بىزدىڭشە, الەم وركەنيەتىندەگى اۋەزوۆ فەنومەنى – اسا اۋقىمدى, كۇردەلى ماسەلە. سوندىقتان نەگىزگى ويلاردى تەزيس تۇرىندە قىسقارتىپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى. م.اۋەزوۆ – الەم وركەنيەتىن تەرەڭ يگەرىپ, قازاق توپىراعىنا اكەلىپ جەرسىندىرگەن جانە ونى الەمدىك وركەنيەتتىڭ بيىك دەڭگەيىنە كوتەرە بىلگەن بىرەگەي تالانت يەسى.
تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءبىلىمى مەن ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن شىعارماشىلىقپەن مەڭگەرە وتىرىپ, ول قازاق ءسوز ونەرىندە الەمدىك كلاسسيكامەن يىق تىرەستىرگەن تۋىندىلاردى دۇنيەگە اكەلدى. سول ارقىلى ۇلتتىق ادەبيەتتى ۇلىقتادى, ونىڭ دۇنيەجۇزى ادەبيەتى الدىنداعى بەدەلىن بيىككە كوتەردى. ءسويتىپ, ادامزات مادەنيەتىنە قايتالانباس قولتاڭبا قوسىپ, الەمدىك وركەنيەتتەگى اۋەزوۆ فەنومەنى دەگەن قۇبىلىستى قالىپتاستىردى.
قازىرگى زامان الەمدىك وركەنيەتتەگى م. اۋەزوۆ فەنومەنىن بۇگىنگى زاماناۋي ادەبيەتتانۋ عىلىمى تۇرعىسىنان مۇلدە جاڭاشا قاراۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ وتىر. بۇل ارناداعى ەڭ ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى – مۇحتارتانۋدى سوتسياليستىك رەاليزم ستەرەوتيپتەرىنەن ارىلتۋ. ۇلى قالامگەر شىعارماشىلىعىنىڭ ەشقانداي «يزمگە» دە, ساياسي قالىپقا دا سىيمايتىنىن تاريح كورسەتىپ بەردى. سوندىقتان اۋەزوۆتىڭ كوركەم مۇراسىن ادامزات قۇندىلىقتارى تۇرعىسىنان الەمدىك وركەنيەت ارناسىندا كەڭىنەن قاراستىراتىن ۋاقىت كەلدى. مۇنداعى اۋەزوۆ فەنومەنىنىڭ اداستىرماس تەمىرقازىعى – اقيقات, جازۋشىنىڭ اينىماس ۇستانىمى – ار الدىنداعى ادالدىق! بۇگىنگى مۇحتارتانۋشىلاردىڭ اداستىرماس تەمىرقازىعى وسى ەكى ۇلى ۇعىم بولۋعا ءتيىس
بورىلىدە دۇنيەگە كەلىپ, ونەرى الەمگە ءماشھۇر بولعان م. اۋەزوۆ بۇرالاڭى مول اسا كۇردەلى جولداردان ءوتتى. سول بۇرالاڭدا اداسپاي جول تابۋدا, ەڭ الدىمەن ونىڭ تۋعان توپىراعى, وسكەن ورتاسى ىرگەتاس بولدى. ابايداي الىپ بايتەرەگى, شاكارىمدەي شىنارى ماۋەلەگەن سول قۇنارلى ورتا جاس مۇحتاردىڭ ساناسىندا ۇلتتىق ۇستانىم ءدىلىن قالىپتاستىردى. 1917 جىلى جيىرما جاسىندا جازىلعان «قازاقتىڭ وزگەشە مىنەزدەرى» مەن «ادامدىق نەگىزى – ايەل» اتتى العاشقى ماقالالاردان-اق ءبىز ۇلت بولاشاعىن تۋ ەتىپ كوتەرگەن جاس تالانتتىڭ تولىقسىعان تەگەۋرىنىن ايقىن سەزىنەمىز. مىنە, اۋەزوۆتىڭ دۇنيەتانىمىن قالىپتاستىرعان, كەلەشەك ومىرىنە تايمايتىن تۇعىر, سولمايتىن تامىر بولعان قازاق قوعامىنىڭ اباي ورنىقتىرعان مايەكتى مادەني ورتاسى اۋەزوۆ فەنومەنىن زەرتتەۋدەگى قۇنارلى تاقىرىپ دەپ بىلەمىز. بۇل ورايدا بالا مۇحتاردىڭ دۇنيەنى كوركەم قابىلداۋ تۇيسىگىن قالىپتاستىرۋداعى اباي قالىپتاستىرعان ورتانىڭ بۇكىل ىشكى تابيعاتىن قايتا اقتارىپ سارالاۋ قاجەت.
