ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 50 جىلدىعى تۋرالى جازبالار

ەڭ اۋەلى, اقاڭنىڭ العاشقى مەرەيتويىنا بايلانىستى «احمەت بايتۇرسىن ۇلى 50-گە تولدى» دەگەن تاقىرىپپەن «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىنىڭ 1923 جىلعى 2 اقپان كۇنگى 64-سانىنا ء«شامىل ماناپ» دەگەن بۇركەنشىك اتپەن جازۋشى ساكەن سەي­فۋلليننىڭ ماقالاسى جارىق كورىپتى. ءدال وسى جىلدارى ورىنبور قالاسى قازاكسر (قىرعىز (قازاق) اۆتونوميالى سوتسيا­ليستىك كەڭەس رەسپۋبليكاسى) استا­ناسى بولعاندىقتان, ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ورگانى (ورگان تسيك كيزرەسپۋبليكي) «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتى رەداكتسياسى ورىنبور قالاسى­نىڭ ترويتسكايا كوشەسىندەگى 37-ۇيدە ورنا­لاسسا, سونىمەن قاتار بارلىق ۇلكەندى-كىشىلى مادەني شارالار دا وسى قالادا ءوتىپ تۇرعان ەكەن. سونىڭ ءبىرى – ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 50 جىلدىعى.

احمەتتانۋشى عالىم رايحان يما­­حان­­بەتتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بايتۇر­سىن­ ۇلىنىڭ 50 جىلدىعى 1923 جىل­دىڭ اقپان ايىندا ورىنبوردا, سۆەردلوۆ اتىنداعى كلۋبتا اتالىپ ءوتىپ, شارا بارىسىندا قازاق حالقىنىڭ اندەرىن جيناقتاۋشى, بەل­­گىلى كومپوزيتور الەكساندر زاتاەۆيچتىڭ مۋ­زى­كالىق شىعارمالارى ورىندالعان ەكەن.

جوعارىدا اتاپ وتكەن س.سەيفۋلليننىڭ ماقالاسى ءدال وسى كۇندەرى جارىق كورگەن. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كۇلاش احمەتتىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گا­زەتىنىڭ 2019 جىلعى 21 قازان كۇنگى سانىندا جاريالانعان «ساكەن جانە «ەڭبەكشىل قازاق»» اتتى ماقالاسىندا: «1922 جىل­دىڭ شىل­دە ايىندا «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىنە سەيفۋللين جاۋاپتى رەداكتور قىز­مەتىنە تاعايىندالدى. سونىمەن قاتار وسى جىلدىڭ قاراشا ايىندا ساكەنگە قازاقستان ۇكىمەتى, ياعني قازاق اسسر حا­لىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتى قوسا تاپسىرىلعان ەدى. ساكەن وسى ەكى قىزمەتتى دە ءۇش جىل – 1925 جىلعا دەيىن قاتار اتقارعان. وسى تۇستا «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە جاريالاعان ساكەننىڭ سۇبەلى ماقالالارىنىڭ ءبىرى – «احمەت بايتۇرسىن ۇلى ەلۋگە تولدى». ماقالا تاقىرىبى ايتىپ تۇرعانداي, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قۇرمەتىنە ەڭ ءبىرىنشى بولىپ ماقالا جاريالاعان – ساكەن. سال­تاناتتى جيىندى ۇيىمداستىرعان دا – سا­كەن, كىرىسپە سوزبەن اشىپ, باستان-اياق جۇر­گىزىپ وتىرعان دا ساكەن» دەپ جازادى. ساكەن­تانۋعا زور ۇلەس قوسىپ جۇرگەن فيلو­لوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پرو­فەسسور كۇلاش دىلداقىزىنىڭ جوعا­رىداعى پايىمىنا الىپ-قوسارىمىز جوق.

