ينتەگراتسيا – وزىندىك ءبىر مىندەت ەمەس, ماقساتتارعا جەتۋدىڭ تەتىگى

ەلدەر حالىق يگىلىگى ءۇشىن ىنتىماقتاسادى

ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەركىندىك, تەڭ قۇقىلىق ءوزارا تيىمدىلىك, ءاربىر ەلدىڭ پراگ­ماتيكالىق مۇددەسىن ەسكەرۋ ۇستانىمدارى نەگىزىندە قۇرىلۋى ءتيىس.

ن.ءا.نازارباەۆ,

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى.

كەدەن وداعى وتاندىق ەكونوميكا, بيزنەس وكىلدەرى مەن قاراپايىم ادامدارعا نە بەردى جانە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتەگى ءىس-قيمىلداردان نە نارسە وزگەرەدى؟ بۇل تۋرالى بىزبەن بولعان شاعىن سۇحباتىندا «ساۋدا ساياساتىن دامىتۋ ورتالىعى» اق-تىڭ باس ديرەكتورى رۋسلان سۇلتانوۆ اڭگىمەلەيدى. – رۋسلان سەرىك ۇلى, 2010 جىلدان بەرى ءۇش ەلدىڭ اۋماعىندا كەدەن وداعى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. كەدەندىك كەدەرگىلەر الىنىپ تاستالعان بيزنەس جۇمىسى جاعدايلارىنداعى ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ارالىق قورىتىندىلارى قانداي؟ – كەدەن وداعى ەلدەرى اۋما­عىن­دا تاۋارلاردىڭ ەركىن قوزعا­لى­س­ى جانە تۇتاستاي العاندا, ءبىرتۇتاس سىرتقى ساۋدا ساياساتى قازىردىڭ وزىندە وڭ ناتيجەلەرىن بەرىپ وتىر. ماسەلەن, 2013 جىلى قازاقستاننىڭ رەسەيمەن جانە بەلارۋسپەن ساۋدا اينالىمى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر ىسكە كىرىسە قويماعان 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 87,6 پايىزعا ارتىپ, 24,2 ملرد. اقش دوللارىن قۇرادى. قازاقستان ەكسپورتىنىڭ سەر­پىندىلىگى ءۇش جىل بەدەرىندە 64 پايىزعا وسكەنىن دە اتاپ كورسەتكەن ءجون. اقشالاي مازمۇندا ايتا­تىن بولساق, ول 5,9 ملرد. اقش دوللارىنا جەتتى. جانە بۇگىندە نەگىزگى ءوسىمدى قوسىمشا قۇن سالىعى جوعارىراق وڭدەۋشى ونەركاسىپ تاۋارلارى بەرىپ وتىر. قازىرگى كەزدە ولاردىڭ قازاقستان ەكسپورتىنداعى ۇلەس سالماعى شامامەن 55 پايىزعا جۋىقتايدى. مىسال ءۇشىن بىرنەشە عانا دەرەك كەلتىرەيىن. كونديتەر بۇيىمدارىنىڭ ەكسپورتى 4 جىلدا 9 ەسە ءوسىپ, 35 ملن.-نان استام اقش دوللارىن قۇراسا, ماكارون بۇيىمدارى – 60 پايىز, كۇرىش 5 ەسە ارتقان. سونداي-اق, شىرىندار, اۆتوموبيل تەحنيكالارى, قۇ­بىر­لار, ترانسفورماتورلار, كون­دەنساتورلار مەن باسقا دا تاۋارلار كولەمى بىرنەشە ەسە ۇلعايدى. شەكارادا كەدەندىك باقىلاۋدى الىپ تاستاۋ قازىردىڭ وزىندە بيزنەس ءۇشىن اكىمشىلىك جۇكتەمەنى تومەندەتىپ ۇلگەردى. ال بۇل ءوزارا ساۋدا-ساتتىق كولەمىن دامىتۋدى ىنتالاندىرماي قويمايتىن جايت بولسا كەرەك. – كوپ ازاماتتار ءبىرتۇتاس ۆاليۋتا ەنگىزىلۋدەن قاۋىپتەنەدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى ينتەگراتسيالىق بايلانىستاردىڭ بۇل سالاعا قاتىسى قانداي كولەمدە بولادى دەپ ويلايسىز؟ – مۇنداي شەشىم قابىلدانۋى مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى, ءبىرتۇتاس ۆاليۋتا ەنگىزۋ وداققا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ قارجى-ەكونوميكالىق زاڭنامالارىن ۇيلەستىرۋدى, ءبىرتۇتاس ماكروەكونوميكالىق ساياسات جۇرگىزۋ بويىنشا ۇزاق جۇمىستاردى قاجەتسىنەدى. ونىڭ ۇستىنە, ءۇش ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايلارىنا تىكەلەي تاۋەلدى. – قاراپايىم ادامعا ادام كاپيتالىنىڭ ەركىن قوز­عالىسى نە بەرەدى؟ قازاق­ستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جوعارى ءبىلىم تۋرالى ديپلومدارى رەسەي مەن بەلارۋستە ەڭبەككە ورنالاسۋ كەزىندە مويىندالا ما؟ – ادام كاپيتالىنىڭ ەركىن قوزعالىسى قاراپايىم ادامنىڭ ەركىن ەكونوميكالىق كەڭىستىك ەلدەرىندە جۇمىسقا ورنالاسۋ نەمەسە وقۋ كەزدەرىندە ۋاقىتتى ايتارلىقتاي قىسقارتىپ, رەسىم­دەردى قاراپايىمداندىرادى. قازىردىڭ وزىندە قازاقستان ازا­مات­تارى رەسەي اۋماعىندا مىندەتتى تىركەلۋسىز 30 كۇن بويى بولا الادى. بۇعان قوسا, وداقتاس ەلدەردە جۇمىسقا ورنالاسۋ كەزىندە بىردەي قۇقىقتاردى يەلەنەدى. قازىرگى كەزدە ديپلومدارى ەركىن ەكونوميكالىق كەڭىستىككە قاتىسۋشى بارلىق ءۇش ەل­دىڭ اۋماعىندا قۋاتتاۋدى تالاپ ەتپەيتىن جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ ءتىزىمى ءتۇزىلىپ جاتىر. مىسال ءۇشىن ايتساق, «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» تۇلەگىنىڭ م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ-ءدىڭ تۇلەگى سەكىلدى رەسەي مەن بەلارۋستە جۇمىسقا ورنالاسۋىنا تولىقتاي قۇقى بار. – ەڭبەكشى-ميگرانتتىڭ قان­داي قۇقىقتارى قاراس­تىرىلعان, ءتىپتى, مۇمكىن, قان­داي دا ءبىر جەڭىلدىكتەردى دە پايدالانا الاتىن شىعار؟ – بۇگىندە «ەڭبەكشى-ميگ­رانتتار مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ قۇقىقتىق ءمار­تەبەسى تۋرالى» كەلىسىمگە ءساي­كەس, ەڭبەكشى-ميگرانتتار ازا­مات­تاردىڭ باسىمدىقتارىن تولىق كولەمىندە پايدالانا الادى. ماسەلەن, جوعارىداعى قۇجات بويىنشا ەلدەر ىشكى ەڭبەك نارى­عىن قورعاۋ ماقساتىندا قابىلداعان جۇمىسقا رۇقسات بەرۋ ءراسىمى الىنىپ تاستالعان. ەندى ەركىن ەكونوميكالىق كەڭىستىككە قاتىسۋشى ەلدەن كەلگەن جۇمىسشى دا بالالارىن مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەرگە جانە مەكتەپكە ورنالاستىرا الادى. سول سەكىلدى, مەديتسينا مەكەمەلەرىنىڭ قىزمەتتەرىن, ت.ب. قىزمەتتەردى پايدالانۋ مۇمكىندىگىنە يە. بۇل جەردە, جوعارىداعى قۇجاتتىڭ كۇشى مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇمىس ىستەۋگە جانە اسكەري قىزمەتتەن وتۋگە عانا جۇرمەيدى. – سوندا ەلدەر اراسىندا پروبلەمالىق ماسەلەلەر مۇلدەم جوق دەپ وي تۇيۋگە بولا ما؟ – ارينە, جوق. ماسەلەن, ءازىر­شە تابىس سالىعىندا ءساي­كەس­سىزدىكتەر بار. رەسەيدە قازاق­ستاندىق ميگرانتتار ءۇشىن ول 30 پايىزدى قۇراسا, قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن رەسەيلىكتەر ءوز تابىستارىنىڭ 10 پايىزىن عانا تولەيدى. قازاقستان مولشەر­لەمەلەردى تەڭدەي ەتۋگە قول جەتكىزە الدى. وسىلايشا, 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ رەسەي فەدەراتسياسىنداعى قازاقستاندىق ەڭبەكشى-ميگرانتتار ءۇشىن دە تابىس سالىعىنىڭ مولشەرلەمەسى 10 پايىزدى قۇرايتىن بولادى. وسى جەردە اتاپ كورسەتەتىن ءبىر جايت – «ەڭبەكشى-ميگرانتتار مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى» كەلىسىم كۇشىنە ەنگەن ساتتەن باستاپ ەڭبەك ميگراتسياسىنىڭ اعىنى قازاقستاننان دا, سونداي-اق, قازاقستانعا دا ايتارلىقتاي ارتقانى بايقالىپ وتىر. ءتۇيىپ ايتقاندا, ينتەگراتسيا – وزىندىك ءبىر مىندەت ەمەس, ماقساتتارعا قول جەتكىزۋدىڭ تەتىگى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن  ساۋلەبەك ءبىرجان. استانا.

ۇتارىمىز كوپ بولاتىنى قۋانتادى

ەل ەكونوميكاسىن ەسەلەپ ارتتىرىپ, وزىق وتىز مەملەكەتتىڭ قاتارىنا ەنۋ ماقساتىندا كوپتەگەن يگى شارالار قولعا الىنىپ وتىر. سولاردىڭ ءبىرى, تاياۋدا قۇرىلعالى وتىرعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەكەنى بەلگىلى. ەكونوميكالىق ماقساتتا قۇرىلعالى تۇرعان وداقتىڭ ەلىمىزگە تيگىزەر اسەرى تۋرالى ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى راحىم وشاقباەۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – راحىم ساكەن ۇلى, ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق وداق­تىڭ قۇرىلۋى تۋرالى ەل اۋ­زىن­دا ءتۇرلى پىكىرلەر ءجۇر. ال ءبىزدىڭ بىلگىمىز كەلەتىنى, بۇل وداق ەلىمىزدىڭ كاسىپكەرلەرىنە قانشالىقتى ءتيىمدى ءارى پايدالى بولادى؟ – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ ەڭ اۋەلى وتاندىق كاسىپكەرلەر ءۇشىن قولايلى بول­ماق. اسىرەسە, قايتا وڭدەۋمەن اي­نالىساتىن بيزنەسمەندەرىمىز ءۇشىن اسا ءتيىمدى. بىزدە جۇزەگە اسىپ جاتقان ەكونوميكانى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى ەۋرازيالىق نارىق ارقىلى ىقپالداسۋىمىزدى تالاپ ەتىپ وتىرعانىن ايتۋ كەرەك. نا­رىقتىڭ اۋماعىن 170 ملن. ادام­عا ارتتىرۋ ارقىلى بۇرىن قازاق­ستاندا بولماعان سالالاردى دامىتۋعا جول اشىلادى. ماسەلەن, ماشينا قۇراستىرۋ, تەپلوۆوزدار ءوندىرىسى, ۆاگوندار قۇراستىرۋ جانە ت.ب دەگەندەي. 2010 جىلدان بەرى قازاقستاندا جاڭا ەكى ءجۇز ەلۋدەن استام تاۋار ءتۇرى ءوندىرىلىپ جاتىر. ونىڭ ۇستىنە, رەسەي مەن بەلارۋس ەلدەرىنە ەكسپورتتالعان ءونىم كولەمى ەكى ەسەگە كوبەيگەنىن تىلگە تيەك ەتكىم كەلەدى. مۇنىمەن قاتار, ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا اۋقىمدى مىندەتتەر جۇكتەلەدى. ال, ول مىندەتتەر ەۋرازيالىق نارىقسىز ىسكە اسپايتىنىنا كوزىمىز جەتىپ وتىر. رەسەي مەن بەلارۋس ەلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ نارىعىنىڭ ءوزى بىزدىكىنەن 26 ەسە كوپ. ناقتى ايتقاندا 198 ملرد. دوللاردى قۇرايدى. وداق اياسىندا ءبىزدىڭ ەلدىڭ كاسىپكەرلەرى وسىناۋ مول قارجىنىڭ يگەرىلۋىنە ەركىن ارالاسا الادى. ال, شەتەلدەن قارجى تارتۋ ءۇشىن مۇلدە جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلۋدا. بىزدە بيزنەستى باستاۋعا قولايلى جاعداي بارىن ەسكەرسەك, قازاقستان ترانسۇلتتىق كومپانيالار ءۇشىن ەۋرازيالىق نارىققا ەنەر جول بولۋى مۇمكىن. سەبەبى, ەلىمىز بيزنەس-احۋال جاعىنان وزىق تۇر. مۇنى كوپتەگەن ساراپشىلار مويىنداعان. ناقتى دالەلىن ايتار بولساق, ءبىزدىڭ ەلدە سالىق دەڭگەيى تومەن. وعان قوسا, جەكەمەنشىك قۇقىقتارى قاتاڭ ساقتالادى. سونداي-اق, بىزدە بيزنەسكە قاجەتتىڭ بارىنە قولجەتىمدى. تاياۋدا قابىلدانعان زاڭناما بويىنشا, كەز كەلگەن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى ۇكىمەتكە ءوز ۇسىنىسىن جولداي الادى. ءوستىپ, ەلگە ينۆەستيتسيالار مەن كاسىپكەرلەردى تارتۋعا بارلىق قولايلىلىقتار جاسالعان. وسى يگىلىكتىڭ ءبارىن ەكشەي كەلىپ, ىقپالداستىقتان تۇسەتىن ەكونوميكالىق پايدانى جوققا شىعارماۋىمىز كەرەك. ايتقانداي, قازاقستاندىق كاسىپ­كەر­لەرگە بىرلەسكەن مەكەمەلەر مەن ونەركاسىپتىك كووپەراتسيالار قۇرۋ ءۇشىن دە ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشىلىپ جاتىر. – ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇجاتتارىن دايىنداۋعا ۇلت­تىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى قاتىستى ما؟ قاتىسقان بولسا, وزدەرىنىڭ كوكەيدەگى تىلەكتەرى مەن كاسىپكەرلىككە ءتيىمدى ۇسىنىستارىن تولىق وتكىزە الدى ما؟ حالىقارالىق بۇل قۇجاتتىڭ ءالى دە جەتىلدىرىلەتىن تۇستارى بار ما؟ – وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايى­نان بەرى ءبىز ەۋرازيالىق ەكونو­ميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى كە­لى­سىمشارت جوباسى بويىنشا وتكىزىلگەن كەلىسسوزدەرگە قاتىسىپ ءجۇرمىز. وسى ۋاقىتتا, ۇلتتىق كاسىپ­كەرلەر پالاتاسى كەلىسىمشارت جوباسىنىڭ سوڭعى نۇسقاسىن الىپ وتىر. ال, ۇلتتىق پالاتانىڭ سا­راپشىلارى تولىعىمەن ساراپ­شىلار توبىنىڭ جۇمىسىنا ارا­لاسىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە, ۇلت­تىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ۇسى­نىستارى قازاقستاندىق تاراپ­تىڭ رەسمي ۇستانىمى رەتىندە دە قابىلدانۋدا. كۇنى بۇگىن كەلىسىمشارت جو­باسىن تۇزەتۋ جۇمىستارى ءجۇر­گىزىلىپ, كەيبىر سۇراقتار بويىن­شا ناقتىلاۋ جۇمىستارى جاسا­لۋدا. جالپى, ۇكىمەت پەن ۇلت­تىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى قازاق­ستاندىق تاراپتىڭ مۇددەسى ءۇشىن ايانباي تەر توككەنىن ايرىقشا ايتۋ كەرەك. اسىرەسە, كولىك, ارنايى سۋبسيديالاۋ, قىزمەت ساۋداسى, رەتتەۋ شارالارىن باعالاۋ تەتىك­تەرى بويىنشا كوپتەگەن تالقىلاۋ جۇمىستارى جاسالدى. – ەۋرازيا كەڭىستىگىندە وسىن­داي ەكونوميكالىق وداق قۇرىلىپ جاتقانىنان الەمدەگى بيزنەس قاۋىمداستىقتار قانشالىقتى حاباردار؟ جالپى, الەمدىك بيز­نەس قاۋىمداستىعىنىڭ وسى وداققا دەگەن كوزقاراسى مەن پىكىرى قانداي؟ – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمشارت جوباسىن تالقىلاۋعا ارنالعان كەلىسسوزدەرگە قاتىسقان ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى اشىقتىق قاعيداتىن ۇستاندى. وتكەن جىل­دىڭ قاراشا ايىنان باستاپ ۇلت­تىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ سايتىندا كەلىسىمشارت جوباسىنىڭ تۇزەتىلگەن 5 ءتۇرلى نۇسقاسى جا­ريا­لاندى. تالقىلاۋلار مەن رەتتەلمەيتىن جەكە پوزيتسيالار تۋرالى مالىمەت تۇراقتى تۇردە ۆەب پاراقشاعا باسىلىپ تۇرادى. سودان بولار, سوڭعى كەزدە الەمدىك بيزنەستىڭ ەۋرا­زيا­لىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ مۇمكىندىكتەرىنە دەگەن قىزىعۋ­شىلىعى ارتقانىن ايتقىم كەلەدى. وسى قىزىعۋشىلىق ارقىلى بيزنەس جاڭا نارىقتى باعىندىرۋ ءۇشىن ناقتى قادامدار جاسايدى دەگەن سەنىمدەمىز. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋىمەن قازاقستاندا بيزنەستى جۇرگىزۋگە دەگەن ىقىلاس ارتا تۇسەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. الەمدىك بيزنەس قاۋىمداستىقتار دا مۇنى جاقسى ءبىلىپ وتىر. تەك وتكەن جىلدىڭ وزىندە قازاقستانعا «Toyota» جانە «Peugeot» سىندى الەمدىك ەكى ءىرى اۆتوكونتسەرن كەلدى. ال, «راحات» كونديتەرلىك فابريكاسىن كورەيالىق Lotte كورپوراتسياسى قارجىلاندىردى. ەۋرازيالىق نارىقتىڭ بەرەر مۇمكىندىگىن بىلمەسە بۇل «الىپتار» بىزگە كەلمەس ەدى. – ەكونوميكالىق وداق ءوز جۇمىسىن باستاعاندا, ەلى­مىز­­دەگى شاعىن جانە ورتا بيز­نەس­­كە ونىڭ اسەرى قانداي بولا­دى؟ قۇجاتتاردى ازىرلەۋ با­رى­سىن­دا شاعىن جانە ورتا بيز­نەس وكىل­دەرىنىڭ وي-پىكىرلەرى ەسكەرىلدى مە؟ – ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ەلدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ مۇددەسىن قورعاپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. جوعارى بىلىكتى ماماندارى بار ءىرى كومپانيالارعا ءوزىنىڭ ۇسىنىس-تىلەگىن ءتيىستى ورىندارعا جەتكىزۋ قيىن ەمەس. ال, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە كەلگەندە جاعداي باسقاشا. سوندىقتان, كەلىسىمشارت جوباسى بويىنشا ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ الاڭىندا وڭىرلىك كاسىپكەرلەر پالاتاسى, بيزنەس قاۋىمداستىقتار مەن كاسىپكەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن وتىزدان استام ءماجىلىس ءوتتى. وسىلايشا, شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى وزدەرىن تولعان­دىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەردى جەت­كىزۋىنە مۇمكىندىك الدى. دەسەم دە, اسا ءمان بەرەتىن ماسەلە شاعىن جانە ورتا بي­زنەس وكىلدەرى قازىردىڭ وزىندە ەۋرا­زيا­لىق نارىق جاعدايىندا جۇ­مىس ىستەۋدە. اسىرەسە, شەكارا­لىق ساۋدا بەلسەندى دامىپ جا­تىر. البەتتە, قيىندىقتار, كە­دە­رگىلەر كەزدەسەتىنىن جاسىرا ال­مايمىز. بىراق, ولاردىڭ بارلى­عى شەشىلەدى. شەشىمى بار. ماسەلەن, قولدانىستاعى بازالىق كەلىسىم سالدارىنان تۋىندايتىن كەدەرگىلەر بار. كەلىسىمشارت جوباسىن تالقىلاۋ كەزىندە وسى كەدەرگىلەردى نازارعا الا وتىرىپ, بازالىق كەلىسىمدى جەتىلدىرۋگە قول جەتكىزدىك. توقسان تاراۋ ويدىڭ تۇيىنىنە كەلەر بولسام, ەۋرازيالىق ەكو­نو­ميكالىق وداق قۇرىلسا, قازاق­ستاندىق ەكسپورتتاۋشىلار ال­دىندا كەزدەسەتىن كوپتەگەن قيىن­دىقتار ازايىپ, ەسەسىنە ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەردىڭ رەسەي مەن بەلارۋس جەرىندە تابىستى ەسەلەيتىنىنە سەنىمىمىز زور. بۇعان كۇمانىڭىز بولماسىن. – اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت. اڭگىمەلەسكەن نۇرباي ەلمۇراتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».

كاسىپكەرلەر قولداۋى

پرەزيدەنت جانىنداعى ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن ءداستۇرلى بريفينگكە ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى تورالقاسىنىڭ مۇشەسى تالعات دوسكەنوۆ قاتىسىپ, ينتەگراتسيا يگىلىكتەرى جايىندا اڭگىمەلەدى. «ەلىمىزدىڭ ءىرى بيزنەس قوعامداستىعى – ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلۋىنا قولداۋ بىلدىرەدى. بىرىنشىدەن, ءبىز قازاقستاندىق كاسىپكەرلەر ورتاق ەۋرازيالىق نارىقتىڭ باسىمدىعىن سەزىنىپ وتىرعاندىعىن مالىمدەيمىز. ەكىنشىدەن, ەەو قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمشارتقا قول قويىلۋىنا تولىعىمەن قولداۋ بىلدىرەمىز. ۇشىنشىدەن, ءبىز ەكونوميكالىق پراگماتيزم ۇستانىمدارى باسشىلىققا الىنۋى كەرەكتىگىنە سەنىمدىمىز. ەگەر قازاقستان ءۇشىن قانداي دا ءبىر بازالىق كەلىسىم ەسكىرسە, وندا ولاردى اۋىس­تىرۋ قاجەت», دەدى ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى تورالقاسىنىڭ مۇشەسى ت.دوسكەنوۆ. سونداي-اق, ول پالاتا ەەو قۇرۋ تۋرالى شارت جوباسىنىڭ ەڭ سوڭعى رەداكتسياسىمەن جەتە تانىس ءارى ونىڭ وكىلدەرى ساراپشىلار توبىنىڭ وتىرىسىنا قاتىسقانىن دا نازاردان تىس قالدىرمادى. بۇگىندە ينتەگراتسيانىڭ ەل بيزنەسى ءۇشىن پايدالى ەكەندىگىن زور سەنىممەن ايتۋعا بولادى. 2013 جىلى ەلىمىز كەدەن وداعى ەلدەرىنە شىعارعان ەكسپورتىنىڭ ناقتى كولەمى ەلەكتر ترانسفورماتورلارى بويىنشا – 7,4, تراكتورلاردا – 5,7, مەتالل پروكاتتاۋ ستانوكتارىندا – 5,5, مۇزداتقىشتاردا – 4,5, جۇك كولىكتەرىندە 3,7 ەسە وسكەن. ەۋرازيالىق نارىققا شىعۋ كەلەشەگى شەتەلدىك ءىرى ينۆەستورلاردىڭ دا نازارىن اۋدارعان. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس پرەزيدەنتتەرى اعىمداعى جىلدىڭ 29 مامىرىندا ەلوردادا قول قويادى دەپ كۇتىلۋدە. بۇيىرتسا, قازاقستان ديپلومى رەسەي مەن بەلارۋستە دە جارامدى بولماق. بۇل ماسەلە ەلوردادا  وتەتىن بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كوميسسيا دەپارتامەنتتەرى مەن كوميتەتتەرىنىڭ وتىرىسى اياسىندا كەڭىنەن تالقىعا تۇسەتىن بولادى. ال اتالعان وتىرىستار قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس پرەزيدەنتتەرى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قوياردىڭ الدىندا, ياعني 20 مامىر كۇنى وتپەك. «وتىرىستاردا ديپ­لومداردى زاڭداستىرۋ ماسەلەسى قارالادى. ءبىز ديپ­لومداردى تانۋداعى كەدەرگىلەردى جويۋ ءۇشىن ونىڭ اۆتوماتتى تۇردە بولماسا دا جارتىلاي اۆتوماتتى رەجىمدە ءوتۋىن قالايمىز. بۇل ارقايسىمىزدىڭ ەركىن ءجۇرۋىمىز ءۇشىن قاجەت. ويتكەنى, ءبىز ورتاق ەڭبەك نارىعىن قۇرۋدامىز», دەدى ول. سونىمەن قاتار, اتالعان القالى جيىندار بارىسىندا ءبىلىم سالاسىنان بولەك ەڭبەك كوشى-قونى, زياتكەرلىك مەنشىك ماسەلەلەرى دە جان-جاقتى تالقىلانباق. ءابدىراحمان قىدىربەك, «ەگەمەن قازاقستان».

كەلەشەككە كەمەل قادام

قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان ءدارىسى الەمدىك جۇرتشىلىق نازارىن وزىنە نەگىزدى تۇردە اۋداردى. ەۋرازيالىق ىقپالداسۋدىڭ باس ساۋلەتشىسى زيالى قاۋىم الدىندا قازىرگى زامانعى قوعامدى كۇيزەلتىپ وتىرعان كوپتەگەن جۇيەلىك داعدارىستاردى جەڭۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ناقتى يدەيالاردى جاريا ەتتى.  پرەزيدەنت اتاپ وتكەنىندەي, جاھاندانۋ مەن اۋماقتانۋ الەمدىك ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ماڭىزدى ايقىنداۋىشتارى بولىپ تابىلادى. جاھاندانۋ مەملەكەتتەردىڭ ىقپالداستىق سەرپىندەرىن ايماقتىق جانە ءتىپتى, قۇرىلىقىشىلىك ولشەمدە جانداندىرادى. ءتۇرلى جاھاندىق تاۋەكەلدەرگە قارسى تۇرا وتىرىپ, الەمدىك ۇردىستەردەن دە تىسقارى قالماي, ۇلتتىق ولشەمنەن بيىك مۇددەلەر دەڭگەيىنە شىعا وتىرىپ, ەلدەر مەن حالىقتار كۇش-جىگەرلەرىن بىرىكتىرە تۇسۋدە. بۇعان الەمدە جەمىستى دە تابىستى مىسالدار جەكىلىكتى: ەۋروپالىق وداق اۋقىمىنداعى باتىسەۋروپالىق ىقپالداسۋ تەرەڭدەپ, سولتۇستىكامەريكالىق نافتا ەركىن ساۋدا ايماعى قۇرىلدى, لاتىن امەريكاسى ەلدەرىنىڭ ايماقتىق بلوكتارىن – مەركاسۋر-دى قالىپتاستىرۋ ۇدەرىستەرى, اند توبى جانداندى. نەعۇرلىم ىقپالدى توپتارعا وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى اسسوتسياتسياسى, ازيا-تىنىق مۇحيت ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى جاتادى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋى – ۋاقىت تالابى, جاھاندىق قاتەرلەردى ءبىر­لەسە ەڭسەرۋگە دەگەن ماڭىزدى قادام بولىپ تابىلادى, مۇ­نىڭ قاجەتتىلىگىن قازاقستان پرە­زيدەنتى نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆ بۇدان جيىرما جىل بۇرىن كورە بىلگەن ەدى. مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ ماسكەۋ مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى قابىر­عاسىندا 1994 جىلعى سوزىنەن كەيىن ەۋرازيالىق ىقپالداسۋ يدەياسى قالىپتاسۋدىڭ ءبىر­قاتار ساتىلارىنان ءوتتى. تاريح­تىڭ ورتاقتىعى, مەنتاليتەت ۇق­ساستىعى, ەكونوميكالىق دامۋ­دىڭ بىرىڭعاي باعىتى ەۋرا­زيالىق ىقپالداستىق ۇدەرىسىنىڭ العىشارتتارى بولدى. ءومىر نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋرا­زيالىق جوباسىنىڭ كەلەشەگى مەن تابىستىلىعىن كورسەتتى. ونىڭ جۇزەگە اسۋى اسا قۋاتتى تۇعىرلى نەگىزبەن بايلانىس­تى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىق, سونداي-اق, 2010 جىلى قۇرىلعان كەدەندىك وداق ەۋرازيالىق ورتاقتىق تۇجىرىمداماسىنىڭ بەينەلى بەلگىسى جانە سونىمەن قاتار, پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك پەن ەۋرازيالىق وداق قۇرۋعا دەگەن بۇدان بىلايعى قوزعالىسىنىڭ باعىت-باعدارى بولدى. ەۋرا­زيالىق يدەيا پوستكەڭەستىك ەلدەر ءۇشىن ىقپالداسۋ ۇدەرىستەرىنىڭ كۇشەيۋ باعىتىن ۇزاق مەرزىمگە بەلگىلەپ بەردى. جانە وسى اۋ­قى­مدى مىندەتتىڭ تاريحي تۇر­عىدان العاندا قىسقا مەرزىم ىشىندە جۇزەگە اسۋى ەڭ الدىمەن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرى مەن پاسسيونارلىق كۇش-قۋاتى ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى قازىرگى ءسوزى ەۋرازيالىق جوبا دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىن باعالاۋداعى ماڭىزدى بۋىنداردى باسا كورسەتىپ, كەلەشەككە كەمەل قادامنىڭ باعىت-باعدارىن سىزىپ بەردى. پرەزيدەنت اتاپ وتكەنىندەي, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق – تاريح قويناۋىنا كەتكەن كەڭەستىك پىشىمدەگى وداقتى ءتىرىلتۋ ەمەس. بۇل بىرلەستىك, ەڭ الدىمەن ەكونوميكالىق وداق رەتىندە قاراستىرىلادى, ونىڭ دامۋى ەكونوميكالىق پراگماتيزم, جاۋاپكەرشىلىك, دامۋدىڭ بىرتەكتىلىگى جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق­تىڭ اشىقتىعى قاعيدات­تارىنا نەگىزدەلۋى ءتيىس. ەۋرا­زيا­لىق ىقپالداسۋدىڭ ءمانى ەڭ اۋەلى ەۋرازيالىق كەڭىستىك ازا­ماتتارىنىڭ مۇددەلەرىنە قامقورلىقتان كورىنىس تابادى. ناق وسى ادام كاپيتالىنىڭ قۋاتتى دامۋىنىڭ قاجەتتىلىگى قازىرگى زامانعى گەوساياسي اقيقاتتا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بىرتۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتەدى. ەۋرازيالىق يننوۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق ءوزارا بىرلەسۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسىن قابىلداۋ مەن ەۋرازيالىق يننوۆاتسيالىق كەڭەس قۇرۋ جونىندەگى پرەزيدەنت ۇسىنىسى وسى ماقساتقا ساي كەلەدى. پرەزيدەنت اتاپ ءوت­كە­نىندەي, ەكونوميكالىق ىق­پا­لداسۋ ەلدەر اراسىنداعى مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى, سونىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ قىزمەتتەرىن كۇ­شەيتەدى, ال مۇنىڭ ءوزى يننو­ۆاتسيالىق-يندۋستريالىق دامۋ ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. ءبىلىم بەرۋ قىزمەتى نارىعىن قالىپتاستىرۋ ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىندا جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىن جاساۋ­دى تالاپ ەتەدى. ەۋرازيالىق جوبانىڭ ءبىرىنشى دارەجەلى مىندەتتەرى مەن بولاشاق با­عىتتارى قاتارىنا جوعارى ءبىلىم, عىلىم جانە يننوۆاتسيا سالاسىنداعى ينتەرناتسيونالدانۋ مەن مەملەكەتارالىق ىنتىماقتاستىق ۇدەرىسىن, ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمدى باعالاۋ جۇيەلەرىن بىرىزدەندىرۋدى: اتاپ ايتقاندا ۇيىمداردى اككرەديتاتسيالاۋ مەن ماماندارعا سەرتيفيكات بەرۋ; ديپلومداردىڭ بىردەيلىگىن تانۋ مودەلدەرىن جاساۋ; جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ەرەجەلەرى مەن قاعيداتتارىن بىرلەسە جاساۋ; جەلىلىك ۋنيۆەرسيتتەر ءۇشىن جاعداي تۋعىزۋ سياقتى مىندەتتەردى جاتقىزۋعا بولادى. ەۋرازيالىق وداقتىڭ قۇ­رىلۋى پوستكەڭەستىك كەڭىستىك ەلدەرى ءۇشىن جاڭا ءداۋىردىڭ باس­تاماسى, عالامدىق تالاپتارعا بەرىلگەن جاۋاپ, اسا ماڭىزدى گەوساياسي جەتىستىك جانە ىنتى­ماقتاستىقتىڭ جاڭا دەڭگەيىنە شىعۋدىڭ ىرگەتاسى بولىپ تابىلاتىنىنا كۇمان جوق. عالىم مۇتانوۆ, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى. الماتى.

الدا – مول مۇمكىندىكتەر كەزەڭى

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1994 جىلى م.ۆ.لومونوسوۆ اتىن­داعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋني­ۆەر­­سيتەتىندە سويلەگەن سوزىندە مەملەكەتتەردىڭ ەۋرازيالىق وداعىن قۇرۋدى ۇسىنعان بولاتىن-دى. قاشاندا ءار باستامانىڭ جارقىن بولاشاعىنا كوز جەتكىزىپ بارىپ قادام جاسايتىن مەملەكەت باسشىسى سودان بەرگى ۋاقىتتا مۇنداي ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە بەرىك نەگىز قالاۋعا دا ۇيىتقى بولعانى شىندىق. وعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا تاقىرىبىنا وقىعان ءدارىسىن تەلەديداردان تىڭداپ, باسپاسوزدەن وقىعانىمىزدا تاعى دا كوزىمىز جەتتى. ۋاقىت دەگەنىڭ شاپقان اتتاي تىم جۇيرىك. ارادا وتكەن جيىرما جىلدا جۇرگىزىلگەن جۇيەلى جۇمىستىڭ ءناتي­­جەسىندە وسى جىلدىڭ مامىر ايىن­دا ەۋرازيالىق ەكونو­مي­­كا­لىق وداق تۋرالى شارتقا قول قويى­لاتىن بولدى. ول ءوزىنىڭ سوزىندە «قاشاندا اۋەلى – ەكونوميكا, سوسىن ساياسات فورمۋلاسىنىڭ شىنايى جاقتاۋشىسى بولدىم جانە بولىپ كەلەمىن. بۇل قاعيدات ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ىشكى دە, سىرتقى دا ساياساتىنا تەڭدەي تاراپ, جالپىعا ورتاق سيپاتقا يە بولىپ وتىر», دەپ اتاپ ءوتتى. ايتسا ايتقانداي, وسىنداي سارا ساياساتتىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە بىرلىك پەن تۇراقتىلىق قالىپتاسىپ, ادامدار جىلدان-جىلعا باقۋاتتى تۇرمىسقا قول جەتكىزىپ كەلەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى اتاپ كورسەتكەنىندەي, 2013 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاندا ىشكى جالپى ءونىم 6 پايىزعا وسكەن, ەكونوميكانى ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋ اياسىندا ءتورت جىلدا 780 جاڭا كاسىپورىن سالىنىپ, 250-دەن استام ءونىمنىڭ جاڭا تۇرلەرى وندىرىلگەن, الەمنىڭ 111 ەلى قازاقستاندىق كاسىپورىنداردىڭ دايىن ونىمدەرىن ساتىپ الادى ەكەن. مىنە, وسىنىڭ ءوزى-اق, ينتەگراتسيانىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتسە كەرەك. ەۋرازيالىق وداق ارقىلى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا مول مۇمكىنشىلىكتەر اشىلادى, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك دەڭگەيى وسەدى. ەلباسى سونداي-اق, سىرتقى ەكونوميكالىق جانە مادەني بايلانىستاردىڭ قايتارىمدىلىعىنا تەرەڭىرەك توقتالدى, ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتى نىعايتۋعا بايلانىستى ۇسىنىستارىن باياندادى, جاڭا ەۋرازيالىق اگلومەراتسيا قۇرۋ ماسەلەسى توڭىرەگىندە اڭگىمە ءوربىتتى. ول بۇل بايلانىستاردا يننوۆاتسيالىق ۇستانىمدارعا, مەنەدجمەنتتىڭ جاڭا مودۋلدەرىنە ارقا سۇيەۋ كەرەكتىگىنە ايرىقشا توقتالدى. اسىرەسە, اۋىل شارۋا­شىلىعى سالاسىنىڭ مامانى رەتىندە ماعان ەۋرازيالىق اگرارلىق اكادەميا قۇرۋ, اگروونەركاسىپ سالاسىن كووپەراتسيالاۋ قاجەتتىگى تۋرالى ۇسىنىستارى ۇنادى. مۇنىڭ ارىپتەس ەلدەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز. ءوزىم ۇزاق جىلداردان بەرى باسقاراتىن سەرىكتەستىك پەن رەسەيدىڭ شەكارالاس ايماقتارىنىڭ شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى اراسىندا تىعىز ارىپتەستىك بايلانىس ورناتىلعان دەسەم ارتىق ايتقاندىق بولماس. كورشىلەرمەن بارىس-كەلىسىمىز, الىس-بەرىسىمىز قالىپتاسقان. ءبىزدىڭ سەرىكتەستىك ەليتالى تۇقىم شارۋاشىلىعى بولىپ تابىلادى. بىزدە «القاپ-وڭدەۋ جانە ساۋدا» اۋىل شارۋاشىلىعى كلاستەرى جۇيەلەنگەن. مال شارۋا­شىلىعى سالاسىندا دا تابىسسىز ەمەسپىز. ءوزىمىزدىڭ شاعىن مال سويۋ تسەحىندا ەت جانە شۇجىق ونىمدەرىنىڭ 30-عا جۋىق تۇرلەرى شىعارىلادى. سەرىكتەستىك بازاسىندا رەسەيلىك اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىمەن تاجىريبە الماسۋ باعىتىندا كەزدەسۋلەر مەن سەمينارلار وتكىزىلىپ تۇرادى. ءساتى تۇسكەندە ولارعا دا بارىپ تۇرامىز. مۇنداي ارىپتەستىك جانە ىسكەرلىك قارىم-قاتىناس, ەكونوميكالىق بايلانىستار ەكىجاقتى ءتيىم­دى ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. ەلبا­سى­نىڭ ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتىندە وقىعان دارىسىندە ايتىلعان اي­شىقتى ويلار ەۋرا­زيالىق كەڭىستىكتەگى ەلدەردى ۇلكەن ىستەرگە جىگەرلەندىرەدى. جالپى, الدان ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جاڭا, تىڭ جولدارى اشىلاتىنىنا سەنىم مول. ءوزارا بايلانىسسىز ىلگەرىلەۋ بولمايدى. سوندىقتان بۇل باستامانىڭ بولاشاعى زور ەكەنى ءسوزسىز. امانعوس تولەۋوۆ, «ستەپنوە» جشس ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. اقتوبە وبلىسى, قارعالى اۋدانى.

«جاسىل ەل» جاساقتارى كورشىلەرمەن بايلانىس ورناتۋدا

اق ەرتىستىڭ جاعاسىندا, اشىق اسپان استىندا ورنالاسقان امفيتەاتر­دا شىعىسقازاقستاندىق ستۋدەنتتەردىڭ ەڭبەك جاساقتارى كەزەكتى جازعى ەڭبەك ماۋسىمىن سالتاناتتى تۇردە اشتى. «جاسىل ەل» جاساعىنىڭ شتاب ديرەكتورى قۋانىش قاسەنوۆ جاستاردىڭ جاڭا ماۋسىمعا دايىن ەكەنىن مالىمدەپ راپورت بەردى. راپورتتى قابىلداعان وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ وڭىردە قۇرىلىس نىساندارىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى «جاسىل ەل» جاساقتارىنىڭ سانى جىلدان-جىلعا كوبەيىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. بيىل وڭىردە ستۋدەنتتەردىڭ ەڭبەك جاساقتارىنا بولىنگەن قارجى 6 ميلليون تەڭگەنى قۇرايدى. ەڭبەك ساربازدارى وسىعان دەيىن 300 مىڭ داناعا جۋىق كوشەت ءوسىرىپ, ايماقتىڭ اباتتانۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوستى. جاڭا ماۋسىم ەڭبەك جاساقتارىنىڭ 55 جىلدىق مەرەيتويىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. وسى ۋاقىت ارالىعىندا جاس­تار ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ايتارلىقتاي اتسالىسىپ قانا قويماي, وندىرىستىك جۇمىس بارىسىندا تاجىريبە جيناقتاپ, ەڭبەك مايدانىندا شىڭدالدى. قۇرىلىس جاساقتارىنىڭ ساپىندا جۇمىس ىستەگەن جاستار قازىر ءارتۇرلى سالادا جەمىستى ەڭبەك ەتۋدە. «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءححى سەسسياسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «جاسىل ەل» قوزعالىسىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە توقتالعان بولاتىن. ءبىز ەلىمىزدى جاپىراعى قۋارمايتىن, تامىرى سۋالمايتىن, كورگەن جان تامسانباي تۇرا المايتىن جاسىل ەلگە اينالدىرامىز», دەيدى شىعىسقازاقستاندىق جاستار. 2010 جىلدان باستاپ شىعىس ءوڭى­رىنىڭ ستۋدەنت-جاستارى رەسەي فەدەرا­تسياسىنىڭ التاي ولكەسى جانە بەلورۋس­سيانىڭ ەڭبەك جاساقتارىمەن تىعىز ارىپتەستىك بايلانىس ورناتتى. اتالعان ەلدەردىڭ ەڭبەك جاساقتارى شىعىس وڭىرىندە كوپتەگەن قۇرىلىس, اباتتاندىرۋ جۇمىستارىنا قاتىسىپ, وزدەرىنىڭ جالىندى جاستىق شاقتارىنان جانعا شۋاق سىيلايتىن ەستەلىك, ەڭبەك قول­تاڭ­باسىن قالدىردى. «جاسىل ەل» جاس­تارىنىڭ مەملەكەتارالىق ينتەگرا­تسيا شەڭبەرىندەگى دوستىق قارىم-قاتى­ناستارى الداعى ۋاقىتتا دا نىعايا بەرەدى. جۇمىسقا قۇلشىنىپ تۇرعان جاس­تاردى وڭىرارالىق بايلانىستار اياسىندا الماسۋ بيىل دا جالعاسىن تاپپاق. رەسەيدىڭ پولزۋنوۆا اتىنداعى التاي مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەڭبەك ىستەرى شتابىنىڭ كومانديرى تاتيانا زايچەنكو شىعىسقازاقستاندىق ستۋدەنتتەردىڭ سالتاناتىنا ارنا­يى شا­قىرىلىپتى. رەسەيلىك مەيمان ەكى ەل اراسىنداعى ۇيىمداردىڭ ىنتى­ماقتاستىعى جاستاردى ەڭبەككە باۋلۋعا جول اشاتىنىن جەتكىزىپ, التاي ايما­عىنان اكەلگەن كادەسىيلارىن تابىس ەتتى. سونىمەن بىرگە, بەلورۋستىق ەڭبەك جاساقتارى دا ون-لاين جەلىسىنە قوسىلعان الىپ لەد-ەكران ارقىلى جاڭا ماۋسىمنىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتادى. رەسپۋبليكانىڭ بەكىتۋى بو­يىن­­­شا, بيىلعى ماۋسىمدا 1200 شى­­عىس­­­قازاقستاندىق ستۋدەنت جۇمىسپەن قامتىلادى. – شىعىس وڭىرىندە 1200 ساربازعا ورىن بەرىلۋى ءبىزدى قۋانتىپ وتىر. بۇل – رەسپۋب­ليكا بويىنشا ەڭ ۇلكەن وڭىرلىك جاساق بولىپ سانالادى. ەلىمىزدە جاز ماۋسىمىندا 12 مىڭ ستۋدەنت جۇمىسپەن قامتىلادى. ياعني ءار ونىنشى سارباز وبلىسىمىزدىڭ جاستارىنا تيەسىلى. سونداي-اق, جەرگىلىكتى مۇمكىندىك بويىنشا جاساقشىلار قۇرامىن ارتتىرا تۇسەمىز. جالپى, ءار جاساقشىعا 17 مىڭ تەڭگە كولەمىندە ايلىق تولەنەدى. ال قالعان قارجىنى كەلىسىمشارتقا وتىرعان جۇمىس بەرۋشى تولەيدى. ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن 2005 جىلى قۇرىلعان «جاسىل ەل» ۇيىمىندا جاستار بەلسەندى تۇردە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. جاستاردىڭ قولىمەن ەلىمىزدە قانشاما جاس كوشەتتەر وتىرعىزىلىپ, ورمان-توعايعا اينالدى, قانشاما قالالار مەن ەلدى مەكەندەر اباتتاندىرىلدى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – جاستاردىڭ جازعى دەمالىسىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرىپ, ولاردى ەڭبەكپەن قامتۋ, – دەيدى ق.قاسەنوۆ. بۇگىنگى تاڭدا «جاسىل ەل» جاساق­تارى­نا وقۋ ورىندارى, قۇرىلىس نىساندارى, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى جۇمىس بەرىپ وتىر. ال «جاسىل ەل» ۇيىمى تاراپىنان ولارعا ەڭبەككە ارنالعان ارنايى كيىم ۇلەستىرىلەدى. ساربازدار وبلىستىڭ بارلىق قالالارى مەن اۋداندارىندا جۇمىسقا ارالاسپاق. ماسەلەن, وسكەمەندە سول جاعالاۋدا سالىنىپ جاتقان ەكوقالانىڭ قۇرىلىسىنا 150 ستۋدەنت قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە. دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان». وسكەمەن.