ول جيىرماعا تولار-تولماس جاس شاعىندا-اق ءوز زامانىنداعى ادامزاتتىق ءىرى ماسەلەلەرگە دەن قويدى. «اباي», «تاڭ» جۋرنالدارى مەن قازاق گازەتتەرىندە جاريالانعان «ادامدىق نەگىزى – ايەل», «عىلىم», «عىلىم ءتىلى», «مادەنيەت ءھام ۇلت», «فيلوسوفيا جايىنان», «جاپونيا», «قازاقتىڭ وزگەشە مىنەزدەرى» سياقتى ماقالالارىنىڭ ءوزى-اق جاس مۇحتاردىڭ تەرەڭ ءبىلىمىن, سەرپىندى تەگەۋرىنىن, تانىم-تالعامىن ايگىلەپ تۇردى. وسى تىرناقالدى تۋىندىلارىنىڭ وزىندە قازاق تۇرمىسىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن ادامزات پروبلەمالارىمەن استاستىرا قاراستىرا ءبىلدى.
اۋەزوۆتىڭ ادامزات قۇندىلىقتارىنا ەرتە دەن قويىپ, تەز ەسەيۋىندە ەكى ۇلكەن تۇعىردىڭ بولعاندىعىن اتاپ ايتقان ءجون. ونىڭ العاشقىسى – سول كەزدىڭ وزىندە قازاق حالقىنىڭ رۋحاني مۇراسىن تەرەڭ يگەرىپ, ونى شىعىس, يسلام وركەنيەتىمەن جانە ورىس, باتىس مادەنيەتىمەن توعىستىرا تولعاعان ابايدىڭ دانالىق مەكتەبى بولاتىن.
ەكىنشى تۇعىر – قازاق دالاسىندا ازاتتىق يدەياسىن كوتەرىپ, جاس تولقىننىڭ جۇرەگىنە دۇنيەجۇزىنىڭ ءىلىمى مەن ءبىلىمىنىڭ ۇرىعىن سەۋىپ, «ويان, قازاق!» دەپ ۇران تاستاعان الاش ارىستارى بولدى. ول ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى سياقتى ۇلت كوسەمدەرىنە شاكىرت بولا ءجۇرىپ, قازاقتىڭ ەۋروپا دەموكراتيالىق ادەبيەتىنىڭ باسىندا تۇرعان جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, ماعجان جۇماباي, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ سياقتى تۇلعالارمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولدى.
دەمەك م. اۋەزوۆ شىعارماشىلىعىندا ەرەكشە ورىن الاتىن كەزەڭ «الاش» قوزعالىسى ءداۋىرى. بۇل ۇلى قوزعالىستىڭ تەمىرقازىق ورتالىعى سەمەي قالاسى بولعانى بەلگىلى. كەڭەستىك كەزەڭدە بۇل ورتانىڭ مۇحتارتانۋ عىلىمىنان مۇلدە الاستالىپ كەلگەنى دە بارشامىزعا ايان. ال سول الاش ارىستارىنىڭ اقتالعانىنا دا وتىز جىلدان اسىپ بارادى. بىراق م.اۋەزوۆتىڭ «الاش» كەزەڭىنە قاتىستى شىعارماشىلىعى ءالى كۇنگە كەلەلى اڭگىمەگە اينالا قويعان جوق. م.اۋەزوۆتىڭ ءا.بوكەيحانمەن, ا.بايتۇرسىن ۇلىمەن, م.دۋلات ۇلىمەن, ج.ايماۋىت ۇلىمەن, م.جۇمابايمەن شىعارماشىلىق بايلانىستارى جونىندە تاراۋ-تاراۋ تۇششىمدى زەرتتەۋلەر جاسالماي كەلەدى. بۇل – مۇحتارتانۋ عىلىمىنداعى ازىرگە اشىق تۇرعان اقتاڭداقتىڭ ءبىرى.
ونىڭ «مەن ماعجاننىڭ ەۋروپالىعىن سۇيەمىن» دەپ جۇرگەن كەزى دە ءدال وسى ۋاقىت. سولارمەن بىرگە ول ءوزى دە ەۋروپا ادەبيەتىن قۇلاي ءسۇيىپ, قازاق ادەبيەتىنە مۇلدە تىڭ تاقىرىپتاردى اكەلىپ, جاڭا كوركەم قۇندىلىقتاردىڭ ورنەگىن سالدى. «قورعانسىزدىڭ كۇنى», «قارالى سۇلۋ» سياقتى العاشقى كلاسسيكالىق اڭگىمەلەرى – سول ءداۋىردىڭ جەمىسى. مىنە, «اباي جولى» سياقتى ۇلى تاقىرىپقا مۇحاڭ وسىنداي بەرىك تۇعىرلار ارقىلى كوتەرىلدى.
