ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا – قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ جاڭا باعىتى

ەلدەر ىنتىماعى – حالىقتار ىرىسى

قازاقستان سوڭعى 80 جىل بويىنا ىقپالداسۋ ۇدەرىستەرىنە جاقىنداۋمەن كەلسە, قازىرگى كەزدەرى كۇندەلىكتى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە قاتىسىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە ەلىمىزگە الەمنىڭ قىزىعۋشىلىعى سوڭعى جىلدارى ەسەلەپ ارتىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق قۇرىلىمنىڭ ءوزى الەمگە بارىنشا قىزىقتى. راسىندا, قازاقستان سىرتقى سۇرانىستارعا كوپ جاعدايدا تاۋەلدى. بىزبەن ءتىپتى تىنىق مۇحيتىنىڭ شاعىن ەلدەرى قارىم-قاتىناس ورناتقىسى كەلەدى, كەلىپ زەرتتەپ تە جاتىر. باسقاسىن قويىڭىز, جىلقى ەتى قازاقتىڭ سۇيىكتى اسى ەكەنىن بىلگەندىكتەن پاراگۆاي, ۋرۋگۆايدان جىلقى ەتى كەلە باستادى. قازىر الەمدە «ساۋدا سوعىسى» ءجۇرىپ جاتىر. مۇنداي جاعدايدا قازاقستاننىڭ ناقتى وزىندىك ۇستانىمى بولىپ, جاڭا ەكونوميكانى قۇرۋى اسا ماڭىزدى شارا بولماق. ال جاڭا ەكونوميكانى كىممەن بىرىگىپ قۇرۋعا بولادى؟ بۇل ودان بەتەر ماڭىزدى. وسى تۇرعىدان العاندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتەگى ينتەگراتسيانىڭ قازاقستان ءۇشىن اسا قولايلىلىعى مەن وڭتايلىلىعى كۇمانسىز. جۋىردا مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا تاقىرىبىندا ءدارىس وقىدى. اتالعان يدەيانىڭ الداعى ۋاقىتتا اۋقىمدى جوباعا اينالاتىنىن اتاپ وتكەن ەلباسى 2050 جىلعا دەيىن ەاەو-نى الەمدەگى ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەردىڭ ۇزدىك ۇشتىگىنە ەنگىزۋگە شاقىردى. رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, كەدەن وداعى قۇرىلعان ۋاقىتتان بەرى قازاقستاننىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبىنە تارتىلعان شەتەلدىك ينۆەستيتسيا كولەمى ەكى ەسەگە جۋىق وسكەن. ماسەلەن, 2009 جىلى ەكونوميكاعا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 1,8 ملرد. دوللار بولسا, 2012 جىلى بۇل كورسەتكىش 3,4 ملرد. دوللارعا جەتتى. بۇل ورايدا تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ جالپى كولەمى 34 پايىزعا ءوسىپ, 28 ملرد. دوللاردى قۇراعان. جاڭا ينتەگراتسيالىق بىرلەستىك­تەر وتاندىق كاسىپكەرلەرگە ۇلكەن مۇمكىندىكتەر تۋعىزىپ وتىر. اتاپ ايتارلىعى, قازاقستان قازىرگى كەزدە سىرتقى نارىقتارعا 700-دەن استام تاۋارلار شىعارىپ, ساتۋدا. سوڭعى ەكى جىلدا قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ رەسەيدىڭ نارىعىنا كوپتەپ شىعارىلىپ جاتقانىن بايقاپ وتىرمىز. ولاردىڭ قاتارىندا ءسۇت, ۇن, كۇرىش, قۇرعاق جەمىستەر, ماكارون ونىمدەرى, كامپيتتەر جانە ت.ب. بار. مىسالى, الماتى جەلدەتكىشتەر زاۋىتى, كەنتاۋ ترانسفورماتور زاۋىتى ءوز ونىمدەرىن رەسەيگە جونەلتۋدە. اتاپ ايتارلىعى, ىشكى سۇرانىستىڭ ازدىعىنان قازاقستاندا ىسكە قوسىلعان جاڭا يننوۆاتسيالىق كاسىپورىندار تولىق قۋاتىمەن جۇمىس ىستەمەي تۇر. ال رەسەيلىك نارىقتىڭ اشىلۋى وسىنداي كاسىپورىنداردىڭ تۇتىنۋ نارىعىن ۇلعايتۋ ماسەلەسىن شەشەدى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەن­دەي, قازاقستاننىڭ بولاشاعى – ەۋرازيالىق ينتەگراتسيادا. ەل ەكونوميكاسىنا بۇل ىقپالداستىق اۋاداي قاجەت. ءبىز قالاي بولعاندا دا حالىققا قاجەتتى تاۋارلاردىڭ بارلىعىن شىعارا المايمىز. قازىر الەمدە ينتەگراتسيا, ەكونوميكالىق وداققا بىرىگۋ ۇدەرىستەرى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل قالىپتى جاعداي. بۇدان ەشبىر ەلدىڭ, سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ دا ەگەمەندىگىنە نۇقسان كەلمەيدى. بارىمىزگە بەلگىلى, قازاقستان بيداي ەكسپورتى جاعىنان الەم­دە كوشباسشى ەل. اسىرەسە, ۇن ونىمدەرىن ازىرلەۋگە تاپتىرماي­تىن جوعارى سۇرىپتى بيدايدى ەۋروپا ەلدەرى تورعاي وڭىرىنەن ارنايى ساتىپ الىپ جاتادى. ال قالىپتاسقان الەمدىك ساۋدا جۇيەسىنىڭ زاڭدىلىعىنا سۇيەن­سەك, بيداي ساۋدالاۋدا بىزگە باسە­كەلەس ەلدەر ۋكراينا مەن رەسەي عانا ەكەن. جەرىندە ءبىر ءتۇيىر بيداي وسپەيتىن