وسى ورايدا «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىنە جاريالانعان ساكەن سەيفۋلليننىڭ ماقالاسىن بۇگىنگى ۇرپاق وقىپ, ءبىلسىن جانە وتكەن عاسىر باسىندا قازاق زيالىلارى اراسىندا بۇقار بابامىز ايتقانداي,  جاتتى جانىنان ءتۇڭىلدىرىپ, جاقىنىن جاتتاي سىيلاعان ءۇردىس بولعانىن ءتۇسىنسىن دەمەكپىز: 

«وسى وتكەن يانۆاردىڭ 28-ىندە احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ جاسى 50-گە تولدى. حالىققا وزىنشە قىزمەت قىلعان ادام كامىل توقتايتىن كىسىلىك جاسىنا تولعاندا, سول كىسىنىڭ باستان-اياق حالىققا ىستەگەن قىزمەتتەرىنىڭ قانداي ەكەنىن بايانداپ ءوتۋ ءار ۇلگىلى حالىقتىڭ ادەتى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى قاراپايىم كىسى ەمەس, وقىعان كىسى, وقىعانداردىڭ اراسىنان شىققان ءوز زامانىندا پاتشانىڭ ارام ق ۇلىقتى اتارمان شابارماندارىنىڭ قورلىعىنا, مازاعىنا تۇسكەن, حالىقتىڭ نامىسىن جىرتىپ, داۋىسىن شىعارعان كىسى. ارينە, احمەت قازاق حالقىنىڭ بايى مەن جارلى-جالشى تابىنىڭ جىگىن اشىپ, بۇل ەكى تاپ قاتار تۇرعاندا جارلى تابىن بايلار تابى جۇمىسقا جەگىپ قويىپ, بورسىقشا سورا بەرەتىندىگىن ايتقان جوق. بايلاردان ءبولىپ, جارلى تابىنىڭ عانا نامىستارىن جىرتىپ, ارىن جوقتاعان جوق. جارلى تابىنىڭ شوقپارىن سوققان جوق. قازاق حالقىن باي مەن كەدەيگە بولمەي, نامىسىن بىردەي جىرتتى, ارىن بىرگە جوقتادى. وزگە وقىعان مىرزالار شەن ىزدەپ جۇرگەندە قورلىققا شىداپ, قۇلدىققا كونىپ, ۇيقى باسقان حالىق – قازاقتىڭ ۇلت نامىسىن جىرتىپ, ۇلتتىق ارىن جوقتاعان پاتشا زامانىندا جالعىز-اق احمەت ەدى. قازاقتىڭ ول ۋاقىتتاعى كەيبىر وقىعاندارى ۋەز, گۋبەرناتور, سوتتاردىڭ كۇشىن سالىپ, ءتىلماشى بولىپ, كەيبىر وقىعاندارى ارلارىن ساتىپ, ۇلىقتىق ىزدەپ جۇرگەندە احمەت قازاق ۇلتىنا جانىن اياماي قىزمەتتەرىن قىلدى. اۋەلى ول مەكتەپتە قازاق بالالارىن وقىتىپ تۇردى. ناداندىقپەن كۇرەسىپ, پاتشا ۇكىمەتىنىڭ ءادىلسىز ۇكىم زورلىعىمەن كۇرەسىپ, كرىلوۆ دەگەن ورىس جازۋشىسىنىڭ 40 مىسالىن قازاق تىلىنە اۋداردى. ول 40 مىسالدىڭ ارقايسىسىنا سول پاتشا زامانىنىڭ ادىلەتسىز تۇرمىسىنان الىپ, قازاققا پاتشا ۇكىمەتىنىڭ ىستەيتىن جابىرشىلىگىن ايتىپ, وزىنەن مىسالدار كەلتىردى. قازاق حالقىنىڭ ارىن, نامىسىن جوقتاپ «ماسا» ەسىمدى ولەڭ كىتاپتارىن جازىپ شىعاردى. ودان سوڭ ورىنبوردا «قازاق» دەگەن گازەتتى شىعاردى. ودان سوڭ قازاقتىڭ باستاۋىش مەكتەپتەرىنە ارناپ «وقۋ ءھام ءتىل قۇرالدارىن» جازىپ شىعاردى. كوممۋنيستەرشە جالپى بايلاردىڭ قۇلدىعىندا جۇرگەن جارلىلاردىڭ عانا ارىن, نامىسىن جوقتاماسا دا, كوممۋنيستەرشە جالپى بايلارعا وق اتىپ جالپى جارلىلاردىڭ تاياعىن سوقپاسا دا, احمەتتىڭ حالىققا بۇل ىستەگەن قىزمەتتەرى – زور قىزمەت. بۇل قىزمەتىنىڭ, اسىرەسە كوزگە كورىنەتىندىگى: وزگە وقىعان زامانداستارى ءوز باستارىنىڭ پايداسىن عانا ىزدەپ, ار ءھام يماندارىن ساتىپ جۇرگەندە, احمەت حالىقتىڭ ارىن ىزدەپ, سول ءوزىنىڭ ويعا العان ءىسى ءۇشىن ءبىر باسىن بايگەگە تىككەن. احمەت بايتۇرسىن ۇلى ۇلتىن شىن سۇيەتىن, شىن ۇلتشىل. سول ۇلتىن ءسۇيۋدىڭ زورلىعىنان 1917 جىلى پاتشا ءتۇسىپ, رەۆوليۋتسيا (وزگەرىس) بولعاندا قازاقتىڭ بۇرىننان ارسىز, يمانسىز وقىعاندارى «ۇلتشىل» بولا قالىپ «الاش» پارتياسىن اشقاندا ءبىر قازاق ءۇشىن سول سۇمدارمەن بىرگە «الاش» پارتياسىندا بولدى (ارينە, «وقىعان» دەگەندەرىمىزدىڭ اراسىندا بىرەن-ساران ادال ادامدار دا بار). شىن نيەتتى احمەت ءبىر تۇتىنعان جولى ءۇشىن, شىن سۇيەتىن ۇلتى ءۇشىن قانداي پارتياعا دا كىرمەي قويسىن با؟ ءوزى ءۇشىن ۇلتشىل قۋلاردان ءبولىنىپ, احمەت سول ۇلت قامى ءۇشىن كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنا دا كىردى. ارينە, احمەت اتالعان پارتيا ساپىندا كوپ بولا المادى. ونىڭ بولا المايتىندىعى بەلگىلى ەدى. اقاڭ:

«ىزىڭداپ ۇشقان نازىك ءبىزدىڭ ماسا,

ساپ-سارى اياقتارى ۇزىن ماسا.

وزىنە بىتكەن ءتۇسى وزگەرىلمەس,

دەگەنمەن قارا, ياكي قىزىل ماسا.

ۇستىندە ۇيىقتاعاننىڭ اينالا ۇشىپ,

قاقى جيىپ قاناتتارى بۇزىلعانشا,

ۇيقىسىن از دا بولسا بولمەس پە ەكەن,

قويماستان قۇلاعىنا ىزىڭداسا؟»

راس ايتادى, اقاڭ – «نازىك ماسا». ول ۇيىقتاعان قازاق حالقىنىڭ ۇستىندە قويماستان «ۇيقىسىن از دا بولسا بولۋگە ىزىڭدادى». كوممۋنيستەردىڭ ەرتەلى-كەش «ىزىڭداپ» ءجۇرۋدىڭ ورنىنا مىرزالاردىڭ, بايلاردىڭ بەتىنە بىلش ەتكىزىپ سالىپ قالعانى نازىك جاندى اقاڭا قولايلى كورىنبەدى. قانشا جەردەن ۇلت ءۇشىن كوممۋنيست پارتياسىنا كىرسە دە, دۇنيەدەگى بارلىق ادام بالاسىنىڭ ۇلتىنا قاراماي ءبارىن بىردەي سۇيەتىن كوممۋنيستەردى كورىپ, ءوز ۇلتىن عانا سۇيەتىن اقاڭ ءوزى ايتقانداي «قىزىل» بولا المادى. اقاڭ بايلاردىڭ قۇلدىعىندا شىرىگەن جارلىلاردىڭ ايعايشىسى ەمەس, ولاردىڭ شوقپارشىسى ەمەس, بىراق ادال جۇرەك, بايىن, كەدەيىن ايىرماي قازاق­تى عانا سۇيەتىن تازا ۇلتشىل. قالاي بولسا دا جازۋشىسى از, ادەبيەتى ناشار قازاق جارلىلارىنا «وقۋ ءھام ءتىل قۇرالدارىمەن» قىلعان قىزمەتى تاۋداي. اقاڭ تۋرالى تولىق قىلىپ جازباق ەدىم. گازەت بەتىنىڭ ورنى شامالى بولعاندىقتان قىسقا, ءۇستىرتىن جازىلدى. 50 جاسقا تولعانىنا اقاڭدى شىن كوڭىلدەن قۇتتىقتاپ, بىلايدا ءومىرىنىڭ ۇزاق بولۋىن تىلەيمىز», دەپ جازىپتى ءشامىل ماناپ, ياعني ساكەن سەيفۋللين.

