ەلدەر ىنتىماقتاستىعى – ەكونوميكالىق ءوسىم كەپىلى
كەشە ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە «ەاەو: قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا ساياساتى» تاقىرىبىندا بريفينگ ءوتتى. وعان ەبجم سىرتقى ساۋدا قىزمەتi دەپارتامەنتi ديرەكتورىنىڭ مiندەتiن اتقارۋشى ءاليا الiمبەتوۆا, سىرتقى ساۋدا كەلىسسوزدەرى باسقارماسىنىڭ جەتەكشىسى جاسۇلان ازەنوۆ جانە باسقالار قاتىستى.
بريفينگتە قازاقستان مەن تمد ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى تاۋار اينالىمى كورسەتكىشى 33 ملرد. اقش دوللارعا جەتكەندىگى ايتىلدى. «تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىت, ەركىن ساۋدا اينالىمى ايماعى بولىپ تابىلادى. ءبىز تمد ەلدەرىمەن 2011 جىلى قول قويعان جاڭا كەلىسسوزدەر شەڭبەرىندە جۇمىس جاسايمىز», دەدى ءا.الىمبەتوۆا. بۇل ورايدا ەڭ ماڭىزدى نارسە, قازاقستاننىڭ تمد ەلدەرى ايماعىنا شيكىزات شىعارۋ بارىسىندا ەكسپورتتىق كەدەن سالىعىن سالۋ قۇقىن ساقتاپ قالعاندىعى. بۇعان دەيىن ەلدىڭ شيكىزاتى ەكسپورتتىق كەدەن سالىعىنسىز شىعارىلاتىن. سونىمەن قاتار, ەۋروپالىق ەركىن ساۋدا قاۋىمداستىعى ەلدەرi مەن جاڭا زەلانديا كەدەن وداعىمەن ەركiن ساۋدا ايماعىن قۇرۋعا نيەتتi بولعاندىقتان كو-عا مۇشە مەملەكەتتەرمەن بىرگە, ۆەتناممەن, جاڭا زەلانديامەن, ەەسق-عا مۇشە شۆەيتساريا, نورۆەگيا, يسلانديا جانە ليحتەنشتەين مەملەكەتتەرiمەن ەركiن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ بويىنشا جۇمىستاردى اتقارۋدا», دەپ اتاپ ءوتتi ول. ەكونوميكا مينيسترلiگi وكىلدەرىنىڭ حابارلاۋىنشا, كەدەن وداعىنىڭ ءۇشiنشi بiر مەملەكەتتەرمەن ەركiن ساۋدا قاتىناسىن ورناتۋى قازاقستاننىڭ باسەكەلەستiك باسىمدىقتارىن كۇشەيتە تۇسپەك. سونداي-اق, قازاقستان الەم بويىنشا ينۆەستورلار ءۇشiن اسا تارتىمدى ەلدەر قاتارىنا ەنiپ وتىر. بىلتىر قازاقستان ەكونوميكاسىنا تارتىلعان ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمi 180 ملرد. دوللارعا جەتكەن. Iرi شەتەل ينۆەستيتسيالارى نيدەرلاندىدان, گەرمانيا, اقش-تان, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, جاپونيادان, رەسەي, قىتاي, كانادا جانە وزگە دە ەلدەردەن تارتىلعان, دەپ اتاپ ءوتتi ءا.الىمبەتوۆا. ال 2013 جىلى قازاقستاننىڭ ساۋدا اينالىمى 132 ملرد. دوللاردى قۇراعان. ال نەگiزگi ساۋدا ارiپتەستەر, جالپى تاۋار اينالىمىنىڭ 41 پايىزىن الىپ وتىرعان ەۋرووداق ەلدەرi بولسا, رەسەي – 17,9%, قىتاي – 17%-دى قۇراعان. ال شۆەيتساريا مەن ۋكراينا دا بۇل تىزىمدە ەرەكشە ورىن الادى. جالپى, سوڭعى جىلدارى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا ساياساتىنداعى باسىم باعىت بۇكiلالەمدiك ساۋدا ۇيىمىنا كiرۋ, كەدەن وداعىن قالىپتاستىرۋدى اياقتاۋ, تمد جانە ءۇشiنشi الەمدەگi ەلدەرمەن ەركiن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ تۋرالى كەلiسiمگە قول قويۋ, بارلىق ساۋدا قارىم-قاتىناستارىن دامىتۋ جانە ينۆەستيتسيا تارتۋ بولىپ تابىلادى. «وسى ورايدا, سىرتقى ساۋدا ساياساتىنىڭ تيiمدiلiگi بيزنەس احۋالدىڭ دامۋ دەڭگەيiمەن, وتاندىق كاسiپورىنداردىڭ باسەكەگە قابiلەتتiلiگiمەن جانە ءوز تاۋارلارىن سىرتقى نارىققا شىعارۋمەن انىقتالادى», دەدi ءا.الiمبەتوۆا. بۇكiلالەمدiك بانكتiڭ 2014 جىلعى ەسەبiنە سايكەس, قازاقستان 189 ەلدiڭ iشiنەن 50-ورىندا تۇر. ياعني ەلىمىز 3 ساتىعا كوتەرىلىپ, تمد مەملەكەتتەرi بويىنشا كوش باستادى. اتاپ ايتار بولساق, رەسەي 92-ورىندا, بەلارۋس 63-ورىندا, قىرعىزستان 68-ورىندا تۇر. ۆەنەرا تۇگەلباي, «ەگەمەن قازاقستان».ءبىلىم كەڭىستىگىنىڭ بيىك ولشەمى
پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ م.ۆ. لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە «ەۋرازيالىق وداق يدەياسىنان ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ جاڭا باسىمدىقتارىنا» دەگەن تاقىرىپتا سويلەگەن ءسوزىن تىڭداي وتىرىپ, ەكى نەگىزگى ماسەلەگە توقتالا كەتۋدى ءجون كوردىم. ءبىرىنشى ماسەلە, جاقىن قارىم-قاتىناستاردىڭ بولۋى مەن ونىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەيتىن ەۋرازيا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا قاتىستى. بۇل ەلباسى ءسوزىنىڭ ەڭ ءوتىمدى تۇسى بولدى. بۇل جەردە مەملەكەت باسشىسى ەۋرازيالىق وداق قۇرامىنا مۇشە ەلدەردىڭ قايسىبىرىنىڭ بولماسىن الەمنىڭ ەڭ جوعارى دامىعان ەلدەر قاتارىنا قوسىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە نەگىزدەلگەن ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا اتقاراتىن قىزمەتتىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالادى. البەتتە, وعان كوپتەگەن اسەر ەتۋشى فاكتورلار بولارى دا ءسوزسىز. ەڭ الدىمەن, تاريحي دامۋىمىزدىڭ نەگىزى رەتىندەگى ەۋرازياشىلىقتىڭ ىشكى الەۋەتىنىڭ بولۋى. زاماناۋي ساياسي باستاما رەتىندە ەۋرازيالانۋعا قاتىستى ءتۇرلى كوزقاراستار بولعانىمەن, ونىڭ دامۋى ءتيىستى دەڭگەيدە جۇرگىزىلگەندىگىنە قازاقستان مەن تمد ەلدەرىندەگى مودەرنيزاتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ زاڭدى ءناتيجەگە قول جەتكىزۋى دالەل بولا الدى. «قازىر ەۋرازيا ينتەگراتسياسىنان باستاۋ الىپ, وركەندەپ جاتقان كوپتەگەن ورتاق ۇجىمدارىمىز ءساتتى قىزمەت ەتۋدە, – دەيدى ەلباسى. – ولاردىڭ قاتارىنا ەۋرازيا دامۋ بانكى, ەۋرازيا ەكونوميكالىق كەڭەسى, ەۋرازيالىق مەديا-فورۋم, ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتتەرى اسسوتسياتسياسى جانە ت.ب. كوپتەگەن ورتاق باستامالارىمىز بار». ءوز سوزىندە ەلباسى قازىرگى ەۋرازيالىق باستامالار شىنايىلىقتان ەشقاشان الشاقتاعان ەمەستىگىن اتاپ كورسەتتى, ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە مۇشە ەلدەردىڭ قايسىسى ءۇشىن بولماسىن تاۋەلسىزدىگى مەن ساياسي ەركىندىگى باسىم ەكەندىگىن ارقاشان ەسەپكە الىپ وتىردى. ەكىنشىسى, ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك-ساياسي ينتەرگاتسيانى اياعىنان تىك تۇرعان جانە وركەنيەتتى قادام رەتىندە ساناۋعا بولاتىندىعىن ەسكەرە كەلە, ونىڭ دامۋىنىڭ مادەني جانە ءبىلىمي تۇرعىدان دامىتۋشى باسىمدىقتارىنا باسا نازار اۋدارۋىمىز قاجەتتىگى جايىندا ايتقان ويى. زاماناۋي ەۋرازيالانۋ يدەياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى ل.ن.گۋميلەۆتىڭ تۇجىرىمىندا نەگىزگى ماڭىزعا ءساتتى دامۋعا ءارى قۇرۋشى فاكتور بولا الاتىن ءمادەني جان-جاقتىلىق يدەياسى يە. جالپىلاي العاندا, ەۋرازياشىلىقتىڭ ءمانى مادەني جانە ۇلتتىق بارابارلىعىمىزدى ساقتاۋداعى الەۋمەتتىك-ساياسي مودەرنيزاتسيانىڭ, ينتەگراتسيانىڭ جانە ەكونوميكالىق دامۋدىڭ تۇتاستىعى رەتىندە اربىرىمىزگە تۇسىنىكتى بولۋى كەرەك. ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق باستامانىڭ تيىمدىلىگىن تەك گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق فاكتورلار عانا ەمەس, ۇلتتار مادەنيەتىنىڭ كەلىسىمى كونتەكسىندەگى حالىقتاردىڭ مادەني-تاريحي مۇراسى دا ماقۇلداۋدا. قازىرگى قازاقستان ەۋرازياشىلىقتىڭ ماڭىزى مەن دامۋ ۇردىستەرىن قاراستىرا كەلە, قازاقستاندىق قوعامنىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سالادا قارقىندى مودەرنيزاتسيالانۋى مادەني جانە تاريحي تۇراقتى شامانىڭ ساقتالۋىمەن ەشبىر كەدەرگىسىز قاتار ءجۇرىپ وتىرعاندىعىن سەنىممەن ايتۋعا بولادى. ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا جاڭا يدەيالىق نەگىزدەر بولىپ تابىلاتىن ەگەمەندىك, دەموكراتيا, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ يمپەراتيۆالارىنىڭ قۋاتىن ساقتاۋ قاعيدالارىنىڭ ساتىسىنا ءوتىپ كەلەدى. ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە الەۋمەتتىك دامۋدىڭ كەلەسى كەزەڭىنە وتكەندە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ مۇمكىندىگىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. بۇل سالادا ۋنيۆەرسيتەتتەر الدىنا ەكونوميكانى ينتەللەكتۋالدى, جوعارى بىلىكتى ماماندارمەن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, يننوۆاتسيالىق قۋات پەن ادام كاپيتالىن دامىتۋ ارقىلى مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە عىلىمي پروگرەسىن العا جىلجىتۋ سىندى جاڭا مىندەتتەر جۇكتەلمەك. ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ءبىلىم ۇدەرىسىنە قاجەتتى كادرلاردى ينتەگراتسيالاۋعا جاعداي جاسايدى. جوو-نىڭ ءرولى جاڭا يدەيالار مەن تەحنولوگيالاردى قولدانۋ مەن ەنگىزۋ جولىندا بولاشاق كادرلار زاماناۋي وندىرىستەردىڭ تەحنولوگيالىق ەرەكشەلىگىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن قاجەتتى كاسىبي قۇزىرەتتىلىگىن قالىپتاستىراتىن ورىن رەتىندە ارتىپ وتىر. وسى ۇدەرىستىڭ ماڭىزدى بولىگى رەتىندە جوو ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىنىڭ جانە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ يننوۆاتسيالىق, تەحنولوگيالىق تۇرعىدان جەدەل دامۋىنا نەگىز بولا الادى. جوعارى مەكتەپتىڭ جاڭا قاۋىپتەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەر كەلىسىمىن قامتاماسىز ەتۋشى, مەملەكەتارالىق, كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ فاكتورى ءارى كەپىلى بولۋعا مۇمكىندىگى بار. قازىر ءبىلىم جاڭا جاعدايدا دامىپ كەلەدى. جاھاندىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ ورناۋى, باسقارۋ, زەرتتەۋ جانە وقىتۋ قۇرالى رەتىندە جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ ءرولىنىڭ ارتۋى وسىعان دالەل بولا الادى. بۇگىندە ءحىح عاسىردىڭ باسىندا ا.گۋمبولد نەگىزىن سالعان عىلىم مەن ءبىلىم ينتەگراتسياسىنىڭ جاڭا دەڭگەيى يدەياسىنىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ماسەلە الدىڭعى قاتاردا تۇر. وسى تۇرعىدا جوو-لاردىڭ جالپى ادامي جانە ۇلتتىق ماسەلەلەردى شەشۋگە, تاربيەلىك, اعارتۋشىلىق باعدارلامالاردى جۇرگىزىپ, ەل ازاماتتارىنىڭ جاڭا گەنەراتسياسىن, ياعني پاتريوتتاردى قالىپتاستىرۋعا, ونى دامىتۋعا مۇمكىندىگى بار. وسىنداي ساتتە ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ىنتىماقتاستىقتى ساقتاي وتىرىپ قىزمەت ەتۋدە بىزگە ورتاق ستراتەگيالىق باسىمدىقتارعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان «G-Global» جوباسى الەمنىڭ ەكسپەرتتىك قاۋىمداستىعىنا ينتەراكتيۆتى, اشىق دەباتتار مەن كوپشىلىك ديسكۋسسيالار جۇرگىزۋ, جاھاندىق ەنەرگو-ەكولوگيالىق دامۋ تۇجىرىمدامالارىن, سونىڭ ىشىندە «جاسىل كوپىر» اتتى قازاقستاندىق باستامانى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ينتەللەكتۋالدى تۇعىرناما بولىپ تابىلادى. قازىر «G-Global» ءححى عاسىردىڭ قۇندىلىقتىق يمپەراتيۆتەرىنىڭ ىشىندە ادىلەتتىلىك, تەڭدىك, كونسەنسۋس, تولەرانتتىلىق, سەنىم, سونداي-اق, جاھاندىق اشىقتىق جانە كوپپوليارلىلىق سىندى يگى شارالاردى العا تارتىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءدارىسى تەك ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ دامۋىنا عانا ەمەس, سونداي-اق, الەمنىڭ دامۋىنا كونسترۋكتيۆتى سيپات بەرەتىن مادەني جانە عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ سالالارىنداعى ۇستاناتىن ساياساتتىڭ باعىتىن انىقتاپ, ونىڭ تۇجىرىمدامالىق نەگىزىن سالدى. گۇلميرا ابدىرايىموۆا, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءدىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, الەۋمەتتىك عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور. الماتى.تيىمدىلىك جولى
م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە «ەۋرازيالىق وداق يدەياسىنان – ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ جاڭا پەرسپەكتيۆالارىنا» اتتى ءدارىس وقىعان پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ اقيقاتقا اينالا باستاعان يدەيانىڭ ومىرشەڭدىگىن ايتا كەلىپ, ونىڭ كوكجيەگىن ودان ءارى كەڭەيتە ءتۇسۋ ءۇشىن قاجەتتى وي-ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. سونان سوڭ مينسك قالاسىندا جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس وتىرىسىنا قاتىسىپ, وداق قۇرۋعا تالپىنعان ءۇش ەل – قازاقستان, بەلارۋس, رەسەي پرەزيدەنتتەرى بۇعان دەيىن كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك اۋقىمىندا جۇزەگە اسقان ينتەگراتسيالىق پروتسەستەردى ساراپقا سالدى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ شارت جوباسىن قارادى. بۇل وداق جوباسىن سوڭعى پىسىقتاۋلار, ءۇش ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا باستايتىن جولعا تۇسەر الدىنداعى دايىندىق. وسى ورايدا اتالمىش وداققا باسپالداق بولعان كەدەن وداعى قازاقستانعا نە بەردى, اسىرەسە, مۇناي-گاز ونەركاسىبىنە تيگىزگەن اسەرى قانداي بولدى دەگەن باعىتتا ءوز پىكىرىمدى ورتاعا سالماقپىن. XXI عاسىردىڭ باسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ باستاعان ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا يدەياسى ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ ناقتى كەلبەتىن يەلەنىپ كەلەدى. وسى يدەيانىڭ تۋىندىسى رەتىندە پايدا بولعان كەدەن وداعى ءوز جۇمىسىن ءتيىستى دەڭگەيدە جۇرگىزۋدە. ونىڭ دالەلى رەتىندە 2010 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ ورتاق ەرەجەسىن بەكىتكەن كەدەن وداعى, مىنە, ءتورت جىلعا جۋىق ىشىندە, قازاقستان ەكونوميكاسى جۇيەسىندە جۇمىس جاساۋدا. كەدەن وداعى مۇشەلىگىنە ەنگەن قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرى ءۇشىن بۇل كەزەڭ ەڭ ماڭىزدى جانە ءماندى كەزەڭ بولىپ تابىلادى. كەدەن وداعى ءوزىنىڭ مۇشەلەرى اراسىندا ساۋدانى ءبىر رەجىمدە جۇرگىزۋدى كوزدەيدى. وسىعان بايلانىستى 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ بىرىككەن كەدەندىك تاريف ىسكە كىرىستى. مىندەتتى تۇردە, بۇل ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتىڭ جاقسى جاقتارى بار. ولاردىڭ نەگىزگىلەرى مىنالار: 2010 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ ىشكى نارىقتىق شەكارادان سىرتقى شەكاراعا اۋىستىرۋعا بايلانىستى جانە قۇجاتتاردى ازىرلەپ تالاپ ەتۋدى قىسقارتۋىنا بايلانىستى, رەسپۋبليكالار اراسىنداعى تاۋار اينالىمى, سونىمەن قاتار, ولاردى تەزدەتۋ جۇيەلەرى جاقسى جانە تەز جۇمىس جاساي باستادى. وتكەن جىلدارداعى ناقتى كورسەتكىشتەردى تالداۋ ناتيجەسىندە قازاقستان ەكسپورتى 50% جوعارىلاعان, ال يمپورت كولەمى 40% دەڭگەيىنە وسكەن. كەدەندىك باقىلاۋدى سىرتقى شەكاراعا اۋىستىرۋعا بايلانىستى ونى كۇشەيتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. بۇل جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا سىرتتان كەلەتىن جاسىرىن يمپورت تاۋارلار جانە سونىمەن قاتار, قازاقستان ساۋدا-ساتتىق مەكەمەلەرىنە كەلەتىن ساپاسى تومەن تاۋارلار سانى ازايدى. تاعى ءبىر جەتىستىك, ول كەدەن وداعى ارالىعىنداعى كونتراباندالارعا تىيىم سالۋ جۇمىستارىنا جاعداي جاسالىپ, اۋقىمدى ىستەر اتقارىلۋدا. كەدەن وداعىنىڭ پايدا بولۋىمەن بىرلەسكەن شاعىن مەكەمەلەر كۇرۋ ماسەلەلەرى دە ءوزىنىڭ شەشىمدەرىن تاۋىپ, ولاردىڭ دامۋى قارقىندى تۇردە جۇرۋدە. جوعارىداعى كورسەتىلگەن جەتىستىكتەرمەن بىرگە, ەۋرازيالىق ىنتىماقتاستىق جۇيەسىندە قۇرىلعان كەدەن وداعى اسەرىنەن قازاقستاندا كەيبىر ماسەلەلەر تۋىندادى. ءبىرىنشى ماسەلە, ول تاۋارلاردىڭ, سونىڭ ىشىندە كومىرسۋتەك ونىمدەرى ءباسىنىڭ وزگەرۋى, ياعني ءوسۋى. بۇل ماسەلە كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر شەكارالارىنىڭ اشىلۋى, كەدەندىك قۇجاتتاردى جاساۋدىڭ جەڭىلدەۋى جانە قازاقستان نارىعىندا باسقا ەلدەر مۇناي ونىمدەرى كولەمىنىڭ كوبەيۋىمەن بايلانىستى. جوعارىداعى كورسەتىلگەن نارىقتىڭ وزگەرۋ باعىتتارى قازاقستان جانە كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر اراسىندا ولاردىڭ مەملەكەتتەرىندەگى مۇناي ونىمدەرى ءباسىنىڭ ءبىر-بىرىمەن تەڭەلۋىنە اكەلۋى مۇمكىن. ەگەر بۇل جاعداي تۇزەلمەسە وندا ءبىزدىڭ وتانىمىزدىڭ مۇناي ونىمدەرى رەسپۋبليكادان تىس ەلدەرگە كەتىپ قالۋى ىقتيمال بولدى. وسىعان بايلانىستى قازاقستان ۇكىمەتى مۇناي ونىمدەرىن ساتۋ ءباسىن رەتتەيتىن شارالار قولدانۋدا. سول سەبەپتەن, ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ جارلىعىمەن 2011 جىلعى 20 ءشىلدەدە «مۇناي ونىمدەرىنىڭ كەيبىر تۇرلەرىن ءوندىرۋ جانە اينالىمداعىلاردىڭ باستەرىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەنەدى. وسى زاڭنىڭ التىنشى بابىنا سايكەس قازاقستان ۇكىمەتى مەملەكەتتىك رەتتەۋ ءتارتىبى اسەر ەتەتىن مۇناي ونىمدەرىن ساتۋ ءۇشىن ولاردىڭ ءباسى مولشەرىنىڭ شەكاراسىن بەكىتتى. الايدا, بۇل قابىلدانعان زاڭنىڭ ىسكە اسىرىلۋى بىرنەشە كەدەرگىلەرگە كەزدەستى. ءبىرىنشىسى – رەسپۋبليكاداعى مۇناي وڭدەيتىن زاۋىتتاردان شىعاتىن ونىمدەردىڭ كولەمىنىڭ شەكتەلۋى. ەكىنشىدەن, جانارماي ونىمدەرىنىڭ كەيبىر ايماقتاردا كوپ ساتىلۋى. پايدا بولعان جاعداي مۇناي ونىمدەرىمەن ساۋدا جاسايتىن كەدەن وداعى مەملەكەتتەرىندەگى ساتىپ الاتىن باعانىڭ ءارتۇرلى دەڭگەيدە ەكەندىگىن كورسەتەدى. بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن باعانى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە رەتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن ءتيىستى مەحانيزم كەرەك. سونىمەن قاتار, وزىمىزدە مۇناي ونىمدەرىنىڭ كولەمىن كوبەيتەتىن وندىرىستەردى ىسكە قوسۋ قاجەتتىگى كورىنىپ تۇر جانە ولاردى مۇناي ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. قورىتا كەلە, كەدەن وداعى قۇرىلىمىنىڭ ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرىندە مۇناي-گاز ءوندىرىسىنىڭ قىزمەتى ءالى دە بولسا ەكسپورت-يمپورت وپەراتسياسىنا ەكپىندى وزگەرىستەر اكەلمەي تۇر دەپ ايتۋعا بولادى. جوعارىداعى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋ جولى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاقستاندىق جول – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى حالىققا جولداۋىندا انىق ايتىلىپ, ۇكىمەتكە ءتيىستى نۇسقاۋلار بەرىلدى. جولداۋداعى قازاقستاندا تاعى ءبىر مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ, ودان ەڭ ساپالى تاۋارلار شىعارۋ تۋرالى ايتىلۋى جوعارىدا ايتىلعان كەدەرگىلەرمەن كۇرەسۋدىڭ تىڭ ءتاسىلى. قازىر كەدەن وداعىنىڭ وعان مۇشە ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق مۇددەسى تۇرعىسىنان قولايلى ەكەندىگى تانىلىپ, ول ءوز كوكجيەگىن كەڭەيتىپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ساتىسىنا كوتەرىلۋ الدىندا تۇر. ەلباسى ايتقانداي, بۇل تەك ەكونوميكالىق ماقساتتا بىرگە جۇمىس جاساۋدى بىلدىرەتىن بىرلەستىك, بەلارۋس تا, قازاقستان دا, رەسەي دە پوستكەڭەستىك ەلدەر بولعانىمەن, بۇل وداق شەڭبەرىندە ەشكىمنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە ەشكىم قول سۇقپاي, تەك ەكونوميكالىق تۇرعىدا ىقپالداسۋ كوزدەلگەن. ال رۋحاني-مادەني باعىتتاعى ءوزارا سىيلاستىق بايلانىس بۇرىننان بار, ەندى ول دا ارناسى كەڭەيىپ, جاڭعىرا تۇسەدى دەپ ويلايمىز. بۇل تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ ماسكەۋدە وقىعان دارىسىندە ايتتى دا. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا ىقپالداسىپ قاتىسۋشى مەملەكەتتەر ەكونوميكالارىنىڭ تۇراقتى جانە ءتيىمدى تۇردە دامۋى سول مەملەكەتتەردەگى تۇراتىن حالىقتىڭ ءومىر دەڭگەيىن ارتتىرۋعا ەكپىندى جاعداي جاسايدى دەپ كۇتىلەدى. كەدەن وداعى اياسىندا قول جەتكىزگەن ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرىمىز جاڭعىرعان تۇردە جالعاسىن تاۋىپ, كەزدەسكەن كەدەرگىلەردى جويۋدىڭ جان-جاقتى ءارى ءتيىمدى جولدارى تابىلادى دەپ ويلايمىز. الپامىس ايتقۇلوۆ, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كمتجيۋ وقىتۋشىسى.تەلەكوپىر
وسكەمەن مەن بارناۋل ارداگەرلەرىن جۇزدەستىردى
جۋىردا وبلىس ورتالىعىنداعى ەتنوساياباقتا شىعىس قازاقستان وبلىسى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ التاي ايماعى اراسىنداعى وڭىرارالىق ارىپتەستىك شەڭبەرىندە تىكەلەي تەلەكوپىر ءوتتى. بارناۋل مەن وسكەمەننىڭ باۋىرلاس قالالار رەتىندە بايلانىسى ۋاقىت وتكەن سايىن جاندانىپ كەلە جاتقانىن دايەكتەيتىن تەلەكوپىر ەرتىستىڭ سول جاعالاۋىنداعى ساياباقتىڭ اشىق اسپان استىنداعى اسكەري مۇراجايىندا ۇيىمداستىرىلدى. «قازاقستان-وسكەمەن» وبلىستىق تەلەارناسى مەن بارناۋلدىق «كاتۋن-24» ارناسىنىڭ ەفيرىندە وتكەن تەلەكوپىرگە ەكى ءوڭىردىڭ سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى قاتىسىپ, ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى ەل باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتار مەن قيىندىقتار تۋرالى ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى. تەلەكوپىر بارىسىندا قان مايداندا جاۋعا قارسى تىزە قوسىپ شايقاسقان ەلدەردىڭ عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان تاريحي تامىرلاستىعى ءسوز بولدى. قارت مايدانگەرلەر سوعىس شەبىندە ەرلىكپەن قازا تاپقان جاۋىنگەرلەردى ءبىر مينۋت ۇنسىزدىكپەن ەسكە الدى. ەكى ساعاتقا جۋىق ۋاقىتقا سوزىلعان تەلەكوپىردە ءوڭىر باسشىسى ب.ساپارباەۆ مۇنداي جۇزدەسۋدىڭ وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن تاعىلىمدى بولاتىنىن جەتكىزسە, التاي ايماعىنىڭ گۋبەرناتورى ا.كارلين اتا-بابالار ەرلىگىن ارقاشان جاڭعىرتىپ وتىرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بارناۋل تەلەستۋدياسىندا الەكساندر كرەملەۆ پەن انتونينا ياركينا, تىل ەڭبەككەرى الەكساندرا گونچاروۆا سۇراپىل كۇندەر جونىندە سىر شەرتسە, وسكەمەندىكتەر شىعىس قازاقستان مايدانگەرلەرى تۋرالى دەرەكتى سيۋجەت ۇسىندى. بەينەباياندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى تولەگەن توقتاروۆ پەن سەرىكقازى بەكبوسىنوۆ, اقمولا وڭىرىندە تۋىپ, مايدانعا التاي ولكەسىنەن اتتانعان الەكساندر ەرشوۆتىڭ وشپەس ەرلىگى ايتىلىپ, سوعىس ارداگەرى بوشاي كىتاپباەۆتىڭ ەستەلىگى بەرىلدى. كەزدەسۋگە قاتىسقان ارداگەر قايروللا باقتىباەۆ مايداننان ءوزىنىڭ ەكى اعايىنى ورالماعانىن اڭگىمەلەدى. – مايدان دالاسىندا ەشقايسىمىز ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ ۇلتىمىزدى سۇراعان ەمەسپىز, ءبىز ءبىر حالىق بولىپ, جاۋمەن جۇمىلا كۇرەستىك, – دەدى عازيز احمەروۆ, ميحايل چەرنەتسكي ەسىمدى مايدانگەرلەر. تىل ەڭبەككەرى اننا مويسەەۆا ءار ماساق ءۇشىن ماڭداي تەردى توككەن كۇندەر ۇمىتىلمايتىنىن جەتكىزدى. ال پەتر كولومين جۋىردا بارناۋلعا بارىپ, كونەكوز دوستارىمەن, وت پەن وق ورتاسىندا بىرگە بولعان قارۋلاستارىمەن كەزدەسىپ قايتۋعا مۇمكىندىك بەرگەن ەكى ەل اراسىنداعى تىعىز بايلانىستىڭ ءارى قاراي تەرەڭدەي تۇسۋىنە تىلەكتەستىگىن ءبىلدىردى. شىعىسقازاقستاندىقتار الداعى ۋاقىتتا بەلارۋستىڭ موگيلەۆ, رەسەيدىڭ بارناۋل جانە ەلىمىزدىڭ وسكەمەن قالالارى اراسىندا تەلەكوپىر وتكىزۋدى ۇسىندى. تەلەكوپىر سوڭىندا جامبىل جىراۋدىڭ اتاقتى «لەنينگرادتىق ورەندەرىم» جىرى وقىلىپ, التايلىق جانە شىعىسقازاقستاندىق ارداگەرلەر مەن تىل ەڭبەككەرلەرى, ساربازدار مەن جاستار «كاتيۋشا» ءانىن بىرگە شىرقادى. دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان». شىعىس قازاقستان وبلىسى. سۋرەتتى تۇسىرگەن ەسىمحان ورىنباەۆ.ونىمدەرى ءوتىمدى كاسىپورىن
«اقتوبە حروم قوسىندىلارى زاۋىتى» اق قازاقستانداعى ءبىردەن-ءبىر حروم حيمياسى كاسىپورنى. حروم تۇزدارىن وندىرەتىن زاۋىت ونىمدەرى بۇگىندە الەمنىڭ 40-تان استام ەلدەرىنە, سونىڭ ىشىندە اقش, جاپونيا, رەسەيگە ەكسپورتتالادى. ءوز ەلىمىزدە مۇندا وندىرىلەتىن حروم تۇزدارىنىڭ 2 پايىزى عانا پايدالانىلادى. كاسىپورىننىڭ وندىرىستىك قۋاتى جىلىنا 116 مىڭ توننا حروم تۇزدارىن شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى تاڭدا الەمدىك رىنوكتاعى جاعدايعا بايلانىستى زاۋىتتىڭ وندىرىستىك قۋاتى 85 پايىز جۇمىس ىستەپ تۇر. زاۋىت حرومتاۋدىڭ حرومىن, سونداي-اق, تەڭىزدىڭ كۇكىرتىن پايدالانادى. سونداي-اق, كەدەن وداعى ەلدەرىنەن باشقۇرتستاننىڭ ستەرليتاماك قالاسىنداعى كاسىپورىننان, پەرمدەگى زاۋىتتان كالتسيلەنگەن سودا جەتكىزىلەدى, ۆولگوگرادتاعى «كاۋستيك» ااق-تان گيپروحلوريت الادى. مۇنىڭ بارلىعى حروم تۇزدارىن وندىرۋگە قاجەتتى كومپونەنتتەر بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە, رەسەيدەن باسقا دا تاۋارلار, قوندىرعىلارعا قوسالقى بولشەكتەر الادى. – كەدەن وداعىنا كىرۋىمىز كورشى رەسەي جانە بەلورۋسسيامەن قارىم-قاتىناسىمىزدى جاقسارتا ءتۇستى. كەدەندىك رەسىمدەۋ جەڭىلدەدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا قول قويىلعاننان كەيىن ءوزارا ىقپالداستىق بۇرىنعىدان دا جاقسارا تۇسەدى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل زاۋىتتىڭ ءونىم ءوندىرۋ جانە وتكىزۋ الەۋەتىن ارتتىرۋعا العىشارت جاساۋى ءتيىس, – دەيدى كاسىپورىننىڭ باسقارما توراعاسىنىڭ ەكونوميكا جانە قارجى جونىندەگى ورىنباسارى رادي فاحرەتدينوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, كاسىپورىندا 2200 ادام ەڭبەك ەتەدى. كاسىپورىن وتكەن جىلى 427 ميلليون تەڭگە تازا پايدا تاۋىپ, جىلدى جاقسى اياقتاپتى. بۇگىنگى كۇنى بۇل كاسىپورىن ءونىم ساپاسى جاعىنان رەسەيدىڭ «نوۆوترويتسك حروم قوسىندىلارى زاۋىتى» مەن «رۋسسكي حروم 1915» زاۋىتتارى تاۋارلارىمەن باسەكەلەسە الادى. كاسىپورىندا جىل سايىن جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ ۇردىسكە اينالعان. بيىل دا جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسىن باستاپقىدا 5 پايىزعا كوتەرۋ قارالعان ەكەن. «اقتوبە حروم قوسىندىلارى زاۋىتى» اكتسيونەرلىك قوعامى جۇمىسشىلارىنىڭ جالاقىسىن 1 ساۋىردەن باستاپ 10 پايىزعا كوتەرىپتى. بۇل – ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوندىرىس جۇمىسشىلارىنىڭ جالاقىسىن 10 پايىزعا جوعارىلاتۋ تۋرالى تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋ نەگىزىندەگى وبلىس جانە قالا اكىمدەرىنىڭ حاتتامالىق تاپسىرمالارىنىڭ كاسىپورىن تاراپىنان قولداۋ تابۋىنىڭ ناقتى كورىنىسى. – پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا ءبىز بيىل 1 ساۋىردەن باستاپ جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسىن 10 پايىزعا كوتەردىك. بۇعان دەيىن, ياعني ناۋرىزدا زاۋىت جۇمىسشىلارىنىڭ ورتاشا جالاقىسى 95 366 تەڭگە بولسا, ءساۋىر ايىنان باستاپ بۇل كورسەتكىش 107 700 تەڭگەنى قۇرادى. ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان نەگىزگى مىندەت – جۇمىس ورنىن ساقتاۋ ءارى بىلىكتى كادرلار دايارلاۋ. اقتوبەدە جىل سايىن جاڭا زاۋىتتار اشىلىپ, كاسىپورىنداردىڭ قاتارى كوبەيىپ جاتىر. مۇنداي ءوندىرىس ورىندارىنا كاسىبي جاعىنان بىلىكتى كادرلار قاجەت. ءبىز مۇنداي مامانداردى كەمىندە 2-3 جىل دايارلايمىز. سوندىقتان بىلىكتى ماماندارىمىزدى جوعالتپاۋ ماقساتىندا بار كۇش-جىگەرىمىزدى سالامىز, – دەيدى رادي فاحرەتدينوۆ. ءبىز زاۋىتتا بولعاندا جۇمىسشىلارمەن جۇزدەسىپ, ولاردىڭ پىكىرلەرىن دە بىلگەنبىز. سولاردىڭ ءبىرى, ەڭبەك جولىن وسىندا باستاعان ءالتايىر ناسىعازيەۆ, جۇمىسىنا ءدان ريزا, وسىنداي ەڭبەك ۇجىمىنا تاپ بولعانىن ماقتانىش تۇتادى, ونىڭ اكەسى بيبولات تا جوندەۋ-مەحانيكالىق تسەحىندا جۇمىس ىستەيدى. – وسىدان ءۇش جىل بۇرىن جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىن ماشينا جاساۋ ماماندىعى بويىنشا ءتامامداپ, ەڭبەك جولىمدى وسى زاۋىتتان باستادىم. قازىر مەن تەحنولوگيالىق قوندىرعىلاردى جوندەۋ شەبەرىمىن. بيىل 1 ساۋىردەن باستاپ زاۋىت باسشىلىعى جالاقىمىزدى 10 پايىزعا كوتەردى. بۇعان دەيىن مەن 120 مىڭ تەڭگە كولەمىندە ەڭبەكاقى الدىم. ءساۋىر ايىنان باستاپ الىپ جاتقان جالاقىما تولىقتاي قاناعاتتانامىن. جۇمىسشىلارعا ەڭبەكاقى ءار ايدىڭ 10-نا دەيىن, ياعني ۋاقىتىندا بەرىلەدى. قاراماعىمدا 20 ادام بار. وتكەن ايدان باستاپ جالاقىنىڭ كوتەرىلگەنىنە جۇمىستاستارىم دا ءدان ريزا. قازىر زاۋىتتا نەگىزگى 5 تسەح جۇمىس جاسايدى. ءاربىر تسەح جۇمىسشىلارىنىڭ اتقاراتىن مىندەتى بار. ءبىز حروم انگيدريدىن وندىرەتىن قوندىرعىلارعا جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەمىز, ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋ تەحنولوگياسىن باسقارامىز. جوسپارلى تۇردە جۇرگىزىلەتىن جوندەۋ جۇمىستارى بولادى. بۇل مىندەتتەردى دەر كەزىندە اتقارۋىمىز كەرەك, – دەيدى ول. ۆيكتور ارتەمەۆتىڭ ەڭبەك ءوتىلى 25 جىلدان اسادى ەكەن. باسىندا اپپاراتشى بولىپ جۇمىس ىستەگەن ول قازىر بولىمشە شەبەرى بولىپ ەڭبەك ەتەدى. – مەن وسىندا ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حيميا-تەحنولوگيا ءبولىمىن ءتامامدادىم. مەن جۇمىس ىستەيتىن تسەحتا 200-گە جۋىق ادام ەڭبەك ەتەدى. بىزگە بارلىق ەڭبەك جانە وندىرىستىك جاعداي تۋعىزىلعان. مىنە, ءساۋىر ايىنان باستاپ جالاقىمىز 10 پايىزعا ءوسىرىلدى. ءبىزدىڭ تسەحتاعى ەڭبەك ۇدەرىسى تاۋارلى حروم تۇزىن ءوندىرۋدىڭ سوڭعى كەزەڭى دەسە دە بولادى. سوندىقتان ساپاعا ۇلكەن ءمان بەرىلەدى. پەشتەردە, اۆتوكلاۆالاردا, سىيىمدىلىق اپپاراتارىندا جۇمىس ىستەۋدە كەمشىلىكتەرگە جول بەرىلمەۋ قاتاڭ قاداعالانادى, –دەيدى ۆيكتور ارتەمەۆ. اۋماعى اتشاپتىرىم الىپ كاسىپورىن ىرعاقتى جۇمىس ىستەۋدە. مۇندا الەۋمەتتىك ماسەلەلەر دە ويداعىداي شەشىلگەن. سوندىقتان دا زاۋىتتا تۇراقتىلىق, تالىمگەرلىك ءۇردىس قالىپتاسقان. ءونىمدەرى ءوتىمدى اكتسيونەرلىك قوعام ۇجىمى ءبىر كىسىدەي ۇيىمشىلدىقپەن ەڭبەك ەتۋدە. ساتىبالدى ءساۋىرباي, «ەگەمەن قازاقستان». اقتوبە وبلىسى.