اۋەزوۆ فەنەمونولوگياسىنىڭ ارنالى ءبىر سالاسى – ونىڭ دراماتۋرگياسى, ستسەناريلەر مەن ليبرەتتولارى ەكەندىگى بەلگىلى. كلاسسيكالىق قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ التىن قورىنا ەنگەن شىعارمالارعا دەگەن ىقىلاس سوڭعى كەزدە سۋىنا باستاعان سىڭاي تانىتادى. بيىلعى مەرەيتوي كەزىندە رەسپۋبليكا تەاترلارىنىڭ وسى تاقىرىپقا جان سالا كىرىسكەنى ءجون بولاتىن ەدى. سونىڭ ىشىندە قايراتكەر قالامگەردىڭ «حان كەنە» سياقتى ۇلت-ازاتتىق تاقىرىپتى قوزعاعان رۋحتى شىعارمالارىن ساحنالاۋ بۇگىنگى ادىلەتتى قازاقستان جاعدايىندا اسا وزەكتى ماسەلە دەپ بىلەمىز. سول سياقتى ۇلى قالامگەردىڭ الىپ تۇلعاسى مەن شىعارماشىلىعىن ءار قىرىنان اشىپ كورسەتەتىن كينوفيلمدەر ءتۇسىرۋ ماسەلەسى دە وزىنشە ارنايى اڭگىمەنى قاجەت ەتەدى.
جاس كەزىنەن قازاق ءتىلىنىڭ ۋىزىنا جارىپ, ورىس ءتىلىنىڭ نارىنە سۋسىنداپ وسكەن بالا مۇحتار ءومىر بويىنا وقۋمەن, ىزدەنۋمەن بولدى. تاشكەنتتە, پەتەربوردا ءبىلىم الدى, اسپيرانتۋرادا وقىپ, عىلىم قۋدى. سونىڭ ناتيجەسىندە «كوكسەرەك», «قاراش-قاراش وقيعاسى», «قيلى زامان» سياقتى دۇنيەجۇزى ادەبيەتىنىڭ التىن قورىنا قوسىلعان سۇيەكتى شىعارمالارىن دۇنيەگە اكەلدى.
وسى ىزدەنىستەر اقىرى «اباي جولى» سياقتى ۇلى رومان-ەپوپەيانى تامامداۋعا تياناق بولدى. اۋەزوۆ اۋەلى اباي ارقىلى باتىس مادەنيەتىن مەڭگەرسە, «اباي جولى» رومانىمەن ابايدى, شىعىستى, ناقتىراق ايتقاندا, قازاقتى ەۋروكەڭىستىككە الىپ شىقتى. جاستايىنان اقىندى جۇرەگىنە جاتتاپ وسكەن اۋەزوۆ قالامى قولىنان تۇسكەنشە ابايدى شىعىس پەن باتىس مادەنيەتىنىڭ التىن ارقاۋىنا اينالدىرۋ مۇراتىمەن ءومىر ءسۇردى. جانە وسى اسىل مۇراتىن اسىرا ورىندادى. ول جونىندە اكادەميك زاكي احمەتوۆ: «كەڭ تىنىستى, سان ميلليون وقىرماننىڭ جۇرەگىنە جول تاباتىن كوركەم شىعارما ارقىلى ابايدى الەمگە ايگىلەۋ ءۇشىن اۋەزوۆ قانداي قاجەت بولسا, اۋەزوۆتىڭ دۇنيەجۇزى مادەنيەتىنىڭ بيىگىنە كوتەرىلۋىنە اباي مۇراسى, ابايدىڭ ونەرپازدىق, ويشىلدىق داستۇرىندەي ۇلكەن تىرەك سونداي قاجەت ەدى», دەگەن ءادىل تۇجىرىم جاسادى.
ول ءوز شەبەرلىگىن كلاسسيكالىق الەم ادەبيەتىن اۋدارۋمەن شىڭدادى. سول ارقىلى قازاق ادەبيەتىن بايىتتى. جالپى, وركەنيەتتەر توعىسىن بۇكىل شىعارماشىلىق مۇراتىنىڭ التىن وزەگىنە اينالدىردى. «ادەبيەتىمىزدىڭ ءىشىنارا بايلانىس قارىم-قاتىناستارىن ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە جاقىنداسا ارالاسۋىمەن قاتار زەرتتەۋ دۇرىس. بۇنى ادەبيەت تاريحى عىلىمىنىڭ زور مۇراتى دەپ ساناۋ كەرەك», دەپ جازدى عۇلاما عالىم. وسى ۇستانىمىن م.اۋەزوۆ كەڭەس داۋىرىندە تاماشا داستۇرگە اينالدىردى. سول كەزەڭدەگى كوپۇلتتى كەڭەس ادەبيەتى جونىندە م. اۋەزوۆتىڭ قىراعى كوزىنە تۇسپەگەن, ول پىكىر بىلدىرمەگەن بىردە-ءبىر بەلگىلى قالامگەر جوق.
ەڭ الدىمەن ول ورىستىڭ كلاسسيكالىق ادەبيەتىنىڭ تەرەڭ بىلگىرى بولدى. سوناۋ «يگور پولكى تۋراسىنداعى ءسوز» تاريحي داستانىنان باستاپ, ءوزىنىڭ زامانداسى م. شولوحوۆقا دەيىنگى قالامگەرلەر شىعارماشىلىعى جونىندە كەڭىنەن تولعاپ ماقالالار جازدى.
ول ۋكراينا ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنە دە ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. ت.گ.شەۆچەنكونىڭ قازاقستانعا ارناعان شىعارمالارى تۋرالى م. اۋەزوۆ تەبىرەنە جازدى. پاۆلو تىچينا, الەكساندر كورنەيچۋك, ماكسيم گونچار, لاتىن رىباك شىعارمالارى تۋرالى دا قۇندى پىكىرلەر ايتتى.
بەلارۋس حالقىنىڭ دەموكرات اقىنى فرانتسيشەك بوگۋشەۆيچ, بەلارۋس ادەبيەتىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشىلار ياننا كۋپالا, ياكۋب كولوستىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى جىلى لەبىزدەر قالدىردى.
سول سياقتى بالتيكا ماڭى حالىقتارىنىڭ ادەبيەتى جايىندا ايتقان پىكىر-تۇجىرىمدارى قازاق ادەبيەتتانۋىنداعى تىڭ تاقىرىپ ەدى. ليتۆا حالقىنىڭ ءحVىى عاسىرداعى ۇلى اقىنى كريستيوناس دونەلايتيس, ليتۆا حالقىنىڭ دەموكراتتىق رەاليستىك ادەبەتىنىڭ ءىرى وكىلدەرى يۋليا جامايتە, يان لاينيس, سولومەيا نەريس, پيترۋس تسەۆماركا, لاتىش حالقىنىڭ جاڭا ادەبيەتىنىڭ ىرگەسىن قالاۋشىلار اندرەي ۋليت, ۆيليس لاتسيس, ەستون حالقىنىڭ بەلگىلى دراماتۋرگى اۆگۋست ياكوبسەن تۋرالى پىكىر ءبىلدىردى. مۇنىڭ ءبارى بالتىق ماڭى حالىقتارىنىڭ ادەبيەتتەرى تۋرالى قازاق توپىراعىندا العاش ايتىلعان تۇجىرىمدار بولۋىمەن قىمبات.
م.اۋەزوۆتىڭ كاۆكاز حالىقتارىنىڭ ادەبيەتى تۋرالى: گرۋزيا ەپوسى «اميران», XIII عاسىرداعى گرۋزيننىڭ ۇلى اقىنى شوتا رۋستاۆەليدىڭ «جولبارىس تەرىسىن جامىلعان باتىر», XIX عاسىرداعى يليا چاۆچاۆادزە جانە اكاكي تسەرەتەلي سياقتى اقىنداردىڭ, گرۋزيانىڭ كەڭەس داۋىرىندەگى رومانشىسى لەو كياچەلي, اقىن گەورگي لەونادزە تۋرالى ايتقان پىكىرلەرى وتە قۇندى.
وسەتين حالقىنىڭ ءىرى اقىنى كوستا حەتوگۋروۆ تۋرالى م.اۋەزوۆ: «ونىڭ جولى رەسەيدەگى ۇساق ەلدەردەن شىققان اقىن-جازۋشىلاردىڭ ءحالىن, تاعدىرىن تانىتادى. اقىننىڭ ءومىر كەزەڭدەرى مەن ەڭبەكتەرىنەن سونى ايقىن اڭداۋعا بولادى», دەپ ءتۇيىن جاسايدى.
ازەربايجان حالقىنىڭ كونە مۇراسى «كوروعلى» ەپوسى, XII عاسىردا شىققان ۇلى اقىن ءنيزاميدىڭ ءىرى پوەمالارى, فيزۋلي, ۆاگيف, ميرزا احۋنوۆ, الەكبار سابير, سامەد ۆۋرگۋن, ت.ب. – قازاق جازۋشىسىنىڭ نازارىندا بولعان قالامگەرلەر.
ارميان ادەبيەتى دە قازاق جازۋشىسىنىڭ نازارىنان تىس قالماعان. ارميان ادەبيەتى تۋرالى م.اۋەزوۆ ونىڭ كونە ادەبيەتىندەگى ەسكەرتكىشتەرى بولعاندىعىنا باسا نازار اۋدارۋدان باستايدى. ارميان حالقىنىڭ جاڭا ادەبيەتىنىڭ اتاسى, اعارتۋشى جانە گۋمانيست جازۋشى حاچاتۋر ابوۆيان, حالىق اقىنى وۆانەس تۋمانيان, اقىن اكوپ اكوپيان, كەڭەس ءداۋىرىنىڭ اقىنى, دراماتۋرگ, پروزايك نايري زاريان شىعارماشىلىعى تۋرالى جازدى.
م.اۋەزوۆتىڭ ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ ادەبيەتى – تاجىك, وزبەك, تۇرىكمەن, قىرعىز ادەبيەتتەرى, اسىرەسە ولاردىڭ ءوزارا بايلانىستارى تۋرالى ايتقان قۇندى تۇجىرىمدارى كەيىنگى قازاق ادەبيەتىنىڭ وسىلاردىڭ ارقايسىسىمەن تاريحي جانە وسى زامانعى بايلانىستارىن ادەيى, ارنايى تەكسەرگەن زەرتتەۋلەرگە نەگىز بولدى. بۇل تۇستا قىرعىز حالقىنىڭ جاناشىر دوسى بولعان قالامگەردىڭ قيىن كەزەڭدە ايگىلى ماناس ەپوسىن قورعاپ قالۋى, شىڭعىس ايتماتوۆتى جەتەكتەپ ءجۇرىپ الەمدىك ارەناعا شىعارعان ەڭبەگىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى.
م.اۋەزوۆ شىعىس مادەنيەتىنىڭ ارناسىن كەڭەيتۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. سونىڭ ىشىندە ءۇندى مادەنيەتىن قازاقتاردىڭ تانۋىنا جولباسشى بولدى. جازۋشىنىڭ ءۇندىستان تۋرالى تاماشا وچەركتەرى وقىرمان ىقىلاسىنا بولەندى. ءۇندىنىڭ اتاقتى جازۋشىسى رابيندرانات تاگوردىڭ شىعارماشىلىعىن تالداۋعا ارناپ «تاگوردىڭ كەمەڭگەرلىگى» اتتى كەرەمەت ماقالا جازدى. قازىرگى زاماندا كەڭ ءورىس العان ازيا جانە افريكا ەلدەرى جازۋشىلارىنىڭ ىنتىماعى, بىرلىگىنە م.اۋەزوۆ ەرەكشە ۇلەس قوستى. ازيا جانە افريكا ەلدەرى جازۋشىلارىنىڭ I كونفەرەنتسياسىندا قازاقستان, وزبەكستان, تاجىكستان, قىرعىزستان جازۋشىلارى اتىنان سويلەگەن م.اۋەزوۆتىڭ تەرەڭ ماعىنالى ءسوزى ءالى كۇنگە ماڭىزىن جويعان جوق.
م.اۋەزوۆ شىعارماشىلىعى قازاق ادەبيەتىن بۇكىلالەمدىك مادەنيەت پەن ادەبيەتتىڭ ۇلى ارناسىمەن توعىستىردى.
ءوز كەزەگىندە جازۋشىنىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسى مەن اڭگىمە, پوۆەستەرى شەت تىلدەرگە اۋدارىلدى (ورىس, اعىلشىن, نەمىس, پولياك, رۋمىن, گرەك, ۆەنگر, بولگار, چەح, ت.ب.). بۇكىلالەمدىك ەكى ءجۇز تومدىق «دۇنيە ءجۇزى ادەبيەتىنىڭ كىتاپحاناسى» سياقتى عاجايىپ سەريادا م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسى 134,135-توم بولىپ باسىلۋى قازاق ادەبيەتىنىڭ الەمدىك مارتەبەسىنە اينالدى.
ارينە, قازاق جازۋشىسىنىڭ قالامىنان تۋعان «اباي جولى» ەپوپەياسىنىڭ حالىقارالىق بەدەلىنىڭ سىرى تەرەڭدە. ونىڭ بۇل شىعارماسىنىڭ قۇدىرەتى بارلىق حالىقتىڭ جانىن تەربەيتىن ماڭىزدى ماسەلەلەر مەن يدەيالاردى, پروگرەسسيۆتى بارشا ادامزات بالاسىنا قىمبات اسىل وي, سەزىمدەردى قوزعاي بىلۋىندە. سول اسىل ويلاردى شەبەر كەستەلەپ, شىعارماشىلىق شابىتپەن جەتكىزە الۋىندا, ەڭ باستىسى جازۋشىنىڭ تۋما تالانتىندا, تەلەگەي تەڭىز بىلىمىندە, عالامدىق اقىل-وي قازىناسىنان قانىپ ىشكەن كەمەڭگەرلىگىندە.
«اباي» رومانىن فرانتسۋز تىلىنە اۋدارتىپ, رەداكتسياسىن باسقارعان لۋي اراگون: «مەن ونىڭ (م.اۋەزوۆتىڭ) شىعارمالارىن تۋعان ەلىمە تانىستىرۋشى بولۋدى وزىمە ۇلكەن ابىروي سانايمىن. ەپيكالىق رومان «اباي» مەنىڭ ويىمشا, XX عاسىرداعى ەڭ ۇزدىك شىعارمانىڭ ماڭداي لەگىنەن ورىن الادى دەۋ ازدىق قىلادى, ونداي شىعارمانى تابۋ قيىن», دەپ باعالادى. اندرەي ستيل «يۋمانيتە» گازەتىنىڭ بەتىندە لۋي اراگون پىكىرىن قۋاتتاي كەلىپ: «م. اۋەزوۆتىڭ رومانىن الار بولساق, مۇندا ەڭ الدىمەن پوەزيانىڭ لەگىن, قيىر كەڭىستىكتىڭ كەرەمەتىن سەزىنەسىڭ», دەگەن ەكەن. فرانتسۋزدىڭ بەلگىلى سىنشىسى بەرجارون ءوزىنىڭ ۇلكەن ماقالاسىنىڭ قورىتىندىسىندا: «اۋەزوۆتىڭ ۇنىندەي ۇنمەن, اۋەزوۆ جىرلاعان ۇلىلىقپەن, كەرەمەت ماحابباتپەن جىرلانعان باقىتتى حالىقتىڭ, شىركىن, نە ارمانى بار ەكەن», دەپ تۇيىندەيدى.
اۋستريانىڭ «ۆەگ ۋند تسيل» جۋرنالى «اباي» رومانى جونىندە: ء«بىزدىڭ كوز الدىمىزدا اباي اقىننىڭ ءومىر تاريحى تار كەمەرىنەن تاسىپ اققان اعىندى وزەن سىقىلدى, سول كەزدەگى كوشپەلى قازاق حالقىنىڭ تاريحىمەن استاسىپ كەتكەن. اۋەزوۆ ۇلكەن سۋرەتكەرگە ءتان نازىكتىكپەن, تولىپ جاتقان اسەم دەتالدارمەن, ءۇش ۇرپاقتى كورسەتەتىن تۋعان حالقىنىڭ كەلەلى كەزەڭىن كوزىمىزگە ەلەستەتەدى», دەپ جازدى. شەتەل وقۋشىلارى مەن سىنشىلارىنىڭ پىكىرىن كورسەتەتىن ءتۇيىندى وي لەيپتسيگ قالاسىندا شىعاتىن «Der bibliothekar» جۋرنالىندا دا جاريالاندى. نەمىس سىنشىسى گەربەرت كرەمپيەن: «م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولىندا» وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى قازاق حالقىنىڭ ءومىرى, سول كەزدىڭ ادەت-عۇرىپ تۇرمىسى, سول كۇيىندە, ءار قىرىنان, ءوز ساتىسىمەن تاماشا بەينەلەنەدى. بۇل كىتاپتىڭ اتاۋى نەمىسشە «تاڭ الدىندا» دەپ اتالادى. بۇل كىتاپ بولاشاقتا زور داڭقى شىعاتىن جاڭا اقىننىڭ دۇنيەگە كەلۋىمەن بىتپەيدى. ول سونىمەن بىرگە عاسىرلار بويى ارتتا قالعان ءبۇتىن ءبىر حالىقتىڭ ەندى-ەندى قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن, ونىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت ەركىن بولاشاققا قادام باسقانىن كورسەتەدى», دەپ جازدى.
تۇيىندەپ ايتار بولساق, قازاق حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى, داڭقتى قالامگەرى, عۇلاما عالىمى, پەداگوگى, قوعام قايراتكەرى م.اۋەزوۆ اسا قۇندى ەڭبەكتەرى ءۇشىن تۋعان حالقىنىڭ زور قۇرمەتىنە بولەنىپ, شىعارماشىلىق شىڭىنىڭ شىرقاۋ بيىگىنە كوتەرىلدى. ول جاساعان اسىل مۇرا قازاق ادەبيەتىن الەمدىك وزىق ادەبيەتتەر قاتارىنا قوسىپ, قازاق حالقىنىڭ تاريحىن, ءومىرىن, مادەنيەتىن, تالانتىن, ۇلتتىق حاراكتەرىن جەر ءجۇزى وقۋشىلارىنا تانىتتى, ءسويتىپ كەمەڭگەر جازۋشى تەك قازاق ادەبيەتى عانا ەمەس, الەمدىك وركەنيەتتىڭ فەنومەنىنە اينالدى. م.اۋەزوۆتىڭ ەسىمى مەن ەڭبەگى ادامزات وركەنيەتىمەن ماڭگى بىرگە جاسايدى. ونىڭ قازاق دانالىعىنان ءنار العان, تاعىلىمى مول تارتىمدى شىعارمالارى قايتالاپ وقىعان سايىن رۋحاني دۇنيەمىزدى بايىتىپ, باعا جەتپەس جان ازىعى بولا بەرمەك.
بۇگىندە مۇحتارتانۋ عىلىمىنىڭ ىرگەسىن بارىنشا كەڭەيتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇر. ادەتتەگىدەي اۋەزوۆتى تەك جازۋشى عانا دەپ تانىپ, شىعارماشىلىعىن ادەبيەتتانۋ عىلىمى تۇرعىسىنان عانا باعالاۋ – بەرى ايتقاندا, ۇلى تۇلعانىڭ كەڭ شالقارىن تارىلتۋ. سوندىقتان مۇحتارتانۋ عىلىمىن تاريح, فيلوسوفيا, پسيحولوگيا, مادەنيەتتانۋ, پەداگوگيكا سياقتى گۋمانيتارلىق عىلىمنىڭ پانارالىق توعىسىندا ورىستەتۋدىڭ ۋاقىتى الدەقاشان تۋعان.
م. اۋەزوۆتىڭ قوعامدىق قايراتكەرلىك قىزمەتى دە – ءوز الدىنا ۇلكەن سالا. ونىڭ حح عاسىردىڭ باس كەزىندەگى الاش ارىستارىنىڭ ەڭ جاس, تالانتتى مۇشەسى رەتىندەگى قىزمەتى ءوز الدىنا ءبىر توبە. ول «قيلى زامان», «قاراش-قاراش وقيعاسى» سياقتى وتارلىق جۇيەگە قارسى شىعارمالارىن جازۋعا سانالى تۇردە كەلدى. جانە سول ىشكى دىلىنەن ءومىر بويىنا اينىعان ەمەس. كەيىننەن كومپارتياعا مۇشە بولماسا دا, رەسمي مەملەكەتتىك قىزمەت اتقارماسا دا, ول كىسى قوعامدىق قىزمەتتەن ەشقاشان قالىس قالعان ەمەس. وعان تولاسسىز جازىپ, جاريالانىپ جاتقان كوسەمسوزدەرى كۋا. جاريالانباعان ەڭبەكتەرىن تاۋىپ جارىققا شىعارۋ دا – وسى ارناداعى اۋقىمدى شارۋانىڭ ءبىرى. ماسەلەن, قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ق.ي.ساتباەۆتىڭ كومەكشىسى بولعان ب.اياپبەرگەنوۆ دەگەن ازاماتتىڭ ەستەلىگىندە مىناداي ءبىر دەرەك ايتىلادى: 50-جىلدارى ق.ي.ساتباەۆ پەن م.اۋەزوۆ ماسكەۋگە ءىس-ساپارمەن بىرگە بارادى. ەكەۋارا وڭاشا اڭگىمەدە سەمەيدەگى پوليگون سىناقتارىنىڭ زارداپتارىن تىلگە تيەك ەتەدى. ساپاردا ءسوز بايلاسقان ەكى الىپ ماسەلەنى كسرو عا اتوم ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ي.ۆ.كۋرچاتوۆتىڭ الدىنا قويادى. اكادەميك كۋرچاتوۆ بۇل ماسەلەنى ستالين مەن بەريانىڭ نازارىنا جەتكىزگەن سىڭايلى. مۇنى ەستىگەن ل.پ.بەريا ەكى قازاقتىڭ سوڭىنا تۇسەدى. سونىڭ سالدارىنان 1952 جىلى ق.ي.ساتباەۆ اكادەميا پرەزيدەنتى لاۋازىمىنان الىنادى. اۋەزوۆ تاعدىرىنىڭ قالاي بولعانى بارىمىزگە ءمالىم. اقىرى اكادەميك كۋرچاتوۆ كەيىن ءوزىنىڭ قۇزىرى جەتەتىن جەرگە دەيىن بارىپ, سەمەيدەگى يادرولىق سىناقتى جەر ۇستىندە اشىق جاساۋدى توقتاتقان ەكەن. كەيىننەن م.اۋەزوۆ جاپونياعا بارعان ساپارىندا سول تولعانىستارىن حاتقا دا ءتۇسىرىپتى. ول جونىندە قازىر ديپلومات باتىرحان قۇرمانسەيىت جاپون مۇراعاتتارىنان جاڭا قۇجاتتار تاۋىپ جاريالاپ ءجۇر.
ەندى ءبىر ەسكەرەتىن ماسەلە, ءبىز ادەتتە «اۋەزوۆ – الەمگە تانىلعان ءماشھۇر تۇلعا» دەگەندى ءجيى قايتالايمىز دا, قالامگەر مۇراسىنىڭ حالىقارالىق دارەجەدەگى ناسيحاتتالۋ شالقارىنا جەتە كوڭىل بولە بەرمەيمىز. اقيقاتىن ايتساق, ۇلى جازۋشىنىڭ دۇنيەگە تانىلۋى, الەم تىلدەرىنە اۋدارىلىپ باسىلۋى كەڭەس داۋىرىندە جوعارى دەڭگەيدە بولدى. ماسەلەن, 250 تومدىق الەم ادەبيەتىنىڭ ەكى تومىن يەلەنگەن جالعىز قازاق جازۋشىسى م.اۋەزوۆ. تەك «اباي جولىنىڭ» ءوزى عانا الەمنىڭ 116 تىلىنە اۋدارىلىپ جارىق كوردى. بۇل ورايدا مۇحاڭنىڭ ايگىلى «امەريكا اسەرلەرى», «جاپون جازبالارى», ء«ۇندى وچەركتەرى» سياقتى ەڭبەكتەرىن دە كۇندەلىكتەرىمەن قوسىپ باسىپ شىعارۋدىڭ ماڭىزى زور. قازاقستاندى الەمدىك ارەناعا الىپ شىعاتىن اۋەزوۆتەن ارتىق تۇلعامىز ازىرگە جوق ەكەنىن ەستە ۇستاۋىمىز كەرەك.
بۇل كۇندەرى قازاق حالقى مەن بۇكىل دۇنيە حالىقتارىنىڭ رۋحاني مادەنيەتىنىڭ اياسىندا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تاماشا تۇلعاسى قازاقستاننىڭ كوك اسپانىندا بۇرىنعىدان دا جارقىراپ كورىنۋدە. ۇلى جازۋشىنىڭ ۇلان-عايىر مۇراسى ءزاۋلىم كوركەم عيمارات ىسپەتتى, ونىڭ ىشكى اسەمدىگىنىڭ سىر-سيپاتىن ءبىلۋ, تانۋ, رۋحاني ازىق ەتۋ ءالى تالاي جىل مەن عاسىرعا سوزىلادى. ءار ۇرپاق سول مۇرانى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي وتىرىپ جان-جاقتى زەرتتەلۋىنە, ءار الۋان قىرلارىن اشا تۇسۋگە اتسالىسادى.
اۋەزوۆتىڭ اتىن ارداق تۇتىپ كەلىپ وتىرعان رۋحتاس اعايىن, شەتەلدىك ارىپتەستەر, ۇلى تۇلعانىڭ مەرەيتويى ادىلەتتى قازاقستاندى «اباي جولىمەن» جارقىن بولاشاققا الىپ باراتىن ۇلى ىستەردىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولادى دەپ سەنەمىز.
الەم وركەنيەتىندەگى مۇحتار اۋەزوۆ ورنىن جاڭاشا سارالاۋ باعىتىنداعى زەرتتەۋلەرگە تابىس تىلەيمىن.
كەنجەحان ماتىجانوۆ,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى