ىزدەنىس جولدا قالدىرمايدى “جان پليۋس” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى ساۋلە تورەحانوۆا شالقار اۋدانىنداعى جىلتىر اۋىلىندا كوپ بالالى وتباسىندا وسكەن. مەكتەپتەن كەيىن سۆەردلوۆسكىدەگى يندۋستريالىق-پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىنا تۇسكەن ول, 1991 جىلى تۋعان اۋىلىنا ورالدى. مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە جۇپتارى جازىلمايتىن كورشىنىڭ بالاسى ەسىمبەكتىڭ قولىنان ۇستاپ, سول شاڭىراققا كەلىن بولىپ ءتۇستى.
كەڭشاردا ەكونوميست بولىپ ىستەيتىن اتاسى ءجازيت تە, بالاباقشادا تاربيەشى ەنەسى ءشايلان دا جايساڭ جاندار ەدى. ءوزى ءبىر جىلداي ەنەسىمەن بىرگە بالالار باقشاسىندا جۇمىس ىستەدى. كەيىن شالقار قالاسىنا قونىس اۋداردى. مۇندا جولداسى ەسىمبەك ەلەكتر جەلىلەرى كاسىپورنىندا ەڭبەك ەتتى. اۋىلدىق جەرلەردەگى قيىندىقتىڭ شەت جاعاسىن كورگەن جاس وتباسى وبلىس ورتالىعىنا كوشۋ جايلى پىكىرلەسكەندە اتا-انالارى قارسىلىق بىلدىرمەدى, وزدەرى تالاپ قىلىپ جۇرگەن ولارعا جول بولسىن تىلەدى. ءسويتىپ, ولار 1994 جىلى وبلىس ورتالىعىنان ەكى بولمەلى پاتەر ساتىپ الىپ, ءبىر كۇندە اقتوبەلىك بولىپ شىعا كەلدى. قالالىق بولعاندارىمەن ىرگەلى كاسىپورىندار ىركىتتەي ءىرىپ جاتقان ءولىرا شاقتا جۇمىس تابۋ مۇڭ بولىپ قالدى. تابيعاتىنان ەتى ءتىرى, ءوز ويىن ىركىلمەي ايتۋعا بەيىم ساۋلە بۇل جولى دا ەسىمبەكتىڭ الدىن وراپ كەتتى. ساۋدامەن اينالىسساق قايتەدى دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى. بۇرىننان دا ورتاق ويلاسىپ جۇرگەن, ءپىسۋى جەتكەن شارۋا بولعان سوڭ با, ول دا قارسى بولمادى. ەندىگى كەزەك قارجى تابۋ بولدى. اۋىلداعى اتا-انالارى دا قاراپ قالمادى. ازىن-اۋلاق قارجىلارىن قولدارىنا سالدى. – شىنى كەرەك, اتا-انالارىمىزدىڭ سەنىمى ءبىزدى قاناتتاندىرىپ جىبەردى. ءسويتىپ, ەسىمبەك ەكەۋمىز تازا جۇننەن توقىلعان كىلەمدەردى ساتۋعا شىقتىق. ول ۋاقىتتا كاسىپكەرلىكتىڭ جابايىلاۋ كەزى. الماتىدان, قىرعىزستاننىڭ قارابالتا, تاجىكستاننىڭ لەنيناباد, وزبەكستاننىڭ ۇرگەنىش قالالارىنان كىلەم اكەلىپ ساتتىق. بارلىق سالادان بەرەكە كەتىپ, تارتىپسىزدىك جايلاعان سول كەزدە بۋما-بۋما كىلەم تاسۋدىڭ قيىندىعىن باسقا بەرمەسىن. شارشادىق تا, ۇنەمى پويىزدىڭ ۇستىندە جۇردىك, تالاس-تارتىس, ايعاي-شۋعا دا ۇيرەنىپ الدىق. سول جىلدارى قۇس ۇيقىلى كۇن كەشتىك. سول كەزدە قىرقىنان جاڭا شىققان تۇڭعىشىم الماسبەكتى انام گۇلجان باعىپ-كۇتتى. ايتەۋىر كوڭىلگە مەدەت تۇتاتىنىمىز – شارۋامىزدىڭ جۇرگەنى, – دەيدى ساۋلە قارىنداسىمىز ك ۇلىمسىرەپ. قارا بازاردا كىلەم ساتۋمەن ناپاقاسىن ايىرىپ جۇرگەن جاس جۇبايلاردىڭ شارۋاسى العا وزباعانىمەن, كوشتەن قالارلىق ەمەس ەدى. ساۋلە ەندى رۋدنىيدان يندۋستريالىق-قۇرىلىس تەحنيكۋمىن ءبىتىرىپ, قۇرىلىس سالاسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ءىنىسى مۇحتاردى, باتىس قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن ەكونوميست ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن ءسىڭلىسى گۇلبانۋدى قاتارلارىنا تارتادى. ەسىمبەك پەن ەكەۋى كىلەمدەردى جەتكىزەدى, ولار ونى بازاردا ساتادى. ولار وسىلاي اتتىڭ جالى, تۇيەنىڭ قومىندا جۇرە بەرەر مە ەدى, كەزدەيسوق ءجايت بولماعاندا. – ادامنىڭ ادامگەرشىلىگى جول ساپارلاردا سىنالادى. ءبىز جول ۇستىندە ءجۇرىپ, اعايىندى ءناسيم, ءمۇسيم دەگەن تاجىك دوستارىمىزبەن تانىستىق. سولارعا بارىپ ءجۇرىپ, قولدان جيھاز جاساپ جاتقانداردى كورىپ, وسىنداي ىسپەن اينالىسساق قايتەدى دەگەن وي ايتتىق. تاجىك دوستارىمىز شەبەرلەرىن اكەلىپ, كومەك بەرۋگە كەلىستى. ايتقاندارىندا تۇردى دا. ءبىز ءبىر جەر ءۇيدى جالداپ, ىسكە كىرىسىپ كەتتىك. الايدا, جيھازعا قاجەتتى ماتەريالداردى, فۋرنيتۋرالاردى ىزدەپ بىردە رەسەيگە, جۇمساق جيھازعا تاپتىرمايتىن ماقتا ءۇشىن وڭتۇستىك قازاقستانعا ساپارلاعان كەزدەرىمىز ءالى كۇنگە كوز الدىمىزدا. جيھازىمىز وتپەگەن كۇندەرى توعىزىنشى قاباتتاعى پاتەرىمىزگە كوتەرۋدىڭ الەگىن ايتپاڭىز. ال كەدەننەن ءوتۋدىڭ شارۋاسى ءوز الدىنا. كەيىن جەر ءۇي ساتىپ الىپ, شالقارداعى اكەم جارىلقاعاننىڭ ءۇيىن بۇزىپ اكەلىپ, ءبىر جازدا اسەم ءۇي تۇرعىزىپ بەردىك. سونداعى اكەمنىڭ بۇل ۇيگە جاڭا قۇرىلىس ماتەريالدارىن پايدالانايىق دەسەم, جوق, ءوزىمنىڭ تەرىم سىڭگەن بۇرىنعى ماتەريالدارمەن سال دەگەنىن قايتەرسىڭ. اكە ءسوزىن ورىندادىق, ارينە. ءوزى ەسكى شەگەلەردى تۇزەتىپ, كۇن ۇزاققا وتىردى. بۇل اعا بۋىننىڭ قاناعاتشىلىق قاسيەتى بولار, بالكىم, – دەيدى ساۋلە قارىنداسىمىز. كاسىپكەرلىكتىڭ ءدامىن تاتقان ساۋلە تورەحانوۆا ءىستى جۇيەلەمەسە بولمايتىنىن ءتۇسىنىپ, بۇرىنعى ءۇي قۇرىلىسى كومبيناتىنىڭ قاڭىراپ بوس تۇرعان عيماراتىنان 4500 شارشى مەتر الاڭدى ساتىپ الادى دا, ونى جيھاز شىعاراتىن تسەحقا اينالدىرادى. وعان گەرمانيانىڭ “التەندورف” فيرماسىنىڭ ستانوكتارىن قويادى. وندىرىستەرى جولعا قويىلعان سوڭ تاجىك دوستارى ەلىنە قايتادى. ول ەندى اقتوبەلىكتەردى جۇمىسقا الادى. كاسىپتى يگەرىپ, قاي ماتەريالدى قايدان الۋعا بولاتىنىن بىلگەننەن كەيىن, ولار ءۇيدىڭ جەرتولەسىندە, بىرەۋدىڭ قوراسىندا جيھاز جاساپ, وزدەرىنە باسەكەلەس بولا باستايدى. – ءبىز بۇلاي جالعاستىرا بەرۋدىڭ ءجونى جوقتىعىن ءتۇسىنىپ, ءبىراز قوڭ جيناعاننان كەيىن ءبىزدىڭ جيھازدارىمىزعا تاپسىرىس بەرۋشى كاسىپورىنداردىڭ سۇرانىسىن وتەيتىندەي ءوندىرىس قۋاتىن ۇستاپ, كاسىپكەرلىكتى ارتاراپتاندىرۋعا كوشتىك. سونىڭ ىشىندە, يتاليادان, پولشادان, بەلورۋسسيادان, ءازىربايجاننان دايىن جيھازدار جەتكىزىپ, ساتۋمەن اينالىستىق. ول ءۇشىن قالانىڭ ورتالىعىنان جەر الىپ, ۇلكەن جيھاز دۇكەنىن سالدىق. ونى اقش-تىڭ بوستون ۋنيۆەرسيتەتىندە ەكونوميست ماماندىعى بويىنشا وقىپ جاتقان ۇلىم الماسبەكتىڭ اتىنا اشتىق. كەشەگى ءسىز كورگەن “الماز” جيھاز ساۋدا ءۇيى سول. وسى ساۋدا ۇيىندە جانە تسەحتا وتىزدان استام ادام ەڭبەك ەتەدى. بۇدان باسقا قۇرىلىس-جوندەۋ جۇمىستارىمەن دە اينالىسامىز. كەزىندە قولعا از-مۇز قارجى بىتكەندە “گازەل” اۆتوكولىكتەرىن ساتىپ الىپ, جولاۋشىلار تاسىمالداۋ مارشرۋتتارىنا دا شىعارعانبىز. قازىر ولاردى ساتىپ, “كاماز” ماشينالارىنا