كونتسەرت نەگىزى ءاشىمتايدىڭ «قوڭىر قازىمەن» اياقتالۋى كەرەك ەكەن باعدارلاما بويىنشا. وعان ءان مەن كۇيدىڭ ىرعاعىنا ماسايراپ وتىرعان ەل كونە مە؟ تاعى سۇرادى. ونىڭ ۇستىنە ايگىلى «قوڭىر قازدى» ورىنداۋشى – تالانتتى كۇيشى جانعالي ءجۇزباي بولسا. جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ ء«انشى» اڭگىمەسىندەگى «شاپالاق تا شاپالاق... ءپالى, شىركىن! بيس-بيس... تاعى دا شىق, تاعى دا!..» دەگەنىندەي عوي. تىڭدارمان پروفەسسور, كۇيشى جانعاليدى قايتارماي, ەكىنشى مارتە كۇي تىلەگەندە, تاتتىمبەتتىڭ «بەس تورەسىن» كۇڭىرەنتتى كۇيشى. كونتسەرت «بەس تورەمەن» اياقتالعانىمەن, ءومىر ونىمەن اياقتالماعانىن تىلەدىك.
سونىمەن قازاننىڭ 11-ءشى كەشىن روزا باعلانوۆا اتىنداعى «قازاقكونتسەرت» «ارقانىڭ ءان-كۇي مۇراسى» اتتى ءدارىس-كونتسەرتىمەن جاپقانى ايتارلىقتاي وقيعا بولدى. اتى ايتىپ تۇرعانداي, بۇل كۇنى استانا تورىندە ارقانىڭ ءان-كۇي مەكتەبى قاناتىن كەرىپ, باۋىرىن جازدى. تاتتىمبەتتىڭ «بەس تورەسى» ەستىلگەندە تەبىرەنبەي قالماسا كەرەك ويلى تىڭدارمان. بىلۋىمىزشە, بەس تورە: قاسىم سۇلتان, سارجان مەن ەسەنگەلدى, كەنەسارى, ناۋرىزباي كورىنەدى عوي. مۇنى قازاق كۇي ونەرىن زەرتتەۋشىلەردىڭ كوبى جازدى. سوندا بۇل كۇي قازاق دالاسىندا حاندىق ءداۋىر قۇلاعاندا, سوڭعى كەنەسارى حانعا شىققان رەكۆيەم بولادى. مۇقيات تىڭداعانعا كۇيدىڭ ورتا تۇسىنان اۋا دومبىرا وكسيدى عوي, كۇي وكسىتەدى. اراسىندا قىرعىز سارىندارى دا كەزدەسەتىنى حان كەنەنىڭ جورىعىن نۇسقاعانى دەسەدى. باسقانى قايدام, ءبىز سوعان يلانامىز. ونىڭ ۇستىنە بۇل تۋىندىنى كونتسەرت اياقتالاردا جانعالي ءجۇزباي شالعاندا, بەيجاي قالا المايسىز. ال ءاشىمتايدىڭ «قوڭىر قازىنىڭ» ورنى تىپتەن بولەك. قازدىڭ قاڭقىلى دا, قۋدىڭ سۇڭقىلى دا اققۋ مويىن دومبىرانىڭ شاناعىنان شىعىپ, قازان ايىنىڭ باسىندا كول جاعالاعانداي كەيىپكە تۇسىرەدى. وكىنىشى مەن وكسىگى قاتار ورىلەتىن ول دا بوتەن كۇي ەمەس «بەس تورەگە». سول ءاشىمتايدان حامزا, حامزادان ماعاۋيا تۋىپ, قازاق شەرتپە كۇي ونەرىنىڭ كۇش-قۋاتىن بۇرىنعىسىنان دا جەتىلدىرە تۇسكەندەي سەزىلەدى كەيدە.
و باستا كونتسەرت شىمىلدىعى «اقساق قۇلانمەن» تۇرىلگەن. كۇي ءتاڭىرى كەتبۇقانىڭ شىڭعىس حانعا بالاسى جوشى حاننىڭ ءولىمىن كۇيمەن ەستىرتۋى. ءبىز بۇعان دەيىن اتالعان كۇيگە نازار تىكتەمەپپىز. تەك قانا اڭىزدارىن ەستىپ جۇرە بەرگەنبىز. «اقساق قۇلان, جوشى حان» دەگەن. سويتسەك, كۇيدىڭ وزىندەي اڭىزدارىنىڭ ءوزى مىڭ قۇبىلادى ەكەن دە. جانە كوبى جوشى حان اڭعا شىققاندا قۇلان قۋىپ ءجۇرىپ مەرت بولۋىمەن, سول قارالى حاباردى شىڭعىس حانعا كەتبۇقانىڭ جەتكىزۋىمەن سيپاتتالادى. «اقساق قۇلاندى» تىڭداۋشىلاردىڭ دەنى وسى ماتىنگە بايلانىپ قالاتىن سياقتى. قۇلاننىڭ شابىسى مەن تەكىرەكتەگەنى, زاۋلاتىپ اتپەن قۋىپ جەتكەنى, الدەبىر جانتالاستار, قارجىسۋلار, تاعىسىن تاعى ءبىر سۇمدىقتار ەلەس بەرەدى. كۇي قانشا ەكپىندى بولعانىمەن, سونشا كۇيىنىش بار بويىندا. قۇلاننىڭ, اتتىڭ شابىسىنا بايلاپ قويۋعا بولمايتىن وزەكتى ورتەگەن وكىنىش كۇيدىرىپ بارا جاتادى. بۇل ءۇيىرلى قۇلان مەن جوشى حان اراسىنداعى ارەكەت قانا ما؟ ونى دا جوققا شىعارمايدى. شىبىن جانى شىعارداعى وكىنىش پەن دەرتتى جاننىڭ قاپاسىن اڭعارتا ما, بىرەسە جىلانعا اربالىپ, اۋزىنا تۇسەردە سايراعان بوزتورعايدىڭ كۇيىن سالعانداي بولا ما, قىسقاسى نەبىر سۇمدىقتى سىيدىرعان كۇي. سونىمەن قاتار دەشتى قىپشاق دالاسىندا, قازاق ۇلىسى قۇرىلاردا, ۇلت بولىپ ۇيىسا باستاعاندا تۋعان ەلدىك پەن ازانىڭ كۇيى. ۇلى شىڭعىستىڭ قۇرىلتايىنا بارماي, دەشتى قىپشاق دالاسىنا «قازاق كەتكەن» ۇلىس يەسى جوشىنىڭ ءولىمىن ەستىرتكەن تۇڭعىش رەكۆيەم. ودان كەيىنگى بارلىق قازاق كۇيىنە ەتالون بولعان دا وسى مۇرا دەپ بىلەمىز.
قازاق حالىق اندەرىنىڭ كەيبىرى بۇل كۇندەرى گيتارامەن دە شىرقالا باستادى. بۇعان دەيىن «دوس-مۇقاسان» ءانسامبلىنىڭ ورىنداعانىن بىلەمىز. بۇگىندە «قارعام-اۋ» سياقتى تاعى باسقا ۇلتتىق اندەردى گيتارانىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن بايان نۇرمىشەۆا شىرقاپ ءجۇر. كەشە بۇل ءاندى گيتارادا ايزات قارابەك سىزىلتتى.
قازاق اندەرى دەگەندە اۋەلى ءتىل ۇشىنا اقان سەرى, ءبىرجان سال ورالاتىنى بەلگىلى. ءبىرجاننىڭ بىردە شارىقتاپ, بىردە قالىقتاپ, ەندى بىردە تەرەڭ تولعانىستارعا جەتەلەر درامالىق اندەرىنىڭ «قىزىعىن سيپاتتاۋعا ءتىل جەتپەيدى». وسى جولى ونىڭ «اداسقاعىن» بەلگىلى ءانشى تولعانباي سەمباەۆ شىرقادى. ءبىرجان اندەرىنىڭ قايىرماسىندا شىرقالار ء«حالالىم-ايىنىڭ» باسىندا ءانشىنىڭ داۋسى دىرىلدەيدى, دومبىرا كۇمبىرلەيدى. ءبىر كەزدە ورتا شەگىنەن ءوتىپ داۋىس ءتۇۋ بيىككە اسپانداپ تۇرىپ العاندا دومبىرانىڭ ءوزى تۇبىنە جەتىپ توقتايدى. داۋىس بوزامىق كوككە ءىلىنىپ سايراۋدان تانباعان بوزتورعايدىڭ ۇنىندەي سوزىلا بەرەدى. تولعانبايدىڭ شىرقاۋىنان وسىنداي وقيعالار ەلەس بەردى كەشە. ابايدىڭ «سەگىزاياعىن» ءوزى سالسا, «سۇرجەكەيدى» حالىقتىڭ سۇراۋى بويىنشا التى قىردان اسىردى.
تاتتىمبەتتىڭ «كوكەيكەستى» كۇيىن ءبىز ول باستا ابىكەن حاسەنوۆتىڭ ورىنداۋىندا تىڭداپ, قۇلاققا ءسىڭدى. وسى جولى بەلگىلى كۇيشى قايرات ايتباەۆ شالدى. ونىڭ بۇل تۋىندىنى بۇرىننان تارتاتىنىن بىلەمىز. «كوكەيكەستىنىڭ» تۇپنۇسقاسى, بۇگىنگە جەتكەن اۋەلگى باستاۋى ابىكەن اتامىزدىڭ قاعىسىندا دەسەك, قايراتتىڭ كۇيدى تولعاپ تارتۋى سوعان جۋىقتايدى. ال ابىكەندى كۇيشىلەر ءوز اراسىندا كۇي ونەرىنىڭ اۋەزوۆىنە بالايتىنى بەلگىلى. بۇل جەردە باستى نازارعا الاتىن دۇنيە – ۇندەگى ۇقساستىق ەمەس. بەلگىلى ءبىر كۇيدى تارتقان سوڭ, ول تۋىندىنىڭ ەجەلگى دىبىستىق جازباسى تۇرعان سوڭ, انا كۇيشى مەن مىنا كۇيشىنىڭ ورىنداۋىندا ءۇننىڭ ايىرماشىلىعى شامالى بولاتىنى ونسىز دا تۇسىنىكتى. ماسەلە ۇندەگى رۋح تۋىستىعىندا سياقتى. ويتكەنى «كوكەيكەستى» شەرتىلگەندە تەربەلە سىڭقىلداپ باستالعان اۋەن ورتا تۇسىنا قاراي كوتەرىلىپ بارىپ, ءبىر كەزدە وكسۋگە اينالارداي بوسايتىن جەرى بار. اسا ءبىر جايلىلىقپەن تەربەلگەن دالانىڭ قوڭىر ءۇنى قالىقتاپ كەلە جاتىپ, قوڭىر قازداي ءىشىن تارتىپ وكسىگەندەي بولىپ, قايتا جازىلادى. ەگىلمەيدى بىراق. جاسىعان دىبىس ەمەس. دومبىرانى تارتىپ وتىرعاندا, شاناقتان شىققان ۇنگە اسپاپتىڭ ءوزى ءيىپ كەتىپ, تەبىرەنگەندەي كۇيگە قالدىرادى. شەكتى شالعانداعى شاناقتىڭ ۇنىنەن بولەك تاعى ءبىر سارىن بايقالادى. كۇيگە جان ءبىتىرىپ, الاپاتىن ارتتىرىپ تۇرعان دا بايقاۋسىز ەستىلەتىن الگى سارىن. قازدىڭ ۇنىنە كەلىڭكىرەيدى. رۋح دەپ وتىرعانىمىز سول سارىن شىعار مۇمكىن. جالپى, دىبىستان بولەك سول ءۇندى شىعارا الۋدان كورىنەتىن سياقتى كۇيشىنىڭ كۇيشىلىگى. ابىكەننەن ءارتاراپتى ەستىلەتىن الگى دىبىس قايراتتىڭ قاعىسىنان دا بايقالادى.
كوزىقاراقتى تىڭدارمان اسقار مۇقياتتى تاني باستاعان شىعار, ءبىز العاش تىڭدادىق. مۇنداي جۋان داۋىستى ەستىمەگەلى قاشان؟ باريتون. ميكروفوننان الىستاپ-الىستاپ بارىپ كوتەرەدى ءۇنىن. ميكروفونسىز-اق سالا بەرسە بولعانداي. بۇل جىگىت اقان سەرىنىڭ «مايداقوڭىرى» مەن ۇكىلى ىبىرايدىڭ «جيىرما بەسىن» دابىلداتتى.
كەشتىڭ جاڭالىعى ءدىنيسلام جايلاۋباي سالعان «دۋداراي» ءانى بولدى دەپ ويلايمىز. بۇعان دەيىن اتالعان تۋىندىنى حالىق ءانى, ءماريام جاگورقىزىنىڭ ءانى دەپ كەلدىك, ولاي ەمەس ەكەن. مۇنىڭ اۆتورى ۇلەباي انەتوۆ اتتى قازاق كورىنەدى. ونى كەزىندە تورەعالي تاشەنوۆ جازعانىن وسى كەشتىڭ جۇرگىزۋشىسى جاسۇلان بازاربەكوۆ مالىمدەدى. ءدىنيسلام بۇل ءاندى اسا ءبىر وزگەشە مانەردە, اسقاقتاتا ورىندادى. كوتەرىڭكى سالدى. جانە بۇعان دەيىن ورىندالىپ جۇرگەن نۇسقالارعا قاراعاندا مۇنىسى اسا قونىمدى ەستىلدى. جالپى, ءدىنيسلامنىڭ انشىلىگىنە جەكە توقتالسا دا بولاتىنداي ءانشى دەگەن ويدامىز. تىڭدارمانداردىڭ دا ىقىلاسى زور شىقتى. حالىق قوشەمەتتەپ باقتى. ءماديدىڭ «ۇشقاراسىن» دا ناقىشىنا كەلتىرىپ, شامىرقانا شىرقادى. داۋىسى كوتەرىڭكى, جاستىق جىگەر, جالىن بار. دارالىعىنا شاك كەلتىرمەيمىز. ءبىر اتتەگەن-ايى, كەيبىر انشىلەر بۇرىننان شىرقالىپ جۇرگەن, ءتىپتى ەلدىڭ قۇلاعىنا ءسىڭىستى بولعان ءان ماتىندەرىن وزگەرتىپ الۋى. مىسالى, ءماديدىڭ «ۇشقاراسىندا» بىلاي ەدى: «سۇيەندىم اباقتىنىڭ شارباعىنا, سيىندىم اتام قازىبەك ارۋاعىنا». مۇنى ءدىنيسلام «سيىندىم ... ءبىر اللاعا» دەپ ۇيقاسىنا دەيىن سىندىرىپ ايتتى. بەكبولات تىلەۋحان ابايدىڭ «اللا دەگەن ءسوز جەڭىل» دەگەنىن «اللاھ دەگەن ءسوز جەڭىل» دەپ بۇرمالاپ جىبەرگەنىندەي ءبىرتۇرلى جاعداي. اۆتور باياعىدا دۇنيە سالعان, ونىڭ ءسوزىن بۇرمالاۋعا ورىنداۋشىنىڭ قانداي حاقى بار؟
كەش بارىسىندا قۇماربەك قالقاتاي بالۋان شولاقتىڭ «عالياسى» مەن ماناربەكتىڭ «پاراۆوزىن» اسپانداتىپ, ءۇزىلدىردى. جاياۋ مۇسا مەن ەستاي اندەرىن بۇل جولى سىرنايمەن كلارا تولەنباەۆا تامىلجىتتى. كونتسەرت كونتسەرتىمەن, ال ءان مەن جىردىڭ ماعلۇماتىنا تولى مۇنداي ءدارىس-كونتسەرت تىڭدارماننىڭ ولجاسى.
شىمىلدىق!