەتەيىك, وسى جىلدىڭ 13 ماۋسىمىندا ەكى ەلدىڭ مادەنيەت مينيسترلىكتەرى اراسىندا 2022-2025 جىلدارعا ارنالعان مادەني الماسۋ باعدارلاماسىنا قول قويىلعان بولاتىن. باعدارلامادا ۇلتتىق ارحيۆ قورلارىن قازاقستان مەن ءۇندىستان حالىقتارىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى جونىندەگى اقپاراتتى قامتيتىن قۇجاتتارمەن تولىقتىرۋ ماقساتىندا ەكى ەلدىڭ زاڭناماسىنا سايكەس ولاردىڭ كوشىرمەلەرىن انىقتاۋ جانە ءبىر-بىرىنە ۇسىنۋعا جاردەم كورسەتىلەدى دەپ بەلگىلەنگەن. وسى ورايدا, قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعى جانىنان قۇرىلعان عىلىمي ەكسپەديتسيا توبىنىڭ ءۇندىستاننىڭ ۇلتتىق ارحيۆىندە جۇرگىزىلگەن عىلىمي-ىزدەنىس جۇمىستارى ءوز ناتيجەسىن بەردى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
جالپى, ءۇندىستاننىڭ ۇلتتىق ءارحيۆى 1891 جىلى كالكۋتتا قالاسىندا يمپەريالىق مۇراعات دەپارتامەنتى رەتىندە نەگىزى قالانعان. 1911 جىلى جاڭا استانا نيۋ-دەليگە كوشىرىلگەن. 1998 جىلعى 6 شىلدەدە ارحيۆ جانىنان ءۇندىستان تاريحىنا قاتىستى تولىق مالىمەتتەر بەرەتىن «ۇلتتىق ارحيۆ مۇراجايى» اشىلعان. ءۇندىستان ۇلتتىق ارحيۆ قورىنىڭ حرونولوگيالىق دەرەكتەرى سوناۋ 1748 جىلدان باستالادى. نەگىزگى قۇجاتتار اعىلشىن, حيندي, سانسكريت, ۋردۋ, اراب جانە پارسى تىلدەرىندە جازىلعان. ارحيۆ قۇجاتتارى ءتورت ساناتقا بولىنگەن; مەملەكەتتىك قۇجاتتار, شىعىس قۇجاتتارى, قولجازبالار جانە جەكە قۇجاتتار.
– ءبىزدىڭ توپتىڭ ەلىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىستى عىلىمي-ىزدەنىس جۇمىستارى سىرتقى بايلانىستار ءبولىمىنىڭ قيىر شىعىس, سىرتقى ساياسات, بحوپال اگەنتتىگى, ورتالىق ازيا, ورتالىق ءۇندىستان اگەنتتىگى, سىرتقى ىستەر (تاريحي) قۇجاتتارى بويىنشا جۇرگىزىلدى. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە قازاق حالقىنىڭ وتارشىلدىق ساياسات زارداپتارىنا بايلانىستى جەرىنەن ايىرىلىپ, تالاي اۋىر كەزەڭدى باستان كەشىپ, ەجەلگى تۇراعى مەن قارا شاڭىراعىنان ۇدەرە كوشكەن كەزەڭدەرىنە قاتىستى اسا ماڭىزدى قۇجاتتار انىقتالدى. XX عاسىردىڭ باسىندا اشتىق قازاق حالقىن ءۇش مارتە اينالىپ سوقتى. كەڭەس وداعىنىڭ رەسمي دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 1930-1933 جىلدار ارالىعىندا 3 ملن-نان استام قازاق اشتىقتان كوز جۇمعان. 1ملن-نان استام ادام كورشى ەلدەرگە بوسىپ كەتكەندەردىڭ قاتارىنا جاتادى. التاي اسىپ, باركولدەن باستالعان بۇل قارالى كوش گانسۋ چيڭحاي, تيبەت, ءۇندىستان, پاكىستان جەرلەرىنەن تۇراق تاپپاي, امان قالعانى تۋىسقان تۇركيا ەلىنە قونىستانادى. تاريحي دەرەكتەر بويىنشا, قىتاي يمپەرياسىنان قىسىم كورگەن قازاقتار تيبەت اسىپ, ۇندىستانعا ءوتۋدى كوزدەيدى. گيمالاي اسىپ, وبا مەن ىس اۋرۋلارىمەن بەتپە-بەت كەلگەن 3 مىڭ قازاق 1941 جىلى ۇندىستانعا جەتەدى, – دەپ ناقتىلادى قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ساياسي دەپارتامەنت ءبولىمى بويىنشا ءۇندىستاننىڭ ۇلتتىق ارحيۆ قورىندا ساقتالعان «قازاق كوشىنە قاتىستى قابىلدانعان شەشىمدەر, ورتالىق ازيادان كەلگەن 3 مىڭعا جۋىق يمميگرانتتار توبى», «حايدارابادتاعى بحوپال پروۆينتسياسى بويىنشا تەرگەۋ ءىسى جانە ۇندىستانعا كەلگەن قازاقتار ماسەلەسى», «بحوپالداعى قازاقتارعا قاتىستى شىعىندار», «ۇندىستانعا كەلگەن قازاقتار ماسەلەسىن شەشۋ ماقساتىندا قۇرىلعان ۇيىمدار», «كاشميردىڭ دجاممۋ شتاتىنداعى قازاق ميگرانتتارى» اتتى قۇپيا قۇجاتتار قازاق تاريحىنداعى وسىناۋ ءبىر قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردىڭ دالەلى بولىپ سانالاتىن اسا قۇندى دەرەكتەر. ماسەلەن, سولاردىڭ بىرىندە بىلاي دەپ جازىلعان:
«قاراشا ايىنىڭ سوڭىنا قاراي كاشميرگە تاتار شاپقىنشىلىعىنان كەيىن بولماعان ەرەكشە كەرۋەن, موڭعول حالقىنىڭ كوشى كەلدى. مۇسىلماندار, ەرلەر, ايەلدەر مەن بالالار, ولار ءىشىنارا ءدىني جانە ساياسي سەبەپتەرگە بايلانىستى, سونىمەن قاتار ەكونوميكالىق جايلىلىقتى ىزدەپ ۇندىستانعا كەلدى. ولار كاشميرگە 4 مىڭ جىلقىمەن, 3 مىڭ تۇيە جانە 20 مىڭ قويمەن جەتتى».
سونىمەن قاتار انىقتالعان قۇجاتتاردىڭ بىرىندە, دالىرەك ايتساق 1948 جىلى 14 اقپاندا كالكۋتتاداعى قىتاي رەسپۋبليكاسىنىڭ باس كونسۋلدىعى مالىمدەگەن مىناداي دا قۇندى دەرەك بار. «كاشميرگە 1941 جىلى شىڭجاڭ پروۆينتسياسىنان 3 مىڭ قىتايلىق قازاق كەلدى. ولار ءۇندىستاننىڭ اۋا رايىنا بەيىمدەلمەگەندىكتەن اۋرۋدان جانە باسقا دا سەبەپتەردەن قايتىس بولدى. 1943 جىلى شامامەن 500 قازاق بحوپال شتاتىنداعى بوسقىندار لاگەرىنە ورنالاستىرىلدى», دەپ جازىلعان.
– ءۇندىستان ۇلتتىق ءارحيۆىنىڭ ىشكى ساياسات ءبولىمى بويىنشا «رەسەي جانە ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارى» اتتى قوردان كەڭەس داۋىرىندەگى قازاق تاريحىنا قاتىستى قۇجاتتار انىقتالدى. اتاپ ايتار بولساق, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى جانە ونىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى, تۇڭعىش پرەزيدەنتى, كەڭەس وداعىنىڭ جانە قازاقستاننىڭ مەتاللوگەنيا مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, قازاقتان شىققان تۇڭعىش اكادەميك قانىش ساتباەۆ جونىندە مالىمەتتەر بار. ەكسپەديتسيا توبى ءۇندىستان ۇلتتىق ارحيۆ قورىنىڭ كارتوگرافيا ءبولىمى بويىنشا ىزدەنىس جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, 1870-1875 جىلدارى قۇراستىرىلعان «شىعىس تۇركىستان» كارتالارىنىڭ كوشىرمەلەرىن الدى, – دەدى ج.بولدىقوۆ.
عىلىمي ءىس-ساپار بارىسىندا قازاقستان تاريحىنا قاتىستى قۇندى ءارى تىڭ دەرەكتەرى بار 29 ءىس بويىنشا 3 700 پاراق ارحيۆ قۇجاتى ەلگە جەتكىزىلدى. الداعى ۋاقىتتا ءۇندىستاننان اكەلىنگەن قۇجاتتار اۋدارىلىپ, ساراپتالىپ, باسقا دا دەرەككوزدەرمەن سالىستىرىلىپ عىلىمي اينالىمعا تۇسەتىن بولادى. «ارحيۆ-2025» مەملەكەتتىك جوباسى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ تاريحىنا قاتىستى بارلىق دەرەكتەردى جيناۋعا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىپ جاتىر. ۇندىستانعا جاسالعان ساپار – سونىڭ دالەلى.