اينالدىردىق. ءوز جۇكتەرىمىزدى جەتكىزەدى, جالعا بەرەمىز دەگەندەي, ايتەۋىر, تالپىنىپ جاتىرمىز. اسىپ بارا جاتقان بايلىعىمىز بولماسا دا ءوزىمىزدىڭ كۇنكورىسىمىزگە جەتەدى. سونداي-اق, اعايىن-تۋعاندارىما جانە باسقا اقتوبەلىكتەرگە “ەكى قولعا ءبىر كۇرەك” جۇمىس تاۋىپ بەرىپ وتىرعانىمدى كوڭىلگە مەدەت تۇتامىن,– دەيدى “جان پليۋس” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى ساۋلە تورەحانوۆا. كاسىپكەر قارىنداسىمىز وتباسىنىڭ دا اجارى. تۇزدەگى شارۋانىڭ دا ۇتىرىن بىلەتىن, ءۇيدىڭ شارۋاسىن دا دوڭگەلەتىپ اكەتەتىن ساۋلەنىڭ يناباتتى كەلىن, اسىل جار, ابزال انا ەكەنى ءار سوزىنەن, ءىس-ارەكەتىنەن اڭعارىلىپ تۇرادى. اشىق-جارقىن مىنەزى اينالاسىنداعىلارعا نۇر قۇيىپ تۇرعانداي. “مەن قازاق قىزدارىنا قايران قالام” دەگىڭ كەلەدى وسىندايدا. بۇگىندە جولداسى ەسىمبەك ەكەۋى ەكى ۇل ءوسىرىپ وتىر. ول دا وسى سەرىكتەستىكتە ەڭبەك ەتەدى, ءوزارا ورتاق ويلاسىپ شەشكەن شارۋالاردا اقىل-كەڭەسىن ايتىپ, جان جارىنا سۇيەۋ بولىپ جۇرەدى. الماسبەگى اقش-تا وقىپ جاتسا, ميرلانبەگى №9 مەكتەپ-گيمنازيانىڭ بەسىنشى سىنىبىندا. اينالاسىنا قايىرىمدىلىقتىڭ شۋاعىن شاشىپ جۇرەتىن ول كاسىپكەرلىكتىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن دە ۇمىتپايدى. وتىنىشپەن كەلگەندەرگە قولۇشىن بەرۋگە دايىن تۇرادى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, جاقىندا عانا ءوزى وقىعان مەكتەپكە دەمەۋشىلىك كومەك كورسەتىپ, اۋىلداستارىنىڭ ريزاشىلىعىنا بولەنۋى نەگە تۇرادى. قازىر ءمۇيىزى قاراعايداي كاسىپكەرلەردىڭ قايىرىمدىلىق تۋرالى ايتساڭ, قارجى داعدارىسىن كولدەنەڭ تارتاتىنىن كوزىمىز كورىپ ءجۇر. ىنتىماعى جاراسقان كوپ بالالى وتباسىندا وسكەن جاراستىعى جان سۇيسىنتەتىن شاڭىراققا كەلىن بولىپ تۇسكەن ساۋلە تورەحانوۆانىڭ ءبىز بىلەتىن قىرلارى وسىنداي. ساتىبالدى ءساۋىرباي, اقتوبە وبلىسى. انا وسيەتى مەنىڭ انام “قاراعىم, قورشاعان ورتاعا ەشقاشان زالالىڭدى تيگىزبە, قارا جەر ءبارىن كوتەرەدى, بىراق قارعىسى جامان, جەر بەتىندەگى تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ لاعنەتى وتە اۋىر. دانا حالقىمىز “سۋدىڭ دا سۇراۋى بار” دەپ بەكەر ايتپاعان, اباي بول, ءار كەزدە جاقسىلىق ىستە, ءبىر قۇداي جار بولسىن!” دەپ ىلعي ايتىپ وتىراتىن. ءالى سوزىنە دالەل رەتىندە ءوزىنىڭ جارىق دۇنيەگە كەلۋى تۋرالى اڭگىمەسىن ايتاتىن. – مەن XX عاسىردىڭ باسىندا, قىرعىز ەلىندە, تالاس وزەنىنىڭ بويىنداعى ماناس اۋىلىندا تۋىلىپپىن. جارىقتىق مەنىڭ اكەم كوپ ۋاقىت بويى ءبىر نارەستە ءسۇيۋدى ارمانداپ, زارلاپ, بارماعان باقسى-بالگەرى قالماپتى. ءتىپتى بولماعان سوڭ ءبىر كۇنى اۋىلدىڭ يگى جاقسىلارىن, اقساقالدارىن شاقىرىپ, اقىلداسقان كورىنەدى. سىزدەردەن اقىل سۇرايىن, مەنىڭ ايەلىمنىڭ اللا تاعالانىڭ الدىندا جاس كەزىندە جاساعان ءبىر كەشىرىلمەس كۇناسى بار, بالكىم جاستىقتىڭ قىزۋىمەن, بالكىم, بايلىقتان كوزدى شەل باسقانىنان بولدى ما؟ سول كۇناسىن جۋدى جاساعان يەمنەن سۇراۋعا مەككەگە اتتانايىن دەگەن شەشىمگە كەلدىم. ءبىر شارانا ءسۇيۋ ارمانىم. اللا بۇيىرىپ, ماقساتىم ورىندالسا, بۇل جارىق دۇنيەدە ارمانسىز بولار ەدىم, – دەيدى. – بالام, جولىڭ بولسىن! ارمانىڭ ورىندالسىن! قانداي قيىنشىلىق كورسەڭ دە تۋعان ەلىڭە قۋانىشپەن, امان قايت, – دەپ اۋىلدىڭ ۇلكەندەرى باتاسىن بەرەدى. سول ءتۇنى مەنىڭ انام مارقۇم تۇنىمەن ۇيىقتاماي, ءتاڭىر الدىنداعى ءوزىنىڭ ىستەگەن قىلىعىن وي ەلەگىنەن قايتادان وتكىزىپ شىعادى. جاس كەلىن بولىپ تۇسكەن كەزى, جارقىراعان جاز مەزگىلى. سۋسامىر جايلاۋىندا جەر بەتى ماساتى كىلەمدەي قۇلپىرىپ تۇر. بۇكىل اۋىل ءيىلىپ جاستىق, جايىلىپ كورپە بولعانداي. اتا-ەنەسى دە ءبىر التىن كىسىلەر, بۇلارعا بىردەن سەگىز قاناتتى اق وتاۋ تىگىپتى. كەلگەن جەرى اتاقتى باي. شىققان تەگى دە بۇلاردان كەم ەمەس. اكەلگەن جاساۋ-جيhازعا كوز تۇنادى, اق وتاۋدىڭ ىشىندە ادام جانىنا كەرەكتىنىڭ ءبارى بار, الىسىراق تىگىلگەن قاراشا ۇيدەگى مالشى, جالشى, كۇتۋشىلەر ايتقىزباي-اق ويىنداعىنى اتقارادى. مەنىڭ انام دەيىلدا وتاۋىن تىگەيىن دەپ جاتقان تۇسقا كەلسە, ول جەردە ۇلكەن قۇمىرسقانىڭ يلەۋى بار ەكەن. جاس كەلىنشەككە بۇل ۇناماعان كورىنەدى. “بىلايىراق تىگەيىك” دەگەندەردىڭ ءتىلىن المايدى. انشەيىندە مەيىرىمدى كەلىنشەكتىڭ قاباعى اشىلماي, قايتسەم دە وتاۋىمدى وسى اراعا تىگەمىن دەگەن ويىنان قايتپاي, قاسارىپ تۇر. ءسويتىپ ول قۋ بۇتاقتاردى جيناپ, قۇمىرسقا يلەۋىنە وت قويىپ جىبەرەدى. وت جانىپ لاۋلاعان سايىن وتىندى ءۇستى-ۇستىنە سالا بەرەدى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن وتتىڭ ورنىن تازالاتىپ, اق وتاۋدى تىككىزدى, كوڭىلى ورنىعىپ, جانى جادىراي باستايدى. ءۇيدىڭ ءىشى جينالىپ, تۇسكى تاعامنان كەيىن سىرتقا شىعىپ, توڭىرەككە كوشىپ كەلگەن ەل-جۇرتتى كورگىسى كەلەدى. ءدال وسى كەزدە قاراشا ۇيلەر جاقتان, وشاقتىڭ تۇبىنەن ءبىر قۇيىن كوتەرىلىپتى دە كوزدى اشىپ-جۇمعانشا وتتىڭ ءبىر ۇشقىنى اق وتاۋدىڭ ءتۇرۋلى تۇرعان ەسىگىنە جەتىپتى. جاس كەلىنشەك ءوز كوزىنە ءوزى سەنبەدى. شاعالاداي اق وتاۋ ءبىر مەزەتتە وت جالىنىنا بولەندى. وتاۋدىڭ قالاي, نەدەن ورتەنگەنىن تۇسىنبەگەن اينالاداعى جۇرتتىڭ بىرەۋى سۋ ىزدەپ, ەندى بىرەۋى نە ىستەرىن بىلمەي ءۇيدى اينالا بەزىلدەپ ءجۇر. ءسويتىپ, اق وتاۋ ورتەنىپ كەتەدى. تەك جاس كەلىنشەك عانا ويعا شومىپ “مەن تۇسكە دەيىن قۇمىرسقانىڭ يلەۋىن ورتەدىم, تۇستەن كەيىن جاساعان يەم مەنىڭ وتاۋىمدى ورتەدى” دەپ ءوز ويىنان ءوزى شوشىدى. سودان كەيىن دە جىلدار وتەدى. جاس كەلىن وتىز جەتىگە تولادى. جاس كەلىنشەكتىڭ تاماعى توق, كيىمى كوپ, ءبارى جەتكىلىكتى, ءبىر عانا ارمان پەرزەنتى جوق. سول ارماندى ورتاعا سالعان اكەمىز مەككەگە بارىپ اللادان كەشىرىم سۇراپ, ءومىرىن جالعاستىراتىن ءبىر عانا تۇياعىم بولسا دەگەن ويمەن الىس ساپارعا اتتانادى. ازاپتى كۇندەردى وتكىزىپ, قاسيەتتى مەككەگە جەتىپ, اللاعا قۇلشىلىق ەتىپتى. “اينالايىن جاراتقان يەم, ايەلىمنىڭ كۇناسىن كەشە گور, ءومىرىمىزدى جالعاستىراتىن ءبىر ءسابي بەر دەپ, كۇندىز-ءتۇنى جالىنىپ-جالبارىنادى. ءدال وسى تۇستا تاڭ اتا ءتۇس كورەدى. تۇسىمدە ءبىر قاريا: “بالام, مىنا توتىقۇستى ال” دەپتى دە عايىپ بولادى. اكەم سول كەزدە ورنىنان قارعىپ تۇرىپ: “جاساعان يەم, ريزامىن, ءبىر نارەستە كورەدى ەكەنمىن” دەپ شۇكىرشىلىك ەتىپ, سەرىكتەرىممەن ەلگە قاراي جولعا شىعىپتى. – ءبىر جىلدىق جولدى ارتقا تاستاپ, ەلىمە جاقىنداپ قالدىم. جول بويى ەلى باي, جەرى جايلى مەركى جەرىنە كەلىپ جەتتىم. قوناقتا وتىرعان كەزدە وسى ءۇيدىڭ جاپ-جاس, سۇلۋ قىزىنا كوزىم ءتۇستى. ۇيلەنگەنىمە قانشا جىل وتسە دە توسەك جاڭعىرتۋ ويىما كەلمەگەن ەكەن, قازىر وزىمنەن ءوزىم كوڭىلىم تولقىپ, قايتادان جاستىق كۇيگە كەلگەندەي كۇي كەشتىم. ەرتەڭىنە ءۇي يەسىنىڭ قوناقجايلىعىنا راحمەت ايتىپ, ءبىر ءوتىنىشىم بارىن ايتتىم. ءومىرىمدى بۇگە-شىگەسىنە شەيىن قالدىرماي, بارعان ساپارىمنىڭ نە ءۇشىن ەكەنىن ءتۇسىندىردىم, قىزىنا كوڭىلىم اۋعانىن دا جاسىرىپ قالمادىم. ول كىسى قاتتى تولقىپ: “ويىڭا تۇرتكى بەرگەن اللا تاعالام شىعار, مەن داۋلەتتى بولماسام دا ۇلىم, قىزىم بار, ساعان قاراعاندا باقىتتى اكە ەكەنمىن. قىز بالا جات جۇرتتىق قوي. قيدىم ساعان قىزىمدى”, – دەپتى. ءسويتىپ, كوڭىلى جايلانىپ, جاس كەلىنشەكتى ەرتىپ جولعا شىققان اكەم بايبىشەمە نە دەيمىن دەپ تولعانۋمەن بولادى. اۋىلعا جاقىنداپ قالعاندا جانىنداعى ءبىر جىگىتىنە: – اۋىلعا جەت, بولعان جايدى وڭاشالاپ بايبىشەگە ايت, – دەيدى. ەرتەڭىنە اۋىلىما كەلدىم. كوڭىلىم كۇپتى, بىراق مەنىڭ بايبىشەم اقىلدىلىق تانىتتى. قاباعى اشىق, كوڭىلى قۋانىشتى, مەنىڭ امان-ەسەن كەلگەنىمە جۇرەگى جارىلارداي شاتتانىپ ءجۇر. جۇرت تاراعان كەزدە: – مەن ساعان ريزامىن, باس يەم. نارەستە سۇيسەم دەگەن نيەتىڭە جەت. مەنەن رۇحسات, – دەدى. اللانىڭ كوز جاسىن كورگەنى شىعار, كوپ ۇزاماي انام جۇكتى بولىپ, ومىرگە مەن كەلىپپىن. اتا-انام دۇركىرەتىپ توي جاساپ, اتىمدى توتى دەپ قويىپتى. اينالايىن قىزىم, مەنىڭ اتا-انامنىڭ باسىنان وسىنداي دا جاعداي وتكەن, – دەۋشى ەدى ول. بۇل جاعدايدى قايتالاپ ايتىپ جاتقانىم, كەيىنگى جاستارعا استامشىلىق جاساماڭدار دەگىم كەلەدى. ءيا, ءوز ومىرىڭدە قانداي قيىنشىلىقتارعا, كوز تۇندىراتىن بايلىققا كەزدەسسەڭ دە, پەرزەنت ءسۇيۋدىڭ ءجونى ءبىر باسقا. بىلمەستىكتەن اۋزى كۇيگەن انامنىڭ ء“وز ومىرىڭدە ەشكىمگە, ەشنارسەگە قيانات جاساما, بۇل دۇنيەدە ءبارى وزىڭە ەرتە مە, كەش پە قايتىپ كەلەدى. اناڭنىڭ باسىنان وتكەندى, ۇمىتپا, قىزىم! – دەيتىن ءسوزى قۇلاعىمدا ىلعي دا جاڭعىرىپ تۇرادى. سوعان وراي, تاۋبەمنەن ەش جاڭىلماۋعا تىرىسىپ كەلەمىن, – دەپ ول اڭگىمەسىن اياقتايتىن. بوتاكوز قاسىمقىزى. سۇيەگى بولات, جۇرەگى جومارت شىرىنكۇل قازانباەۆا توقسانعا كەلسە دە ءالى تىڭ, ەلى مەن ەلباسىنىڭ اماندىعىن تىلەپ وتىر ەڭبەك ەرى شىرىنكۇل قازانباەۆا بيىل توقسان جاستىڭ توبەسىندە تۇر. سالەمدەسۋگە ۇيىنە بارعانىمىزدا ۇستەل ۇستىندە جاتقان كۋالىگىنەن 1920 جىلى تۋىلعان دەگەن جازبانى كوزىمىز شالىپ قالعان. “كەزىندە كومسومولعا وتەمىن دەپ جاسىمدى كەمىتىپ كورسەتكەن ەدىم”, – دەيدى ءوزى. باتىر اپامىزدىڭ جاڭا ۇلگىدەگى تولقۇجات الۋ ماقساتىمەن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنا بارىپ, ورالىپ وتىرعان بەتى ەكەن. – بۇگىنگى نارتاي بەكەجانوۆ اتىنداعى اۋىل وتكەن عاسىردىڭ باسىندا “اتبايلار” دەپ اتالادى ەكەن. بالا كەزىمىزدە ءوزىمىز دە كوردىك, اۋىلدىڭ تۇستىك بەتكەيى قالىڭ جوڭىشقا بولاتىن. وسى اۋىلدا تۋىپ, ءوسىپ-وندىك. اتاقونىستىڭ بار تاريحى كوز الدىمىزدا, – دەيدى ول. ءيا, دالا اكادەميگى اتانعان ەكى مارتە ەڭبەك ەرى ىبىراي جاقاەۆتىڭ ءىزباسارى شىرىنكۇل قازانباەۆا شەجىرە كىسى. القالى جيىن-تويلاردا شارشاعان سىڭاي كورسەتپەي, ەلدىك ىسكە جاناشىرلىق بىلدىرەتىنىن, كەسىپ-كەسىپ سويلەيتىن كىسىلىگىن, ەر-ازاماتقا ءتان ىرىلىگىن ايتساڭىزشى! شىرىنكۇل اپا اۋەلى 1940 جىلى سۇلۋتوبەدەگى بۋحگالتەرلىك كۋرستى بىتىرگەن ەكەن. ال ۇلى وتان سوعىسى باستالار جىلى شيەلىدەگى متس-ءتىڭ تراكتورشىلار دايىندايتىن 3 ايلىق كۋرسىن ءتامامداپتى. ەل شەبىنە جاۋ كىرگەن تۇستا ەر-ازامات جاپپاي اسكەرگە الىنعانى دا ونىڭ كوز الدىندا. – شيەلى ستانساسىنان كۇنىگە قىزىل ۆاگوننىڭ الدەنەشەسى لىق تولىپ, مايدان شەبىنە قاراي اتتاناتىن. سولاردىڭ ىشىندە كۇيەۋىم ءجۇمادىللا, اكەمنىڭ ءىنىسى جايىنباي, بالاسى تاسبولات جانە تۋعان اعام ابدىحالىق, سونداي-اق ءبىز اسىراپ العان تاتار بالا ءبارى بىردەي اسكەرگە الىندى, – دەيدى ول وتكەن كۇندەر تىزبەگىن كوز الدىنان وتكىزىپ. اپامىزدىڭ تۋىستارىنان ءۇش كىسى سول كۇيى حابارسىز كەتىپتى. تەك ۋكالوۆ قالاسىنداعى اياق-كيىم فابريكاسىندا جۇمىسقا جەگىلگەن ەرى ءجۇمادىللا, نەمىس باسقىنشىلارىنا قارسى سوعىستىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن اعاسى ابدىحالىق قانا ەلگە ورالىپتى. بۇل كەيىننەن عوي. ال سوعىس كەزىندە تىلداعى اۋىر بەينەت ايەلدەرگە ءتۇسىپ, كولحوز باستىعى شىرىنكۇلدى تراكتور ر ۇلىنە وتىرعىزادى. ۋاقتىلى جەر جىرتىپ, ءدان سەبۋ قاجەت. قىرمان باسۋ مەن مالعا ءشوپ تاسۋ ناۋقانى كەۋدەسىندە جانى بار كىسىنى قۇر وتىرعىزبايتىن. ءسويتىپ, ول تاۋلىگىنە 2-3 ساعات قانا دەمالىپ, كولحوز جۇمىسىندا ءجۇردى. 1946-جىلى ۇلكەن قىزىن بوسانۋعا 10 كۇن قالعاندا عانا تراكتوردان ءتۇسىپتى. وندا دا ەنەسى اۋداننان كەلگەن وكىلگە “مىنا قاتىندى تەمىردىڭ ۇستىندە تۋسىن دەمەسەڭ, بوسات!” دەپ ايقاي سالماسا, شىرىنكۇلدىڭ زاتى ايەل ەكەندىگىن جۇرت ۇمىتىپ كەتكەن سىڭايلى. ەرى ءجۇمادىللا كەلگەن سوڭ ەكەۋى ەگىس القابىندا ەڭبەك ەتتى. جەر جىرتۋ, ءدان سەبۋ جۇمىستارىن تراكتورمەن ءوزى اتقاردى. ەگىن ەگىلىپ بولعان سوڭ دا شىرىنكۇل كۇرىشتىكتىڭ باسىنان كەتپەيتىن. ەڭبەگى اقتالىپ, كۇرىشتەن بارىنشا مول ءونىم العان ول مەملەكەتتىك ماراپاتتارعا يە بولا باستادى. ءار گەكتارىنان 100 تسەنتنەردەن تۇراقتى ءونىم بەرگەن ەڭبەگى ءۇشىن 1972 جىلى “ەڭبەك ەرى” اتاعىن يەلەندى. سەگىز مارتە حالىق قالاۋلىسى بولىپ سايلاندى. 