ەگيپەت, تۋنيس, مى­سىر مەملەكەتتەرى سەكىلدى تۇتىنۋ­شىلارعا بىزدەر بيدايدىڭ ءوزىن كورشى ەلدەرمەن بىرلەسە وتىرىپ ساتۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, وتكەن جىلى الەمدىك ساۋدا بيرجاسىندا ءبىر عانا ەگيپەت مەملەكەتى ءا, دەگەندە بىردەن 65 مىڭ توننالىق قۇراممەن بيداي جەتكىزىپ بەرۋگە تالاپ قويدى. جوعارى سۇرىپتى بيداي وندىرۋدە الەم بويىنشا بىرىنشىلىكتەمىز دەيتىن ءبىزدىڭ ەلدىڭ الەۋەتى مۇنداي تالاپقا ساي بولماي شىقتى. ياعني ەندىگى جەردە بيداي ساۋدالاۋ ءىسىن رەسەيمەن بىرلەسۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرساق, بۇل ىستەن ۇتپاساق, ۇتىلمايتىنىمىز انىق. جالپى, ەكسپورتتىڭ جالپى كولەمى بويىنشا ءىرى, ورتا, ۇساق تاۋارلاردى جەتكىزۋشىلەردى ارقا­لاي بولۋگە بولادى. ءارتۇرلى باعىتتا شەتكە شىعارۋ رەسەي ەكونوميكاسىن قالىپتى جاعدايدان وزگەرتەدى. بۇعان وندىرىستىك توپتار مەن ونەركاسىپتىك كەشەندەرىنىڭ تيگىزەر ىقپالى زور. تاسىمالداۋ ارقىلى ەكىباستۇز كومىرىن ترويتسك گرەس-ىنە, تەمىر رۋداسىن ورالدىڭ قارا مەتاللۋرگيا زاۋىتىنا, تاعى باسقالارعا اپارۋعا بولادى. ءوزىنىڭ ەرەكشەلىگىنە سايكەس رەسەيدىڭ ىشكى نارىعىنا كىرۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ ەت ءوندىرۋى مەن جەتكىزۋى قالىپقا كەلە باستادى. ايماقتاردىڭ جوعارى سۇرانىسىنا وراي بيدايدىڭ جوعارى سورتتارىن, ساپالى كەسپە ونىمدەرىن, تاعى باسقالارىن ءوندىرۋ مولايا ءتۇستى. شەتكە شىعارۋ جاعىنان باسقا دا وندىرۋشىلەردىڭ اعىمداعى قوزعالىسىن انىق بايقايتىن رەسەي سۇرانىسى ەرەكشە. كەمىندە 200 ءتۇرلى نەمەسە رەجىمدىك 25 پايىز قازاقستان ونىمدەرىن رەەكسپورتپەن اپارۋعا بولادى. بۇلاردىڭ ءبارى تەلەفون اپپا­راتتارى, سىرىڭكە تۇتان­دىر­ما­لارى, جاڭبىردان قورعاعىش­تار, دامدەۋىشتەر تىكەلەي جۇك اۆتو­كولىكتەرىنە قاتىستى. بۇل ۇلكەن ەسەپ بويىنشا الەمدىك ءتاجى­ري­بە. كەيبىر ەلدەر شىعاراتىن تاۋا­رىن كورشىلەس ەلدەردىڭ ىشكى سۇرانىسى بويىنشا مولشەرلەيدى. قازاقستان تاۋار ونىمدەرىن وسىلايشا ورتالىق ازيا, رەسەي, كاۆكازعا جەتكىزەدى. باسقا مەملەكەتتەردەن دە وزدەرىنىكىنە ۇقساستىعى بار ترانزيتتىك تاۋارلاردى وسىلاي اكەلدىرەدى. رەسەيدەن ءشاي, كوفە, بانان, پالما مايى, اۆتو­كو­لىكتەر, تاعى باسقا دا تاۋارلار جەتكى­زىلەدى. قالاۋلى ونىمدەر تولى­عىمەن جالپى كولەمىمەن ىشكى تاۋارلارعا ەسەپتەلىنەدى. مۇنداي تاۋارلار جەتكىزىپ بەرىلۋىمەن جانە اكەتىلۋىمەن باعالانادى. رەسەي جەتكىزۋشىلەرىنە تالداما جاساۋعا ءبىز كەيىندەپ ورالامىز. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا كوڭىلدى مىناعان اۋدارامىز. قازاقستان نارىعىندا رەسەي جەتكىزۋشىلەرى تاۋارلارىنىڭ كوبەيۋىنە تۇتىنۋشىلار جاعى شەك قويمايدى. ساتىپ الۋشىلار ءوز تاراپتارىنان ەركىن. ولارعا انانى الاسىڭ, مىنانى الاسىڭ دەپ ەشكىم جۇكتەمە جاساي المايدى. جەتكىزىپ بەرۋ مەن جەتكىزىپ الۋدىڭ شەكتەن شىعىپ بارا جاتقان جەرى جوق. بەلگىلەنگەن تاۋارلار مىندەتتى تۇردە ساتىلىپ الىنادى. جەتكىزۋشىلەر ولاردى ءبارىبىر تولىق قۇنىمەن ەسەپتەيدى. جەتكىزۋشىلەر ارقىلى اكەلىنگەن تاۋارلار قويمالارداعىنى ارتىعىمەن تولىقتىرا تۇسەدى. مۇندا قاجەتتىلىكتەن تۋىنداعان دۇرىس ماركەتينگتىك ستراتەگيا, مۇقيات قاراستىرىلعان سۇرانىس نارىقتى قامتاماسىز ەتتى. حالىقارالىق ساۋدادا تۇتىنۋ­شىلار وزدەرىنىڭ سۇرانىس­تارىن قاناعاتتاندىراتىن ونىمدەر الادى. ولارعا كەرەكتىلەرى ناقتى­لانىپ, ەسەپتەلىنىپ قويىلعان. جەت­كىزۋشىلەردىڭ گەوگرافياسىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىكتەرىنە قا­راي, ساپاسى مەن باعاسىنا قاراي ولار وزدەرى تاڭداۋ جاسايدى. يگى­لىكتى ينتەنسيۆتى ىشكى ساۋداعا قازاقستاندىقتار جاڭا شىققان كەز كەلگەن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن جىلدىڭ نەمەسە ايدىڭ ىشىندە كىرۋىنە بولادى. ولاردىڭ ۇقساس ونىمدەرىن باسقا ەلدەردىڭ تۇتى­نۋشىلارى پايدالانا الادى. ونىڭ ءبارى دە ادام بالاسىنىڭ ءوسىپ وتىرعان سۇرانىستارى ءۇشىن. باسقا ەلدەردىڭ ازاماتتارىنا دا سولاي. تاڭدانارلىعى, وسى ءبىر كۇردەلى, كولەمدى مىندەتتەردى شەشۋدە كوپتەگەن قيىندىقتار كەزدەسەدى. وسى جۇيەگە ءوز ەرىكتەرى­مەن كىرگەن قاتىناسۋشىلار كوزدەگەن ماقساتتارىنا دا جەتەدى. قاجەتتىلىككە قاراي ءوزارا تاجىريبە الماسۋ, اقپارات جيناقتاۋ – مۇنىڭ ءبارى ينتەگراتسيا تەتىكتەرىن ارتتىرۋعا ىقپالىن تيگىزەدى. وسى جۇمىستاردىڭ ءبارى دە ۋاقىتشا. ەڭ باستىسى, بيزنەس پەن كاسىپكەرلىك ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى كەڭەيتۋگە تولىق مۇمكىندىك الادى. تۇتىنۋشىلار ونىمدەردىڭ كولەمدى دە كوپ تۇرلەرىنە كىرە الادى. ءوزارا ىنتىماقتاستىق بولعان جەردە, ءوزارا تۇسىنىستىك تە بولادى. ەندى از-كەم ەسەپ-قيساپقا توقتالىپ, ناقتى ەكونوميكالىق ەسەپتەۋلەرگە نازار سالساق. 2013 جىلى قازاقستان رەسەي نارىعىنا سوماسى 5,8 ملرد. دوللاردا جالپى سالماعى 53,6 ملن. توننا 674 ءتۇرلى ءونىم جەتكىزىپ بەردى. سونداي-اق, ەكسپورتقا كوپ مولشەردە, ماسەلەن, كومىر – 26,3 ملن.ت., تەمىر كەنى – 9,1 ملن.ت., گازدار – 7,2 ملن.ت., حروم كەنى – 1,1 ملن.ت., گلينوزەم – 1,1 ملن.ت., بيداي – 1,06 ملن.ت., پروكات – 863,4 مىڭ ت., مارگانەتس كەنى – 676,2 مىڭ ت., كۇكىرت – 585,1 مىڭ ت., جۇمىر تاس, قيىرشىق تاس – 554,2 مىڭ ت., كۆارتس – 446,5 مىڭ ت., رەسەي تۇتىنۋشىلارىنا 3,75 ملرد. كۆتساعات ەلەكترەنەرگياسى جەتكىزىلدى. وسى دەرەكتەردىڭ ءوزى­نەن-اق ويلى كوكىرەك ءبىراز جايدى اڭعارار. رەسەيگە شىعاتىن تاۋارلى ونىمدەر, قۇرال-سايماندار, ازىق-ت ۇلىك, ءتۇرلى بۇيىمدار دا از ەمەس. رەسەيگە ەكسپورتتاۋ ەسەبىنەن 5806,5 ملن. دوللار سوماسى كولە­مىن­دە پايدا كەلتىرگەن ونىمدەر قاتا­رىندا تەمىر كەنى, كومىر, ۋران, گلينوزەم, بيداي, گاز, مىس كەنى, مارگانەتس كەنى, كۆارتس, قىمبات مەتالدار, ماقتا, مۇناي ت.ب. اتايمىز. ولاردىڭ جالپى جيىنى جەتپىسكە جۋىقتايدى. بۇگىندە قالىپتاسقان ءداستۇرلى تاۋارلارعا قوسىمشا جاڭا ونىمدەر پايدا بولۋدا. جاڭا قۇرىلعان ءوندىرىس ورىندارىندا ولار ىسكە اسىرىلۋدا. ىشكى نارىققا يمپورتتىق تاۋارلار قويىلۋدا. قازاقستاندا سونىمەن بىرگە ۇن ونىمدەرى, كەس­پە­لەر ءتۇرى, كونديتەرلىك ونىمدەر, شو­كولاد, يوگۋرت, وسىمدىك مايلا­رى, گۇلدەر, تاعى باسقالار شىعا­رى­لۋ­­دا. بۇلاردىڭ بىردەن ەكسپورت­تىق اسسور­تيمەنتتەر ەكەنى بەلگىلى بولدى. بارىنەن بۇرىن اتاپ وتەر بولساق, ءوزارا ساۋدالاستىق دەگەنىمىز – شىنىندا دا ءوزارا تۇسىنىستىك. ءوزىمىزدىڭ شەكارالارىمىزدىڭ شەگىن ەسەپكە الا وتىرىپ, ودان كورەرىمىز, باتىس ايماقتاردىڭ تاۋارلارىن الىپ جاتقانى. ال, سولتۇستىك پەن شىعىس ايماقتاردان وتاندىق وندىرۋشىلەر ۇقساستىعى بار تاۋارلارىن رەسەي نارىعىنىڭ ايماقتارىنا قويۋدا. بۇل قولايلى, جاقىن ءارى ارزان, تاسىمالداۋدا دا كىدىرىس بولمايدى. ءاربىر ەل وزدەرىنىڭ تاۋارلارىن ەكس­پورتتاۋدا. ولاردىڭ ماقسات­تا­رى سىرتقا شىعارۋ. ولار ىشكى نارىق­تىڭ ەسەبىنەن يمپورتتارىن تولىقتىرۋدا. سونىمەن ىشكى سۇرانىستارىن نەمەسە جەتپەي جۇرگەندەرىنىڭ كولەمىن جابادى. قازاقستاندا بەلسەندى قۇرى­لىستار جۇرۋدە. تسەمەنتكە دەگەن سۇ­رانىس ءوستى. وتاندىق ءوندى­رۋ­شى­لە­رىمىز ىشكى نارىقتىڭ 80-90 پايىزىن اتاپ, ال رەسەيدەن اكەتىلىپ جۇرگەن قوسىمشا كولەمدى جابا ءبىلدى. ۇقساس جاعدايلارداعى يمپورتتا سىمتەمىرلەر, ارماتۋرالار, كاۋستيكالىق سودالار, ءتۇرلى دەڭ­گەيدەگى قىشقىلدار, تاعى باسقا كوپ­تەگەن ونىمدەر بار. ءوز كەزەگىندە رەسەي­لىكتەر قازاقستاننان قاجەتتى تاۋار­لارىن توقتاۋسىز الىپ تۇرادى. قازاقستان ەۋروكەڭىستىككە كىر­گەنىمەن, باسقا ەلدەرگە ەسىگى اشىق بولادى. ەلىمىزدىڭ ءوز ونىمدەرىن شىعارىپ, ساتۋى ءۇشىن سىرتقى نارىق كەرەك. ول ءۇشىن, ارينە, الدىمەن كورشى ەلدەرمەن ساۋدا قارىم-قاتىناسىن جاساۋىمىز قاجەت. بۇگىننىڭ وزىندە قازاقستان رەسەيدىڭ 12 وڭىرىمەن تىعىز بايلانىستا. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز جاhاندانۋ ۇدەرىستەرىن, ونىڭ زاڭدىلىقتارىن حالىققا ءتۇسىندىرۋ. بىرىنشىدەن, قازاقستان بۇدان ەشقاشان دا ۇتىلمايدى. بىزگە ينتەگراتسيا اۋا­داي قاجەت. جابىق ەكونوميكا دەگەن جوق بۇگىندە. قازاقستان ءۇشىن جالعىز جول – اشىق ەكونوميكا ساياساتىن ۇستانۋ. راحمان الشانوۆ, قر جوعارى وقۋ ورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. الماتى. بىرلەسكەن بەرىك بايلامدار ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋى ارقاسىندا ەلىمىزدەگى جانە رەسەي فەدە­را­تسياسىنداعى كومىر ءوندىرىسى وشا­عى سانالاتىن قاراعاندى مەن كەمەروۆ وبلىستارى اراسىندا ەكىجاقتى شارۋاشىلىق بايلانىستار جاندانا تۇسكەلى وتىر. بۇل وڭىرلەرگە كەزىندە ءۇزىلىپ قالعان قارىم-قاتىناستى قايتا قالىپقا كەلتىرىپ, ورنىقتىرۋعا بۇرىنعىدان گورى كەڭ مۇمكىن­دىكتەر بار. سولاردىڭ ءبىرى رەتىندە شاحتالار قاباتتارىنداعى مەتان گازىن يگىلىككە جاراتۋ باعىتىندا ءىس-ىزدەنىستەردى بىرلەسىپ جۇرگىزىپ, جۇزەگە اسىرۋعا ارنالعان شارالاردى اتاۋعا بولادى. وسى ماسەلەمەن بىرنەشە جىلدان بەرى اينالىسۋشى قاراعاندىلىق عالىمدار مەن مامانداردىڭ ۇلكەن توبى جاقىندا اتالعان ايماقتىڭ كومىر ءوندىرۋ كاسىپورىندارىندا بولىپ, ارىپتەستەر تاجىريبەسىمەن تانىسىپ, ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى ۇشان-تەڭىز وتىن كوزىن پايداعا اسىرۋ جونىندە وي ءبولىستى. بۇل جايدى كوپتەن زەرتتەۋشى جانە شەشىمىن تابۋعا ۇيىتقى بولۋشى قاراعاندى مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى نيكولاي دريدج­دىڭ باعامداۋى بويىنشا, كەمە­روۆتىقتاردان ۇيرەنەرلىك ۇلگىلى ۇردىستەر از ەمەس ەكەن. مەتان گازىن ونەركاسىپتىك نەگىزدە پايدالانۋدى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا جاسالعان قولايلى جاعدايلار نازار اۋدارتارلىق كورىنەدى. ءما­سەلەن, بۇعان زاڭدىلىق تەتىكتەر مۇمكىندىك بەرەدى. سونىڭ ىشىندە كومىر قاباتتارىنداعى مەتاندى بولەك پايدالى قازبا رەتىندە وندىرۋگە بولاتىن بولسا, سونىمەن بىرگە بۇل ءۇشىن سالىق سالىنبايدى. وسى ءىستى باستاۋشى «گازپرومدوبىچا كۋزنەتسك» اق قادامى مەتاندى ەنەرگەتيكالىق وتىننىڭ مول ءارى ارزان كوزىنە اينالدىرۋعا جاعداي تۋعىزىپ كەلەدى. ءوڭىر شاحتالارى كومىر قاباتتارىندا 70 ملرد. تەكشە مەتر قورى بولۋى ۇمتىلىستى ءتىپتى كۇشەيتكەن. ونى الۋ سونداي-اق, كەن جۇمىستارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ارتۋىن, كومىر قالدىقتارىنىڭ, گاز تەكتەس قۇبىلىستاردىڭ پايدا بولۋى ازايۋىن بايقاتۋدا. ال قاراعاندىداعى قورى 1,66 ترلن. تەكشە مەتردەن اسۋى انىقتالىپ وتىرعاندا كورشى سالالاس كاسىپورىندار ىزدەنىسىنەن قالىس قالماۋعا قۇلشىنىس ساپاردىڭ باستى ساباعى دا, ءتۇيىنى دە بولدى. دۇنيەجۇزىلىك ەنەرگيا بالانسىنداعى كومىرسۋتەكتى وتىننىڭ ۇلەسى تاياۋ جىلداردا 30 پايىزدى قۇراۋى مۇمكىن دەپ بولجانعان شاقتا ورتاق ماقسات جولىنداعى ينتەگراتسيالىق بايلانىستى تەرەڭدەتۋگە, ءوزارا ينۆەستيتسيالىق كومەكتى ۇلعايتۋعا مۇددەلەستىك كەڭىدى. «ارگلابيننىڭ» جاڭا جولى ونىمدەردى وتكىزۋگە كەڭىستىك­تىڭ كەڭەيۋى وبلىستاعى «فيتوحي­ميا» حالىقارالىق عىلىمي-ءوندىرىس­تىك حولدينگكە دە وتە پايدالى بولۋ­دا. جەرگىلىكتى تابيعي ءوسىم­دىك­تەر­دەن ءدارى-دارمەكتىڭ 70 ءتۇرىن شىعاراتىن وتاندىق فارماتسەۆتيكا كوشباسشىسى قۇرىلىمىنىڭ كۇش-قابىلەتى جىلدان-جىلعا ارتۋىنا, اسىرەسە, ەۋرازيالىق ينتە­گراتسيانىڭ ىقپالى ءتيىپ وتىر. اتالعان حولدينگتىڭ باسقارما توراعاسى سەرعازى ادەكەنوۆتىڭ ريزالىقپەن ايتۋىنشا, ءوز ونىمدەرىنىڭ باسىم بولىگى بۇگىندە رەسەي فە­دە­راتسياسى مەن بەلارۋس رەس­پۋب­ليكاسى تۇتىنۋشىلارىنا ءجى­بەرىلەدى. مىسال ءۇشىن, بۇرناعى جىلعا دەيىن الىسقا تانىمال «ارگلابين» پرەپاراتى 200 مىڭ داناعا جۋىق كولەمدە دايىندالىپ كەلسە, بۇدان بىلاي قاراي ءوندىرىلۋى 3 ەسە وسكەلى تۇر. بۇعان دەيىنگى كەدەرگىلەردىڭ شەكتەلۋى, وتىمدىلىگىنە ەلەۋلى مۇمكىندىك تۋعىزىلۋى, تاسىمالداۋدىڭ جەڭىل­دەۋى مەن جەدەلدەۋى ءىستى شيرا­تۋعا ۇمتىلدىرا تۇسكەن. پايداسى مول جاڭا جولعا باي­لانىستى ءوندىرىس الەۋەتىن كوتەرۋ نازاردان تىس قالماۋدا. الدا­عى جىلى فارماتسەۆتيكالىق زاۋىت­تىڭ 3-كەزەگىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋعا ءتيىس. وندا ورناتىلىپ جاتقان ءتيىستى قوندىرعىلاردىڭ ءبىرازى رەسەيلىك, بەلورۋستىق مەديتسينا ءوندىرىسىنىڭ زاتتارى. بۇل قوسىمشا بۋىن ءدارى-دارمەك ءوندىرۋدى 5 ەسەگە دەيىن ۇلعايتۋعا جاعداي جاسايدى. بۇرىن ىشكى رىنوك سۇرانىمىمەن شەكتەلىپ كەلىنسە, ەندى ءساتى ودان سايىن جانىپ, قاراعاندى ءدارىسى اتاعى جايىلا تۇسپەك. قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىنا قارسى قولدانىلاتىن پرەپاراتتاردى دايىنداۋداعى جەتىستىكتەرىمەن تانىمال حولدينگ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەردىڭ مۇددەلەس ماماندارىمەن بىرلەسكەن عىلىمي زەرتتەۋدى جانداندىرۋعا دا ۇيىتقى تانىتۋدا. تابيعي گەتەروتسيكلدىك جانە يزوپرەنويدتىق قوسىلىستاردىڭ حيمياسى سالاسىندا ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەردىڭ قازىر­گى جاعدايىن تالداپ, جاڭا بيو­لوگيالىق بەلسەندى زاتتاردى ىزدەۋدى, بىرەگەي دارىلىك پرە­پاراتتار جاساۋ جۇمىسىن سارا­لاۋعا ارنالعان قاراعاندىدا وتكەن كونفەرەنتسياعا رەسەي, بەلا­رۋس, قازاقستان عى­لىم اكادەميالارىنىڭ 10 اكادە­ميگى, 6 كوررەسپوندەنت مۇشە­سى, باس­قا دا بىلىكتى ونكولوگ عا­لىم­دا­رى مەن دارىگەرلەر قاتى­سۋى سو­عان تاعى ءبىر جول سالدى. كە­ڭەس قورى­تىندىسىندا مەم­لە­كەت­ارالىق ىنتىماقتاستىققا قول قويىلدى. رەسەي مەن بەلورۋسسياعا سا­تىلعان ءدارى ونىمدەرى ساپاسى مەن كولەمىنە ۇزبەي ساراپتاما جاسالىپ وتىرىلادى. باسەكەدە ۇتىسقا شىعۋعا تاپقىرلىق تانىتۋعا تىرىسىلادى. وتاندىق فارماتسەۆتيكا ونەركاسىبى تىنىسىنا تىڭ دەم بەرۋشى مۇمكىن­دىك­تى پايدا­لى قولدانۋعا, ينتەگرا­تسيا­لىق ۇدەرىستەر تالابىنا ساي بولۋعا ماقساتتىلىق حولدينگ باس تەحنولوگى, قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەا­تى قورلان يتجانوۆا ايت­قانداي, ەكونوميكالىق بايلا­نىس­تارعا بەرىك تىرەك قالاۋدا. ءيا, ءىستىڭ كوزى تابىلعانعا نە جەتسىن. ايقىن نەسىپباي, «ەگەمەن قازاقستان». قاراعاندى.

كاسىپكەرلىك كوكجيەگى كەڭىدى

وسى كەزگە دەيىنگى كەدەن وداعىنىڭ, ەندى, مىنە, ەۋرازيا­لىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇ­رىلۋى شەكارالاس وبلىس­تار كاسىپكەرلەرىنىڭ ءورىسىن كەڭەي­تە تۇسۋگە مول مۇمكىندىك اشقا­لى وتىر. مۇنى اتىراۋلىق كاسىپ­كەرلەر, اسىرەسە, باسەكەلەستىككە ءتو­تەپ بەرەتىندەي ساپالى تاۋار­ وندىرۋشىلەر قۋاتتاپ وتىر. سون­داي ساپالى ونىمىمەن كورشى­لەس ەلگە شىعارىلاتىن ءونىم­نىڭ ءبىرى – قۇر­مانعازى اۋدانىن­دا­عى «كاسپيبالىق» وندىرىستىك كووپەراتيۆى وندىرەتىن بالىق تۇرلەرى. كووپەراتيۆتىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى جۇماجان شاكۋپوۆتىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى 4 مىڭ توننا بالىق اۋلانىپ, ونىڭ 70 پايىزى شەتەل نارىعىنا ەكس­پورتتالعان. كووپەراتيۆتەگى ەكى بالىق وڭدەۋ زاۋىتىنان 28 ءتۇرلى ءونىم شىعارىلادى. سونىڭ ىشىندە, شورتان ۋىلدىرىعى, قاقتالعان جايىن ەتى مەن ىستالعان مايدا بالىقتارعا رەسەي, بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى مەن گرۋزيادان دا سۇرانىس كوپتەپ تۇسەدى ەكەن. بۇل كووپەراتيۆ نەگىزىنەن بالىق تۇرلەرىن قيعاش وزەنىنەن اۋلايدى. وسى وزەن بويىن مەكەن ەتكەن اۋىلداردان 300-گە جۋىق ادامعا جۇمىس تاۋىپ وتىر. كووپەراتيۆ جۇمىسى جاندانعان سايىن ونىڭ وڭىرگە, قالا بەردى مەملەكەت قازىناسىنا تۇسىرەتىن پايداسى دا ارتىپ كەلەدى. «بۇعان شەكاراداعى ءتۇرلى كەدەندىك راسىمدەۋلەردىڭ وڭتايلاندىرىلۋى ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر», دەيدى وندىرىستىك كووپەراتيۆتىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى جۇماجان شاكۋپوۆ. وسى وندىرىستىك كووپەراتيۆتىڭ بالىق ونىمدەرىن ساتىپ الاتىن رەسەيلىك كاسىپكەردىڭ ءبىرى قۇرمەت مۇساعۇتوۆا. ول وتكەن جىلى «كاسپيبالىق» ءوندىرىس­تىك كووپەراتيۆىنەن 15 ميلليون تەڭگەنىڭ تاۋارىن ساتىپ الىپتى. ەندى اعىمداعى جىلى سۇرانىستىڭ كوپ بولۋىنا وراي, بالىق ونىمىنە تاپسىرىستى ءۇش ەسەگە دەيىن ءوسىرىپ وتىر. «ءبىز قازاقستاننان العان تاۋارلارىمىزدى بارناۋل, ەكاتەرينبۋرگ, ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربۋرگكە دەيىن ساۋدالايمىز. ويتكەنى, قازاقستاندىق بالىق ونىمدەرىنىڭ ساپاسى وتە جوعارى. ءبىز قازاقستاندا شىعارىلعان ساپالى ءونىم ارقىلى ءورىسىمىزدى كەڭەيتىپ وتىرمىز», دەيدى استرا­حاندىق كاسىپكەر. ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا اي­نالىمى كولەمىن ارتتىرۋعا رەسەيلىك كاسىپورىندار دا اتسالىسىپ كەلەدى. استراحان وبلىسىنداعى ماي جانە ەرىتىلگەن ىرىمشىك شىعاراتىن زاۋىتتىڭ ونىمدەرى اتىراۋدا دا ۇلكەن سۇرانىسقا يەلىگىن جوعالتقان جوق. بۇل زاۋىتتا ءسۇت ونىمدەرىنىڭ وننان اسا ءتۇرىن شىعارۋ تۇراقتى جولعا قويىلىپتى. قازىرگى ۋاقىتتا ايىنا شىعارىلاتىن 200 توننا ءونىمنىڭ 20 پايىزىن اتىراۋلىق كاسىپكەرلەر كوتەرمە باعامەن ساتىپ الادى. زاۋىت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى تاتيانا بۋكارينانىڭ ايتۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا رەسەيلىك كاسىپورىن اتىراۋدا ساۋدا نۇكتەلەرىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل, ارينە, بىرىنشىدەن, ءونىمدى تۇتىنۋشىعا دەلدالسىز ساتۋعا, ەكىنشىدەن, باعانىڭ ارزانداۋىنا جول اشادى. قازاقستان-رەسەي كاسىپكەرلەرى ءورىسىن ءبىر-بىرىمەن تاۋار الماسۋ ارقىلى كەڭەيتىپ جاتىر. ال بۇل ەلارالىق ينتەگراتسيالىق بايلانىستى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ينۆەستيتسيا الماسۋدى ورىستەتۋگە ىقپال ەتىپ وتىر. رەسەي كاپيتالى ءبىزدىڭ ەلدىڭ, ال قازاقستان كاپيتالى كورشىلەس ەلدىڭ ەكونوميكاسىن وركەندەتۋگە باعىتتالۋدا. استراحان وبلىسىنىڭ حالىق­­ارالىق جانە سىرتقى ەكونو­مي­كالىق بايلانىستار ءمينيسترى دەنيس افاناسەۆتىڭ ءمالىم ەتۋىنشە, استراحان وبلىسىنىڭ ەكونوميكاسىنا 20-عا جۋىق قازاقستاندىق كومپانيا ينۆەستيتسيا قۇيىپتى. قازىر شەكارانىڭ ارعى بەتىندەگى كورشى وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ ءار سالاسىندا ءوز جۇمىسىن دوڭگەلەتكەن قازاقستاندىق كاسىپورىنداردىڭ ىشىندە ىرىلەرى دە بار. «ءتۇرلى كەدەندىك كەدەرگىلەردىڭ جويىلۋى, ءىس جۇزىندە ەكى ەل ەكونو­مي­كاسىنىڭ, بيزنەستىڭ دامۋى­نا مول مۇكىندىك اشتى. ەندى ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق وداق بۇل مۇمكىندىكتى ودان ءارى جان­داندىرا تۇسەدى. ءبىز بۇرىن كورشى­لەس ەلدەر بولساق, ەندى تەك ەكونو­ميكالىق بايلانىستى جاڭا قىرىنان ورىستەتەتىن سەنىمدى سەرىكتەسكە, الەۋەتتى ءارىپ­تەسكە اينالامىز. بۇل, اسىرەسە, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سالاسىنىڭ قارقىنمەن دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرىپ, كوكجيەگىن كەڭەيتە تۇسەدى», دەيدى استراحان وبلىسىنىڭ حالىقارالىق جانە سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىس­تار ءمينيسترى دەنيس افاناسەۆ. جولداسبەك شوپەعۇل, «ەگەمەن قازاقستان». اتىراۋ وبلىسى.

دامۋدىڭ جاڭا ديناميكاسى

جاھاندانعان زاماندا ينتە­گراتسياعا ۇمتىلىستىڭ بولۋى زاڭدىلىق. شاعىن مەملەكەتتەردى بىلاي قويعاندا, الپاۋىت ەلدەردىڭ ءوزى ەكونوميكا مەن ساياساتتا وزىنە سەرىك ىزدەيدى. وداققا بىرىگۋ, ءبىر جاعىنان, ەكونوميكالىق مۇددەگە بايلانىستى بولسا, ەكىنشى جاعىنان, قورعانۋدىڭ ءبىر ءادىسى ىسپەتتى. سەبەبى, ءبىز كونتينەنتالدى, مۇحيتقا شىعار تۋرا جولى جوق مەملەكەتپiز. «دوسى كوپتى جاۋ المايدى» دەگەن ناقىل ءسوز ءوز ماڭىزىن جويعان ەمەس. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, شەكارانى ءبىرجولا اشىپ تاستاپ, وداق قۇرعان دەرەكتەر كەزدەسەدى. ءحىح عاسىردا-اق فرانتسيا مەن موناكو, شۆەيتساريا مەن ليحتەنشتەين اراسىنداعى كەدەندىك وداق جاڭا تاريحي كەزەڭدەگى زايىرلى پرينتسيپتەرمەن قۇرىلعان العاشقى قۇرىلىمداردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ال قازىر اقش, مەكسيكا, كانادا ۇشتىگىنىڭ NAFTA وداعىن, ەۋروپالىق وداق­تى, وڭ­تۇستىك-شىعىسازيالىق اسەان, وڭتۇستىك امەريكانىڭ ءبىر­قاتار ەلدەرىن قامتيتىن Mer­cosur سياقتى بىرنەشە الەمدىك قۇرى­لىمداردى اتاۋعا بولادى. وسى اتالعان قۇرىلىمدارعا مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ قاي-قايسىسى دا الەمدىك باسەكەدە ءوز مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن عانا ەمەس, ءبىر-ءبىرىنىڭ مۇددەسىن بىرلەسىپ قورعاۋ ءۇشىن دە بىرىككەن. كەدەن وداعى دا وسى ماقساتتا قۇرىلعان. سوندىقتان دا بۇگىنگى جاھاندانۋ زامانىندا ءبىز كەدەندىك وداقتان كەتە المايمىز. كەدەن وداعى ءتۇرلى باعىتتاعى ىنتىماقتاستىققا جول اشا وتىرىپ, بىرلەسكەن ءوندىرىس ورىندارىن قۇرۋ ەسەبىنەن وداقتاس ەلدەردىڭ يندۋستريالاندىرۋ سايا­ساتىنا ىقپال ەتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, سىرتقى تاۋارلار ەكسپانتسياسىنان قورعانۋعا جول اشادى. سونىمەن قاتار, ەلدەردەگى تاۋار قۇنى تەڭەستىرىلگەن سوڭ, باسەكەلەستىك باستالاتىنى تاعى بار. ال باسەكە بار جەردە, ساپانىڭ ارتاتىنى زاڭدى قۇبىلىس. مۇنداي پىكىردى رەسەي, قازاقستان جانە بەلارۋس ەلدەرىنىڭ ەكونوميست-ساراپشىلارى ءبىراۋىزدان ايتۋدا. قازىر وسى باعىتتاعى زەرتتەۋلەر ناتيجەسىن شارتتى تۇردە ەكى توپقا ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى. العاشقىسى – رەسەي, بەلارۋس جانە قازاقستان ءۇشىن بەك جانە كەدەن وداعىنا بىرىگۋدىڭ زارداپ­تارىن باعالاۋعا ارنالسا, ەكىن­شىسى – ۋكراينا ينتەگراتسيالىق بىرلەستىككە قوسىلعان ۋاقىتتاعى وڭ كورسەتكىشتەر مەن زارداپتاردى اشىپ كورسەتەدى. زەرتتەۋ اۆتورلارى تمد كەڭىستىگىندەگى ىقپالداستىققا قاتىستى بولۋى مۇمكىن التى نۇسقانى ىرىكتەپ العان. كۇنى بۇگىنگە دەيىن كەدەن وداعىنىڭ گەوساياسي ماڭىزىنا نازار اۋدارىلمادى. مىسالى, بۇل كۇندە قىتايدىڭ ەكونوميكالىق ۇستەمدىگىنەن قورىقپايتىن ەل جوق. كورشىنى بىلاي قويعاندا, الىستا جاتقان قۋاتتى ەۋروپا مەن اقش-تا بۇل ماسەلەنى نازاردان تىس قالدىرمايدى. رەسەيمەن وداقتاس بولۋ وسى قىتايدىڭ قازاقستانعا قاتىستى ۇستەمدىگىن تەجەپ, تەپە-تەڭدىك ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل رەتتە قازاقستان ءوزىنىڭ ەۋروپا مەن قىتاي اراسىنداعى كوپىر ىسپەتتى ەكەندىگىن كورسەتەدى. ول رەسەي اۋماعى ارقىلى ەركىن جۇرۋگە ارنالعان ءدالىز سياقتى. بۇل العىشارتتى ورىنداۋدا قازاقستاننىڭ دا سۇبەلى ۇلەسى بار. «كسرو-نى قايتا قۇرۋ جولىن­داعى وداق» دەگەن دە پىكىر ايتى­لادى. بۇل – تۇبىرىمەن قاتە اي­تىلعان ءسوز. سەبەبى, ينتەگراتسيا ەشۋاقىتتا كۇشپەن جاسالعان ەمەس, ال كسرو كەزىندە ەشقاشان ينتەگراتسيالىق انسامبل بولما­عان. كسرو كۇشتىڭ, زورلىق-زوم­بىلىقتىڭ ءىس-ارەكەتىمەن قۇرىلعان. ال كۇشپەن پايدا بولعان نارسە ماڭگى بولمايدى. ەۋرازيالىق وداق بەلگىلى ءبىر كەلىسىمنىڭ, ينتە­گراتسيانىڭ ناتيجەسىنەن تۋىن­داپ وتىر. ءار مەملەكەت ءوز ەگەمەندىگىن ساقتاپ قالادى. ال كسرو-دا ونداي بولعان جوق. ول وداق مەملە­كەتتەرگە تاۋەلسىزدىك بەرە الما­دى. ارالارىندا كەلىسىم دەگەن اتى­مەن بولعان جوق. ءبارى دە ءماس­كەۋ­دەن باسقارىلدى. ياعني, ولار ينتە­گراتسيالىق بايلانىستا بولمادى. سونىمەن قاتار, كەدەن ودا­عىن­دا, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كە­ڭىستىكتە قازاقستان رەسپۋبليكا­سى مۇشەلەس ەلدەرمەن سالىستىرعان­دا بيزنەس جۇرگىزۋ تۇرعىسى­نان بىرنەشە باسىمدىلىقتارعا يە بولۋدا. مىسالعا الاتىن بولساق, رەسەيدە قوسىمشا قۇن سالىعى 18% قۇراسا, بەلورۋسسيادا – 20%, ال ءبىزدىڭ ەلدە 12% قۇراپ وتىر. بيزنەس ءۇشىن 6-8% ەداۋىر ارتىقشىلىق بولىپ تابىلادى. سونداي-اق, قازاقستاندا جەكە تابىس سالىعى 10% بولسا, رەسەيدە – 13%. ال, الەۋمەتتىك سالىق بىزدە – 11%, رەسەيدە – 26%. جوعارىدا اتالعان فاكتورلار ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ينتەگراتسيانىڭ بارىنشا پايدالى بولاتىندىعىنىڭ ايعاعى ىسپەتتى. وعان قوسا, ءبىزدىڭ جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر ءۇشىن كەدەن وداعى ەلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ نارىعى اشىلادى. اتاپ ايتقاندا, رەسەي مەن بەلارۋس ەلدەرىندە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار كولەمى 200 ميلليارد دوللاردى قۇراسا, قازاقستاندا بار بولعانى 7 ميلليارد دوللار بولىپ وتىر. تۇتاستاي العاندا, كەدەن وداعى, الداعى ۋاقىتتا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا كىرۋ ارقىلى الەمنىڭ دامىعان وتىز ەلىنىڭ قاتارىندا قازاقستاننىڭ ورنالاسۋىنا ەداۋىر اسەرىن بەرمەك. دىنمۇحامەد ءابساتتاروۆ, قىزىلوردا وبلىسى كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ديرەكتورى. قىزىلوردا وبلىسى.

عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىنداعى ىقپالداستىق

ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ شەڭبەرىندە ءجۇرىپ جاتقان ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر ءبىلىم مەن مادەنيەتتى دە قامتيدى. عىلىم مەن ءبىلىم بەرۋ سالاسى ينتەگراتسيالىق قارىم-قاتىناس بولماسا, وقشاۋلانىپ, توماعا-تۇيىق قالىپپەن دامي المايدى. تاريحتا دا وقشاۋلانىپ وزا شاپقان ەشكىم جوق. ال رەسەي مەن قازاقستاننىڭ بۇل سالاداعى قارىم-قاتىناسىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. ءبىلىم سالاسىنداعى ىقپالداستىق با­سى بۇرىنعى عاسىرلاردا جاتسا, ول كەڭەس وداعى كەزىندە دە ءۇزىل­گەن ەمەس. شەكارادا جاتقان وبلىس­تارداعى ايماقتىق جوعارى وقۋ ورىندارى رەسەي فەدەراتسيا­سىن­داعى ءبىلىم وردالارىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيدى. قوستاناي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينس­تيتۋتىن سونىڭ بەل ورتاسىنان كورۋگە بولادى. ف.دوستاەۆسكي اتىنداعى ومبى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى مەن قوستاناي مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتار ايماقتارى بولعان قازىرگى قازاقستان مەن ءسىبىردىڭ وڭتۇستىك اۋداندارىن قامتىعان دالا ولكەسىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋدە كوپ جىلداردان بەرى تىزە قوسىپ جۇمىس ىستەپ كەلەدى. 2009 جىلى ءبىزدىڭ ينستيتۋت بازاسىندا وسى جونىندە ءىرى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. ءوز ەلىمىزدىڭ رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى, كەڭەس وداعى جىلدارىنداعى تاريحىن شەكارالاس رەسەي ءبىلىم ورىندارىنىڭ عالىمدارىمەن بايلانىس ورناتپاي دارا شاۋىپ زەرتتەي المايمىز. ءبىزدىڭ ەلگە قاتىستى تاريحي قۇندى قۇجاتتار ءالى دە ورىنبوردىڭ, ومبىنىڭ, ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربۋرگتىڭ ارحيۆتەرىندە جاتىر. مەملەكەتتەر اراسىندا شەكارا سىزىعى بولعانىمەن ەكولوگيا­لىق پروبلەمالار جونىنەن كوپ ماسەلەلەردىڭ ورتاق ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. تابيعاتتاعى وزگەرىس­تەر, وزەن-كولدەر سۋىنىڭ لاس­تا­نۋى, توپىراقتىڭ توزۋى, ورمان­داردىڭ قۋسىرىلۋى – وسىنىڭ بارلىعى دا ەكى ەل عالىمدارىن دا ويلانتادى. تابيعي ورتانىڭ بيولوگيالىق الۋاندىعىن زەرتتەۋ مەن ونى ساقتاۋ, قازاقستان دالالارى مەن وڭتۇستىك ءسىبىر ورماندارىنىڭ ەكولوگيالىق پروبلەمالارى حالىقارالىق ىنتى­ماقتاستىقتى قاجەت ەتەدى. تابيعي اپاتتار شەكارانى مويىندامايدى. ادامزاتتىق وزەكتى ماسەلەلەردىڭ باس كوتەرۋى عالىمداردى دا, مەم­لە­كەتتەردى دە ىنتىماقتاسۋعا, ىقپال­داستىققا يتەرمەلەيدى. مۇن­داي ينتەگراتسيالىق قاتىناستار بولماسا, ۋاقىتتان ۇتىلارىمىز انىق. قوستاناي مەملەكەتتىك پەدا­گوگيكالىق ينستيتۋتى ورىن­بورداعى رەسەي عىلىم اكادە­مياسىنىڭ دالا ينستيتۋتىمەن, رەسەي عىلىم اكادەمياسى ورال بولىمشەسىنىڭ وسىمدىك جانە جانۋارلار ەكولوگياسى ينستيتۋتىمەن, ەكاتەرينبۋرگتەگى بوتانيكالىق باق ۇجىمىمەن تىعىز بايلانىس ورناتقان. مۇنىڭ تاماشا ناتيجەسىن دە كورىپ وتىر. «قازاقستان مەن رەسەيدىڭ شەكارالاس ايماقتارىنداعى مۇمكىندىكتى گەرباري» جوباسى جۇزەگە اسىرىلدى. مۇنداي جۇمىستاردىڭ بارلىعىندا ءبىزدىڭ ينستيتۋت عالىمدارى بەلسەندىلىك تانىتىپ كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ءومىردىڭ قاي سالاسى بولسا دا, وزىق تاجىريبە, زاماناۋي جاڭالىقتاردى ەنگىزبەي دامۋدىڭ كوشىنە ىلەسە المايمىز. بۇل ءبىلىم سالاسىنا دا اسا قاجەت ۇدەرىس. ال ەلدەر اراسىنداعى ينتەگراتسيالىق قاتىناستار عانا وسى ۇدەرىستەر ۇدەسىنەن شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ورايدا, عاسىرلار بويى ىرگەمىز اجىراماعان رەسەيدىڭ تاريحى تەرەڭ, وزىق وقۋ ورىندارىمەن بايلانىس ورناتا بەرەمىز. گەرتسەن اتىنداعى رەسەي مەملەكەتتىك, چەليابى, ومبى پەداگوگيكالىق ۋني­ۆەرسيتەتتەرىمەن, تاعى باسقا دا جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ءارىپ­تەستىك بايلانىسىمىز بار. سوڭعى جىلدارى رەسەيلىك ارىپتەستەرمەن جۇمىس ىستەۋدە بىرقاتار كۇردەلى ماسەلەلەر دە تۋىنداعانىن جاسىرۋدىڭ قاجەتى جوق. رەسەي جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ەۋروپالىق ءبىلىم كەڭىستىگىمەن تولىق ىقپالداسپاي وتىرعانىنىڭ, بولوندىق ۇدەرىس ۇستانىمدارىن جۇزەگە اسىرۋدا جايباسارلىق تانىتۋىنىڭ كورشى ەكى ەل ءبىلىم وردالارىنىڭ ارىپتەستىگىنە كەرى اسەرى دە جوق ەمەس. وزىق تاجىريبەلەردى ۇيرەنۋ ءۇشىن قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا حالىقارالىق ءبىلىم ستاندارتتارىمەن جۇمىس ىستەيتىن ەۋروپالىق, امەريكالىق جانە ازيالىق ايتۋلى ءبىلىم وردالارىمەن بايلانىس ورناتۋدىڭ ناتيجەسى بەرىك ەكەنىن تۇسىنەمىز. دەگەنمەن, ءبىلىم سالاسىنداعى قازاقستان-رەسەي بايلانىستارىنىڭ ماڭى­زىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. اسىرەسە, عىلىم سالاسىنداعى بايلا­نىسىمىز جاقسى ساقتالىپ, جالعاسىپ كەلەدى. الەمدە قالىپ­تاسىپ وتىرعان بۇگىنگى جاعداي­لار رەسەيدىڭ عىلىمي جانە ءبى­لىم كەڭىس­تىگىن وقشاۋلاۋعا ءتيىس ەمەس. ويتكەنى, ءبىلىم سالاسى حا­لىق­ارالىق ىنتىماق پەن ىقپال­داسۋ بولعاندا عانا شىنايى داميدى. ال قازاقستان مەن رەسەيدىڭ بۇل ورايدا بايلانىسىنا سەلكەۋ تۇسكەن ەمەس. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنداعى بايلانىستاردى جەتىلدىرە تۇسەرى ءسوزسىز. بارىس-كەلىس, ارىپتەستىكتىڭ ەكونوميكالىق جاعى جەڭىلدەرىنە كامىل سەنەمىز. قۋات بايمىرزاەۆ, قوستاناي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋ­تىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور. قوستاناي.