ساكەن سەيفۋلليننىڭ «احمەت بايتۇرسىنوۆ 50-گەتولدى» اتتى ماقالاسى («ەڭبەكشىل قازاق» گازەتى. 1923 جىلعى 2 اقپان. №64).

ماقالا سوڭىنا «1923 جىل, 30 يانۆار. ورىنبور» دەپ قول قويىلىپتى. – سا­كەن­نىڭ «احمەت بايتۇرسىن ۇلى ەلۋگە تولدى» دەگەن العاشقى ماقالاسى 1923 جىلى 30 قاڭتاردا جازىلىپ, 2 اقپاندا «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىندە جاريالاندى. بۇل كەڭەس ۇكىمەتى قايراتكەرلەرىنىڭ اتى­نان جاريالانعان بىردەن-ءبىر ماقالا. م.اۋەزوۆتىڭ ەسسەسى «اقجول» گازەتىندە 4 اقپاندا جارىق كوردى. ارقيلى تۇسى­نىكتەگىلەردىڭ ماقالا-قۇتتىقتاۋلارى بولىپ جاتتى. «ستەپنايا پراۆدا» گازە­تىندە جاريالانعان ابدىكارىم ايتيەۆتىڭ «فاك­تيچەسكيە پوپراۆكي» دەگەن ەسكەرتپەسىنە ساكەن «تاعى دا احمەت تۋرالى» دەگەن ماقالامەن ايتيەۆكە جاۋاپ بەردى», دەپتى اتاقتى ساكەنتانۋشى عالىم تۇرسىنبەك كاكىشەۆ مارقۇم. 

راسىندا تۇرسەكەڭ اتاپ وتكەندەي, س.سەيفۋلليننىڭ ماقالاسىن ارقيلى ادامدار ءارتۇرلى قابىلدادى. سونىڭ ءبىرى جوعارىداعى ايتيەۆتىڭ جازباسى. وسىعان قارسى ساكەن ءوزى باسقارىپ وتىرعان «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىنىڭ 1923 جىلى 6 ناۋرىزداعى 70-سانىنا «تاعى دا احمەت تۋرالى. ايتيەۆكە جاۋاپ» دەگەن تاقىرىپپەن كولەمدى جازبا جاريالادى.

ساكەن سەيفۋلليننىڭ «تاعى دا احمەت تۋرالى. ايتيەۆكە جاۋاپ» ماقالاسى («ەڭبەكشىل قازاق» گازەتى 1923 جىل, 6-ناۋرىز. № 70)

اۆتور اتالعان ماقالاسىندا: «ورىن­بوردا ورىس تىلىندە شىعاتىن «ستەپنايا پراۆدا» دەگەن گازەتتىڭ 33-نومىرىندە ايتيەۆ جولداس مەنىڭ «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىنىڭ 64-ءشى نومىرىندە احمەت بايتۇرسىن ۇلى 50 جاسقا تولعان تاقىرىپتى جازعان ماقالامدى مىنەپ, مەنىڭ «قاتەلەرىمدى» تۇزەپ, ءسوز جازادى («فاكتيچەسكيە پوپراۆكي»). بىرەۋدىڭ ءسوزىنىڭ بىرەۋ قاتەسىن تۇزەتىپ جازعاندا سول قاتە ماقالا جازىلعان گازەتتىڭ وزىنە جازۋشى ەدى. ەگەردە ول گازەت باسپاسا, سوندا بارىپ باسقا گازەتتەرگە جازۋشى ەدى – بۇل ءبىر. جانە دە مەنىڭ ماقالام قازاق تىلىندە قازاق گازەتىنە جازىلعان ەدى. ال ايتيەۆ جولداس مەنىڭ ماقالاممەن تانىس ەمەس ورىس وقۋشىلارىنىڭ الدىنا ءوزىنىڭ «قاتە تۇزەتكەن» ماقالاسىن بىلش ەتكىزىپ ۇرىپ قالدى... سونداي-اق «ول قازاق گازەتىنە جازسا, مەن ورىس گازەتىنە جازامىن» دەگەن ايتيەۆتىڭ قۋلىعى بولعان-اۋ دەيمىن. ايتيەۆ مەنىڭ دۇرىس دەپ جازعانىمدى تۇزەتەمىن دەپ قيسايتىپ جىبەرگەن سوڭ, مەن بۇل تۋرالى سول «ستەپنايا پراۆدا» گازەتىنە «تۇزەتۋگە تۇزەتۋ» دەپ جازىپ ەدىم, «ستەپنايا پراۆدا» مەنىڭ سوزدەرىمدى ادىر-بۇدىر, ۇشكىرلى-قىرلى كورىپ, باسۋعا لايىق كورمەگەن سوڭ, لاجسىز «سىپايىعا سىپايى» قىلىپ, ماقتابىلتەلەپ قازاق گازەتىنە جازىپ وتىرمىن...» دەپ باستاپ, ءارى قاراي كوسىلەدى.

ماقالادا ۇلت ۇستازى اقاڭ مەن ماقالا اۆتورى ساكەنگە تاڭىلعان ايىپتار: «الاش­تى» جاساعاننىڭ ءبىرى – احمەتتىڭ ءوزى ەمەس پە؟», «احمەتتىڭ بۇل قۇر ۇلتقا قىز­مەت قىلماق بولىپ كوممۋنيست پار­تيا­سىنا كىرگەنىن ءشامىل ماناپ جولداس دۇرىس دەپ بىلەدى ءھام باسقالارعا سولاي قىلۋدى ءماسليحات قىلادى», «پارتياعا احمەت ۇلتشىلدىعىمەن كىرىپ, ۇلتشىلدىعىمەن شىعىپ قالعان جوق. اركىمنىڭ ساياسي ۇجدانىن ىجتيماعي تۇرمىسىنىڭ نەگىزى تۋعىزادى...» دەگەن سياقتى ايتيەۆتىڭ پىكىرلەرىنە ساكەن: «الاشتى» جاساسقاننىڭ ءبىرى احمەت ەكەنى راس. ولاردىڭ ىشىندە شەنقۇمار جالعان ۇلتشىلدار بولدى. احمەت, ايتەۋىر قازاققا قىزمەت قىلامىن دەپ سولارمەن بىرگە بولدى», «شىڭ-قۇزدىڭ باسىنا شىق ايتيەۆ جولداس, بىراق مەنى باسقىش قىلماي شىق! احمەتتىڭ ونىسىن دۇرىستاعان ءبىز جوق. جالعىز-اق احمەتتىڭ دۇرىس جەرى ادالدىعى, شەنقۇمار ەمەستىگى دەپ بىلەمىز. جانە شىن ۇلتشىلدىق, شىن كوممۋنيستىك كورىنگەن ادامنىڭ قولىنان كەلمەيدى. ءبىز سولاي دەپ جازعامىز. ونى ءسىز ورىس جولداستارعا تەرىس اڭعارتپاق بولعانمەن, قازاق جارلىسىنىڭ گازەت وقيتىندارى تەرىسكە بارمايدى. ۇلتشىلدىققا قارسى كىم قاتتىراق كۇرەسەدى ەكەن, ونى جۇرت ايتار», «كوممۋنيست بولۋعا وسىنداي شارت كەرەك ەكەنى راس. احمەت بۇل شارتتارعا قاراماي, ءوزىن-ءوزى كۇشتەپ, كومپارتياسىنا كىرىپ ەدى. كوممۋنيستەرگە ەرە الماي شىعىپ قالدى. مۇنىسى جوعارى قاعيدانىڭ دۇرىس ەكەنىن كورسەتتى. بىراق بۇرىنعى پاتشالاردىڭ اتارمان-شابارماندارىنىڭ, باقتاشىلارىنىڭ ارام تاباندارىنا ءتۇسىپ, ەزىلگەن ۇلتتاردان كوممۋنيست بولعانداردىڭ كوبىنە قازىر جوعارى قاعيدا ءدال كەلمەيتىن بولىپ كورىنىپ وتىر. ماسەلەن, قازىرگى كوممۋنيست بولىپ جۇرگەن قازاقتاردىڭ كوبى ۇلتشىل مۇعالىم, حاتشى, ءبىرازى فەلدشەر, دوكتور, اگرونوم, تەحنيك, حاتتا اتبەكەت, بولىس, ستارشىن بولعاندارى دا بار. مىنە, بۇعان قاراعاندا احمەتتىڭ كوممۋنيست پارتياسىنا ەرە الماي, شىعىپ قالعانىنا ۇلكەن سەبەپ – ءوزىنىڭ شىن نازىك جاندى ۇلتشىلدىعى» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن.

ءسوزىمىزدى تۇيىندەر بولساق, ۇلت ۇستازى اقاڭدى ءوز كەزىندە قازاق زيالىلارىنىڭ ءبارى قادىر تۇتتى. اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان قىدىرالى مىرزا ايتقانداي, وسىدان عاسىر بۇرىن ورىنبوردا اتالىپ وتكەن الاش ارداقتىسىنىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويى توڭكەرىستىڭ قارا بۇلتى ءتونىپ, ەلدىڭ ىشكى ىنتىماعىنا سىزات تۇسە باستاعان الماعايىپ زاماندا زيالىلاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, تۇتاستىققا شاقىرىپ, وي-ساناسىن جاسامپازدىقپەن تۇلەتىپ, پاراساتتىلىقپەن ءبىر ارناعا, ەلدىك مۇراتقا بۇرۋىمەن ماڭىزدى. اقاڭنىڭ تويى قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا العاش وتكەن مەرەيلى مەرەكە, سونىمەن بىرگە ۇلتىمىزدىڭ ار-نامىسىنا, بەكەم بىرلىگىنە ساپالىق بەتبۇرىس جاساعان ۇلى توي دەۋگە ابدەن نەگىز بار. زامانا ىقپالىمەن اق پەن قىزىلعا بولىنگەن, ءتۇرلى يدەيا مەن پار­تيانىڭ جەلەۋىندە جۇرگەن يگى-جاقسىلار وسى توي كەزىندە اۋىزبىرشىلىك تانىتىپ, ءبىر عانا ەلدىك مۇراتتىڭ اينالاسىنا جينالدى. سماعۇل سادۋاقاس ۇلى, ساكەن سەيفۋللين, مۇستافا شوقاي سەكىلدى ۇلت سەركەلەرى اقاڭدى التىن دىڭگەك سانادى, ۇرانى مەن رۋحىنىڭ كەمەلدىگىنە باس ءيدى. سول كەزدە  جيىرما بەس جاستاعى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ وسى مەرەيتويدا ەلۋگە ەندى كەلگەن اقاڭ تۋرالى تولعانىسى بۇگىنگى ۇرپاققا – اسىل امانات.فس