4 رەت ۆدنح-نىڭ التىن مەدالىن الدى. – بۇل كورسەتكەنىڭە مىڭ قايتارا شۇكىر! تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باياندى بولۋىنا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كوپ ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلەدى. العاشقى كەزدەگى قيىنشىلىقتار جويىلىپ, مىنە, مولشىلىققا كەنەلىپ جاتىرمىز. بۇرىندارى قازاق ەلىنىڭ اتىن بىلمەيتىندەر ەندى بىزدەن ۇلگى الۋدا. سوعان تاۋبە دەيمىن. مىنە, ءوزىم نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ “قازاقستان جولى” دەگەن كىتابىن وقىپ جاتىرمىن. قازىر 170-بەتىنە كەلدىم. كەشەگى كۇندەردىڭ تاريحى ادەمى حاتتالعان ەكەن. ەلباسىمىز امان, ەلىمىز داۋلەتتى بولسىن! – دەيدى توقسان جاسقا كەلگەن ەڭبەك ەرى شىرىنكۇل قازانباەۆا. اللانىڭ نازارى تۇسكەن, سۇيەگى بولات, جۇرەگى شۋاق باتىر اپا اعاسىنىڭ ۇلى سەكەننىڭ قولىندا تۇرادى. كەلىنى ايجان مەن نەمەرەلەرى بايەك بولىپ كۇتىپ قارايدى ەكەن. ءوز نەمەرەسىنەن وربىگەن 4 ۇل-قىزدىڭ قازىر جەر باسىپ جۇرگەنى – ءاسيا مەن اسەمكۇل. ءوتىنىش ايتا بەرمەيتىن ورلىگى بار اپانىڭ “بۇزىلىپ كەتكەن ءۇيىمنىڭ ورنىنان 4 بولمەلى ءۇي سالىنسا, الداعى ۇزاق ساپارعا ءوز بوساعامنان اتتانسام” دەگەن ويىن ءسوز اراسىنان ۇستاپ قالدىق. نەسى بار, ەل ازاماتتارى ەلگەزەكتىك تانىتسا, بۇل ارمانىنىڭ ورىندالۋى ابدەن مۇمكىن-اۋ... نۇرماحان ەلتاي. قىزىلوردا وبلىسى. 110 بالاسى بار وتباسى تالعار قالاسىنا قاراي الماتىدان ارنايى شىققان توپتى عيمارات الدىندا ورتا بويلى ەگدە ايەل قارسى الدى. بۇل كىسى 110 بالانىڭ اناسى تۇياق (گۇلزيپا) ەسحوجينا ەكەن. زايىبى انۋارمەن تانىستىردى. ءجۇرىس-تۇرىسى شاپشاڭ, قاعىلەز, شاشى بۋرىل تارتا باستاعان اقسارى كىسى ەكەن. عيماراتتى ارالاپ شىقتىق. جاتىن ورنى, اسحاناسى, وقۋ زالدارى مەن كىتاپحاناسى تيىسىنشە جابدىقتالعان. بۇل وتباسىلىق بالالار ءۇيىنىڭ نەگىزى مۇنان 12 جىل بۇرىن قالانعان كورىنەدى. وعان دەيىن تۇياق وتباسىمەن الماتى قالاسىندا تۇرىپتى. ماماندىعى – پەداگوگ. كوپ جىل قالا مەكتەپتەرىندە ۇستازدىق ەتكەن. ول كەيىننەن تالعارعا قونىس اۋدارادى دا, سول كەزدەگى بوساعان وسى عيماراتتى ساتىپ الىپ, جەتىم بالالار ۇيىنە اينالدىرۋدى قولعا الادى. ەڭ العاش جەر-جەردەن ىزدەستىرىپ, 50 بالا قابىلدايدى. كوپشىلىگى ءوزىمىزدىڭ قاراكوزدەر, ورىسى دا, باسقا ۇلتتىڭ وكىلدەرى دە از ەمەس. ونىڭ بارىنە كيىم, ءۇش مەزگىل تاماعىن تابۋ وڭايعا تۇسپەيدى. مەملەكەت تاراپىنان كومەك كورسەتىلمەگەن. “قازاقستان” تەلەارناسىنان قالتالى ازاماتتارعا ءسوز ارنايدى. وتىنىشىنە ۇزىناعاشتىق ءبىر كاسىپكەر ءۇن قاتادى. اللا وعان رازى بولسىن! تالعارعا ارنايى كەلىپ, جاعدايدى ءوز كوزىمەن كورىپ قانىعادى دا, ۇزبەي قامقورلىق كورسەتۋدى موينىنا الادى. سودان بەرى بۇل وتباسىنداعى بالالار سانى 110-عا جەتسە دە, الگى قايىرىمدى ازامات ء(وز اتىن اتاماۋدى, كوپكە جاريا ەتپەۋدى وتىنگەن) قامقورلىعىن كورسەتۋمەن كەلەدى. بۇل كۇندەرى بالالاردىڭ الدى ەرجەتتى, قىزدارى بويجەتتى, 66-سى ستۋدەنت, جوعارى وقۋ ورىندارىندا گرانتپەن وقيدى. بالالارىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىنە قاراي قۇقىن ساقتاپ, ۇلتى ورىس بالالاردى ورىس مەكتەبىنە وقۋعا بەرگەن-ءدى. بىردە مەكتەپ ديرەكتورى بالالاردىڭ اكەسى ءانۋاردى شاقىرىپ: – مىنا بالالارىڭىز قازاق مەكتەبىندە وقيمىن دەپ قيعىلىق سالىپ وتىر. بۇعان نە دەيسىز؟ ءوزىڭىز سويلەسىپ كورەسىز بە؟ – دەپ قولقا سالادى. انەكەڭ بالالارمەن سويلەسىپ ەدى, قازاق مەكتەبىندە وقىعىسى كەلەتىندىگىن جانە ەگەر قازاقشا وقىسا ساباقتى جاقسى ۇلگەرىممەن وقۋعا ۋادە بەردى. اكەسى كەلىستى. بالالارى سوزىندە تۇردى. مەكتەپتى ۇزدىك ءبىتىرىپ, گرانتپەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا دا ءتۇستى. سونىڭ ءبىرى شىمكەنتتەگى اسكەري وقۋ ورنىنا تۇسكەن-ءدى. وتكەن وقۋ جىلىنىڭ باسىندا سول وقۋ ورنىنىڭ باسشىلارى اتا-اناسىن شاقىرتتى. وعان بارعان انەكەڭە وقۋ ورنىنىڭ باسشىسى: – بالاڭىزدىڭ ۇلگەرىمى ناشارلاپ كەتتى. سەبەبىن سۇراساق, “مەنى قازاق بولىمىنە اۋىستىرىڭىز”, – دەپ تالاپ قويىپ وتىر. ءسىز سويلەسىپ كورىڭىزشى, – دەپ وتىنگەن. ۇلى نيكولايمەن سويلەستى. – اكە, ۇلگەرىمىم تومەن, قازاق بولىمىنە اۋىسسام دەيمىن. جاقسى وقۋعا ۋادە بەرەمىن, – دەپ اقتارىلعان ۇلىنىڭ تىلەگىن قۇپ كوردى. ءسويتىپ, قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن نيكولاي اسكەري وقۋ ورنىنىڭ دا قازاق بولىمىنە اۋىستىرىلدى. بۇل كۇندەرى ساباق ۇلگەرىمى جاقسى. بالالارىنا جاقسى, يماني تاربيە بەرۋگە اتا-اناسى كوپ كوڭىل بولەدى. جۇما نامازىن اكەسىمەن بىرگە ولار تالعار قالالىق ورتالىق مەشىتىندە وقيدى. ۇلدارىن دا, قىزدارىن دا كوردىك. يبالى. جۇزدەرىنەن كىشىپەيىلدىلىك پەن قۋانىش نۇرىن كورىپ, سەزىندىك. ۇلكەن وتباسىنىڭ بۇگىنگى كۇندەلىكتى قىم-قۋىت تىرلىگىن ءوزارا ءبولىسىپ, اتقارۋدا. ءبىر توبى ەگىنشىلىكپەن, ەندىگى ءبىر توبى مال وسىرۋمەن, ال قىزدارى تاماق دايىنداپ, كەستە تىگۋمەن, كىر جۋىپ, ۇتىكتەۋمەن شۇعىلدانادى ەكەن. نامازحاناسى دا بار. قازاق جەتىمىن جىلاتپاعان, جەسىرىن قاڭعىتپاعان حالىق. مۇنىڭ ءوزى ۇلكەن يماندىلىق. سۇيىكتى پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ءوز حاديس-شارىپىندە: “كىم اللا ءۇشىن ءبىر جەتىمنىڭ باسىن سيپاسا, قولى ءتيىپ وتكەن ءاربىر تال شاشى ءۇشىن ساۋاپ الادى”,– دەگەن. ال, تۇياق پەن ءانۋار 110 جەتىمنىڭ ماڭدايىن سيپاپ قانا قويماي تۋماسا دا تۋعاننان ءبىر دە كەم ەمەس سۇيىكتى اتا-اناسىنا اينالدى. پايعامبارىمىز حازىرەتى مۇحاممەد (س.ع.س.): “مەن جانە جەتىمدى ءوز قولىنا العان ادام مىنا ەكەۋى سياقتى ءجانناتتا جاقىن (اعا-ىنىدەي تۋىس) بولامىز”,– دەپ سۇق ساۋساعى مەن ورتاڭعى ساۋساعىن كورسەتتى. يمام يبن ءماجاھتىڭ ريۋايات ەتۋىنشە پايعامبارىمىز (س.ع.س.): “مۇسىلماندار تۇراتىن ۇيلەردىڭ ەڭ جاقسىسى – جەتىمى بار ءۇي. ول ۇيدە جەتىمگە قامقورلىق كورسەتىلەدى. مۇسىلماندار تۇراتىن ۇيلەردىڭ ەڭ جامانى – جەتىمى بار ءۇي. ول ۇيدە جەتىمدى جابىرلەيدى”,– دەگەن. بۇل كۇندە تاستاندى جەتىمدەردىڭ كوبەيۋى ەت ۇيرەنگەن ۇيرەنشىكتى قۇبىلىسقا اينالدى. سولاردىڭ ءبارى بىردەي وسىنداي قامقور وتباسى مەن اتا-انا تاپتى ما؟! ولاردىڭ بارىنە تۇياق پەن ءانۋارداي جانى جايساڭ, جۇرەگى جومارت جاندار تابىلسا عوي. جەتىمىن جىلاتقان تاسباۋىرلار ارامىزدا, وكىنىشتى-اق, از ەمەس... وڭعار ومىربەك, قمدب-نىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى.