مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حالىققا ۇندەۋ جاريالاۋى, قازاقستان پرەزيدەنتتىگىنە كەزەكتەن تىس سايلاۋىن تاعايىنداۋى – ايرىقشا ماڭىزدى وقيعالار. بەلگىلى قالامگەر, ءماجىلىس دەپۋتاتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ بۇل ساياسي رەفورمالاردى «جاڭا وزگەرىستەرگە, ەل تاعدىرىن ءوز قولىڭمەن شەشۋگە ارالاسۋ جاۋاپكەرشىلىگى» دەپ اتاپ كورسەتتى.
– 20 قاراشادا كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋى وتەدى. جالپى, گەوساياسي جاعداي بەلگىلى, ۋكراينا مەن رەسەي, ازەربايجان مەن ارمەنيا, تاجىكستان مەن قىرعىزستان ارالارىنداعى قارۋلى قاقتىعىستار كەزىندە كوپشىلىك وزىمىزدە وسىنداي ۇلكەن ساياسي ناۋقان وتكىزۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىنەدى. پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزۋ دۇرىس دەيدى. وسى ورايدا, ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزۋدىڭ ماڭىزى نەدە؟
– ءسىز ايتىپ وتىرعان وقيعالارعا بۇل سايلاۋدىڭ تىكەلەي قاتىسى جوق. بۇل سايلاۋدىڭ تۇپكى ءمان-ماڭىزى – ادىلەتتى قازاقستاننىڭ جاعدايىندا پرەزيدەنتتى جاڭاشا سايلاۋ.
جاقىندا عانا ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قىتاي ەلىنىڭ باسشىسى سي تسزينپين كەلىپ كەتتى. سول ەلدىڭ «وزگەرىستەر تۇسىندا ءومىر ءسۇر» دەگەن ءبىر ماقالى بار. ول نەگىزىنەن وتپەلى كەزەڭدەگى وزگەرىستەر تۇسىندا قيىندىق كور دەگەن تۇرعىدا ايتىلادى. ول جاعى دا بار. ءبىز ءوزىمىز ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ جولىندا تۇرعان ەل رەتىندە وزگەرىستەر تۇسىندا ءومىر ءسۇرۋدى ەلىمىزدى جاڭارتۋعا, جاڭعىرتۋعا بەرىلگەن مۇمكىندىك دەپ قاراۋىمىز كەرەك. ونى ءبىز تىلەك دەپ ساناساق تا بولادى. وزگەرىستەر تۇسىندا ءومىر ءسۇرۋ – جاڭا وزگەرىستەرگە, ەل تاعدىرىن ءوز قولىڭمەن شەشۋگە ارالاسۋ دەگەن ءسوز.
وسى تۇرعىدان قاراعاندا ادىلەتتى قازاقستانعا جاڭارعان كونستيتۋتسيا كەرەك ەكەنى انىق بولدى, سۋپەرپرەزيدەنتتىك بيلىك نىسانىنان باس تارتۋ كەرەكتىگىن ۋاقىت كورسەتتى. بيىلعى جازدا وتكەن رەفەرەندۋم سونى زاڭداستىرىپ بەردى. ەندىگى ماقسات – جاڭاشا سايلاۋ وتكىزۋ. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «1 قىركۇيەكتەگى جولداۋىندا مەن ءوزىمنىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىمدى شەكتەۋگە جانە كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزۋگە دايىنمىن» دەپ اشىق ايتتى. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ بۇل ادىلەتتى قازاقستاننىڭ جاعدايىندا جاڭا سايلاۋ وتكىزۋ كەرەك دەگەن ءسوز.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ وزىنە دە قازىر جاڭا سەنىم مانداتى كەرەك. ويتكەنى 2019 جىلعى كوكتەمدە سايلاۋعا تۇسكەن توقاەۆ پەن 2022 جىلعى كۇزدە سايلاۋعا تۇسەتىن توقاەۆتىڭ اراسىندا ەداۋىر ايىرماشىلىق بار, ونى جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى. قازىر جاعداي تۇبەگەيلى تۇردە وزگەردى دەۋگە بولادى. مەملەكەتتىڭ سيپاتى دا وزگەردى, زاڭدار دا وزگەردى. ياعني قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ وسىنداي شەشىمدى جاريالاۋى بارلىق جاعىنان كوكەيگە قونادى.
بۇرىن دا كەزەكتەن تىس سايلاۋلار ءوتىپ جۇرگەن, بىراق ول كەزدە اڭگىمە اۋەلى قاۋەسەت تۇرىندە تارايتىن, جۇرت سولاي بولادى ەكەن, سولاي بولعالى جاتقان كورىنەدى, سونداي ءسوز بار عوي دەپ جۇرەتىن دە, ءبىر كۇنى جارلىق جارق ەتە قالاتىن. ال قازىر پرەزيدەنت سايلاۋ بولاتىنىن ءۇش ايداي ۋاقىت بۇرىن ايتتى, ەكى اي بۇرىن سايلاۋدىڭ ناقتى كۇنىن تاعايىنداعان جارلىق جاريالادى. ەندى ەلەكتوراتتىق جاڭا تسيكل باستالعالى جاتىر.
ابايدىڭ سوزىنە قۇلاق تۇرگەنىمىز قاي كەزدە دە كەرەك. اباي قىرىق ءۇشىنشى قارا سوزىندە: «ولشەۋىن بىلمەك – ءبىر ۇلكەن كەرەك ءىس» دەپ ايتادى. ونىڭ ارعى جاعىندا تاعى, دورەكىلەۋ بولسا دا قازاقتىڭ ءسوزى عوي, قوسىپ قويعانى بار: «ولشەۋىنەن اسىرسا, بوعى شىعادى» دەپ. ولشەۋىنەن كەتۋدىڭ, بيلىكتى ءبىر قولعا شوعىرلاندىرۋدىڭ جانە بيلىكتى ونداعان جىلدار بويى ءبىر قولدا ۇستاۋدىڭ قانداي كەمشىلىكتەرى بار ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتتى. سوندىقتان دا قاسىم-جومارت توقاەۆ ءبىر مەزگىلدىك پرەزيدەنتتىك جونىندە شەشىم قابىلداۋدى جانە ونىڭ ۋاقىتىن جەتى جىلدىق دەپ بەلگىلەۋدى ۇسىندى. بۇل ۇسىنىستى پارلامەنت پالاتالارى قولدادى. جالپى, بۇل الەم دەڭگەيىندەگى بولەكشە شەشىم, اسىرەسە كەڭەستەن كەيىنگى كەڭىستىك ءۇشىن, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى ءۇشىن ۇلكەن ساياسي نوۆاتسيا. نەگىزىندە ءبىر مەزگىلدىك پرەزيدەنتتىك مەرزىم تاجىريبەسى الەمدە بار. مىسالى, وڭتۇستىك كورەيادا, كولۋمبيادا, مەكسيكادا. وسى ءۇش ەلدىڭ ۇشەۋى دە وتىز جىلداي بۇرىن دامۋشى ەلدەردىڭ قاتارىندا ەدى, ەندى دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. وەسر-گە مۇشە بولدى. ءوزىڭىز جاقسى بىلەسىز, وەسر-گە الەمدە 38 ەل عانا مۇشە, ولاردىڭ ءبارى وتە دامىعان ەلدەر. مۇنىڭ وزىندىك ارتىقشىلىعى نەدە؟ بىرىنشىدەن, بيلىكتى ءبىر قولعا شوعىرلاندىرۋدىڭ قاۋپىن سەرپىپ تاستايدى. ەكىنشىدەن, قايتا سايلانۋعا مۇمكىندىگى بولمايتىنىن بىلگەندىكتەن دە پرەزيدەنت سول جەتى جىلدا بارىن سالادى جانە ەكىنشى رەت سايلانۋعا دايىندالىپ, ەلەكتوراتتىڭ كوڭىلى قالاي بولادى, كەلەسى سايلاۋدا داۋىستى قالاي جينايمىن دەپ الاڭدامايدى. جەتى جىل – كەز كەلگەن ستراتەگيالىق مىندەتتى شەشۋگە جەتكىلىكتى ۋاقىت. مەملەكەت باسشىسى سول جەتى جىلدا بارىن سالىپ جۇمىس ىستەيدى, باتىل شەشىمدەر قابىلدايدى جانە وزىنە تاريح بەرگەن, ەل بەرگەن مۇمكىندىكتى بارىنشا تولىق پايدالانۋعا تىرىسادى.
پرەزيدەنت كەلەسى جىلدىڭ كوكتەمىنە ءماجىلىس سايلاۋىن دا, ءماسليحاتتار سايلاۋىن دا بەلگىلەپ وتىر. ولاردىڭ بارلىعى دا جاڭاشا وتەدى.
ايتىلۋعا ءتيىس تاعى ءبىر جاي بار. پرەزيدەنت سايلاۋدىڭ قاتاڭ تۇردە زاڭعا سايكەس وتەتىندىگىنە كەپىلدىك بەرەتىنىن جانە سايلاۋدىڭ شەتەلدىك, وتاندىق بايقاۋشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن ءادىل ءارى اشىق وتەتىنىن شەگەلەپ ايتتى.
– قاڭتار قاسىرەتىنەن كەيىن ەلىمىزدەگى كوپتەگەن پروبلەما جالاڭاشتاندى. پرەزيدەنت «اشىق دەموكراتيالىق قوعام قۇرامىز» دەدى. دەسە دە «ادىلەتتى قازاقستاندى ەسكى كادرلارمەن قۇرۋ» دەگەن سياقتى ماسەلەنى قوزعاساق. ءسىز مۇنى دۇرىس دەپ ەسەپتەيسىز بە؟ پرەزيدەنت رەفورمادان كەيىن ساياسات تۇبەگەيلى جاڭارادى, ساياساتقا حالىقتىڭ باتاسىن العان تىڭ ادامدار كەلەدى دەگەندى ايتتى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كادرلىق تاپشىلىق بارىن دا ەسكەرۋىمىز كەرەك.
– ارينە, ادىلەتتى قازاقستانعا جاڭا كادرلاردى ەشكىم ايدان تۇسىرمەيدى, ولاردى شەتەلدەن جىبەرمەيدى. وسى 19 ميلليون حالىقتىڭ ىشىنەن شىعارىپ, تاۋىپ, جاساۋ كەرەك. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا جاڭا مەملەكەتتى نەگىزىنەن بۇرىنعى پارتيالىق نومەنكلاتۋرانىڭ ادامدارى قۇرىپ شىقتى, باسقا ادامدار جوق تا ەدى. سول كەزدە ىسىمەن, سوزىمەن كوزگە تۇسكەندەردىڭ بارلىعى ەلدىڭ جالعىز پارتياسىندا بولدى. جاڭا مەملەكەتتى قۇرۋعا كەشەگى كوممۋنيستەر اتسالىستى جانە بارلىق نەگىزگى ماسەلەلەردى كەشەگى كۇننىڭ, كەشەگى قوعامنىڭ كادرلارى شەشتى. ولار ىشتەي تۇلەدى, ىشتەي وزگەردى. سول سياقتى قازىرگى كادرلاردىڭ ىشىنەن جاڭاشا جۇمىس ىستەي الاتىن ادامداردى تاۋىپ, جاڭا مىندەتتەردى شەشۋگە بەيىمدەۋ كەرەك. وسىنداي جۇمىس جاسالىپ جاتىر جانە جاسالا دا بەرەدى.
– قالاي ويلايسىز, سايلاۋدىڭ ءمان-ماڭىزىن حالىق جەتە تۇسىنە الدى ما؟
– ءبىز كوبىنەسە سايلاۋدى سول سايلاۋعا تۇسكەن كانديداتتاردىڭ سىناعى دەپ قارايمىز. بۇل ءبىر جاعى. ارينە, سايلاۋ ەڭ الدىمەن سايلاۋعا تۇسەتىن ادامدارعا سىناق – ولاردىڭ بىلىكتىلىگىنە, بىلىمدىلىگىنە, ازاماتتىعىنا, بەلسەندىلىگىنە, شەشەندىگىنە سىناق. ەكىنشى جاعىنان كەز كەلگەن سايلاۋ سول سايلاۋعا قاتىساتىن حالىققا دا سىناق, سايلاۋشىلارعا دا سىناق. قالايشا؟ وسى ارقىلى سايلاۋشىلاردىڭ, حالىقتىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگى دە سىناققا تۇسەدى, سايلاۋشىلاردىڭ كىمنىڭ كىم ەكەنىن تانيتىندىعى, كىمنىڭ قولىنان نە كەلەتىنىن بىلە الاتىندىعى دا سىناققا تۇسەدى. جەڭىل سوزگە ەرمەۋ, ارزان ۋادەگە سەنبەۋ دەگەن سياقتى قاسيەتتەردىڭ بارلىعى وسىنداي ەلدىك ەمتيحانىنان وتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستان حالقى 20 قاراشادا سول سىناقتان سۇرىنبەي وتەتىندىگىنە دە, ەلىم دەگەن ەرگە داۋىس بەرەتىندىگىنە دە كۇمان جوق.
– ساۋىتبەك ابدراحمان ۇلى, كورشىلەرىمىزدەگى گەوساياسي جاعدايدىڭ ءبىزدىڭ كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىمىزعا تىكەلەي قاتىسى جوق دەپ ءوزىڭىز ايتىپ ءوتتىڭىز. دەسە دە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەگە كەلگەندە بۇل قاقتىعىستاردىڭ اسەرى, سالقىنى بولاتىن سياقتى.
– ارينە. مەنىڭ ايتىپ وتىرعانىم مىناۋ – ارمەنيا مەن ازەربايجان قاقتىعىسى, قىرعىزستان مەن تاجىكستان قاقتىعىسى, سودان كەيىن كەشەگى رەسەيدەگى موبيليزاتسيا قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى كۇزدە سايلاۋ وتەتىنىن جاريالاعان 1 قىركۇيەكتەن كەيىن بولدى. تىكەلەي قاتىسى جوق دەگەنىم سودان. بىراق كۇنى ەرتەڭگى سايلاۋعا ول وقيعالار مىندەتتى تۇردە ىقپال ەتەدى. مىسالى, قازىر ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى بىرىنەن كەيىن ءبىرى قىمباتتاپ, تاريفتەر كوتەرىلىپ, پاتەرلەر باعاسى ارتىپ جاتىر. مۇنىڭ بارلىعى سايلاۋشىلاردىڭ كوڭىل كۇيىنە اسەر ەتپەي قويمايدى. بىراق ەلگە سىناق, ساناعا سالماق دەگەندەگى ايتاتىن ويىمىز سولاردىڭ بارلىعىنىڭ ارعى ءتۇبىرىن ءتۇسىنۋ كەرەك دەگەنگە تىرەلەدى. قازىرگى سانكتسيالىق سوعىستار, ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق كورشىمىزگە سالىنعان باتىس سانكتسيالارى, رەسەيدىڭ ەۋروپاعا جاساعان كەرى سانكتسيالارى – گازدان قىسۋ, مۇنايدان قىسۋ – ەنەرگيا كۇشتەرىنىڭ قىمباتتاۋىنا الىپ كەلدى. ەنەرگيا كۇشتەرى قىمباتتاعاننان كەيىن بارلىق تاۋاردىڭ قۇنى كوتەرىلىپ كەتە بەرەدى. مىسالى, ەۋروپادا قازىر قىمباتشىلىق, باعالاردىڭ تالايى شامامەن ءبىر جارىم ەسە ءوستى. ولاردىڭ بىزگە ەشقانداي ىقپال جاساماۋى مۇمكىن ەمەس. بىراق وسى سايلاۋ بارىسىندا سول قيىندىقتاردى ءوز مۇددەسىنە پايدالاناتىن جانە مەملەكەتتىك بيلىككە قارسى پايدالاناتىن كۇشتەر مىندەتتى تۇردە شىعادى جانە ونداي پوپۋليستىك سوزدەر تالايدىڭ كوڭىلىنەن ورىن تابادى. بىراق سايلاۋشىلار وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەردىڭ اراسىن اجىراتۋى كەرەك, قاي سەبەپتەردىڭ وبەكتيۆتى سيپاتى بار ەكەنىن, قاي قيىندىقتاردىڭ ءوزىمىزدىڭ, تىكەلەي قازاقستاننىڭ ءوزىنىڭ ىشىندەگى وراشولاقتىققا, وزىمىزدەگى ءىس تەتىگىن بىلمەۋشىلىككە قاتىستى ەكەندىگىن ءدال ءبىلۋى كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
بانۋ ءادىلجان,
«Egemen Qazaqstan»