قازاق پوەزياسىنىڭ قۇلاگەرى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «كۇي» پوەماسىندا عالامات تىلسىم كۇش بار. «قوبىزشى مولىقباي شال ماتايداعى» دەپ باستالماۋشى ما ەدى شىعارما؟! اۆتوردىڭ اقىندىق قۋاتىن, ولەڭ ولكەسىندەگى, ولكەسىندەگى ەمەس, جىر قاعاناتىنداعى كەمەل داۋسى مەن شەبەرلىگىن تەرمەلەپ جاتپايمىز. سەبەبى ودان كەيىنگى قازاق پوەزياسى وسى ءىلياس, ماعجان, ساكەندەرگە قاراپ بوي تۇزەگەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ءتىپتى سولار باستاپ جازىپ كەتكەن ۇلتتىق تاقىرىپتاردى باسقا قىرىنان تولعاپ, جاڭاشا جىرلاۋعا تىرىسقانى بايقالادى. ايتپاعىمىز, ءىلياستىڭ «كۇي» شىعارماسىنىڭ تەرەڭ ەمەۋرىنى مەن استارىندا.
پوەما تاۋ سۋىنداي سارقىراعان عاجاپ ءبىر تاسقىنمەن, ۇلكەن ەكپىنمەن باستالادى عوي. سول ەكپىندەتكەن داۋىستا وكىنىش تە جوق ەمەس. العاشقى شۋماعىنىڭ وزىندە «قازاقتا قوبىزشىنىڭ قالعانى سول» دەيدى. مولىقباي اتالارىنان باستاپ قوبىزشى عانا ەمەس, اقىن, جىراۋ, باقسى, ەمشىلىك قاسيەتتەرى دە جوعارى بولعان. كىسى كوزىمەن كورمەسە, قۇلاقپەن ەستىپ سەنبەيتىن نەبىر سۇمدىقتاردى بويىنا سىڭىرگەن بۇلار قازاق دالاسىنىڭ قاسيەتى مەن كيەسىن, ەسكى جادى مەن كۇللى تىلسىم قۇپياسىن كەيىنگىگە جەتكىزۋشىلەر ەدى. ءىلياس پەن ۇلى مۇحاڭ, مۇحتار اۋەزوۆ مولىقباي قوبىزشىنى ەلىنە ىزدەپ بارىپ, شىعارماشىلىعىنا ارقاۋ ەتكەنى تەگىن دەيسىز بە؟ ءبىز تىلگە تيەك ەتىپ وتىرعان پوەمادان بولەك, اقىن مولىقباي مۇراسىنا دەندەپ باس قويعان, ول تارتاتىن كۇيلەردى تۇگەندەپ, اتىن اتاپ, ءتۇرىن تۇستەگەنىن بىلەمىز. قاسيەتتى دالانىڭ قاستەرلى ۇلى – سول مولىقبايدى, مولىقبايلاردى تۇنشىقتىرىپ, قۇرتۋعا اينالعانىن اقىن كۇنى بۇرىن سەزىپ-بىلگەندەي كورىنەدى پوەمادان. ولاي دەيتىنىمىز, قازاق دالاسىندا ەڭ ءبىرىنشى قۋدالانىپ, رەپرەسسياعا ۇشىراعاندار دا وسى كۇيشىلەر. بۇلار ەسكىنى وياتىپ, ەجەلگى رۋحتى تىرىلتۋشىلەر, انىعىن ايتقاندا. ولاردىڭ كوبىن 1930 جىلعا دەيىن قىرىپ جىبەرگەنگە ۇقسايدى كەڭەس بيلىگى. ارقا دالاسىندا مۇنىڭ مىسالى كوپ. 1928-1929 جىلدارى سۇراۋسىز اتىپ كەتە بەرگەن دومبىراشى, كۇيشىلەردى. ارقادا سول كۇيشىلەر اراسىنان اللا ساقتاپ, امان قالعانداردىڭ اراسىنان كەيىنگە جەتكەنى ابىكەن حاسەن ۇلى سياقتى ءبىردى-ەكىلىسى عانا. دەنىن 30-شى جىلعا دەيىن اتىپ تاستاعان. اتالعان پوەمانىڭ كەيىپكەرى مولىقباي قوبىزشى دا سول 30-جىلدان ءارى اسپاعان.
كۇيشىلەر دەپ جالپى اتاعانىمىزبەن, بۇلاردىڭ كوبىنە كۇيشىلىكپەن قاتار دالانىڭ نەبىر تىلسىم قاسيەتتەرى قونعان, اسىل رۋحتى وزىنەن كەيىنگىگە جالعاستىرۋشى, ءتاڭىرىنىڭ ەرەكشە جاراتقان ادامدارى. حالىقتىڭ قاسيەتىن ساقتاۋشىلار. ونى مىنا پوەمادان دا كورۋگە بولادى. «جايلاۋدا الا قارلى امانتەكشە, قارلاتىپ, جاڭبىرلاتىپ, نوسەر توكسە, توقسىرتىپ كارى ارشانى وت مازداتقان, شال ءۇيىن ساعىنۋشى ەك ءبىز ەرەكشە», دەيدى اۆتور. دەمەك, بالالار ءجيى سوعىپ, مولىقبايدىڭ كۇيى مەن اڭگىمەسىن تىڭداپ تۇرعان. بۇل جانە قازاق دالاسىندا ەجەلدەن بار ءۇردىس بولسا كەرەك. سول ارقىلى تاربيەلەنگەن, رۋح كوتەرگەن, تانىم-تۇيسىگى قالىپتاسقانىن اڭعارامىز قازاق بالاسىنىڭ. ول ودان كەيىن كەڭەس وكىمەتىنە قىپ-قىزىل «كەدەرگى» بولماي قايتسىن؟
اۆتور پوەمانىڭ باسىندا-اق مولىقبايدى ەرەكشە شابىتپەن, بۋىرقانعان كۇشپەن جىرلاپ, اسا ىجداعاتتىلىقپەن تانىستىرادى. «قوبىزشى ول «كوك كوبىكتى» كۇرىلدەتكەن» دەپ كۇيشىنىڭ قوبىزشىلىعى مەن تارتقان كۇيلەرىن قايتا-قايتا قايتالاپ, وقىرماننىڭ جادىنا بەرىك توقۋعا ۇمتىلادى. پوەمانىڭ ءبىرىنشى بولىمىنەن بەسىنشى بولىمىنە دەيىن تۋىندى كۇيدىڭ ىرعاعىمەن, تىلسىم كۇشپەن جازىلعانى سەزىلەدى. كەي تۇستارىندا, اسىرەسە, ءبىرىنشى ءبولىمىن ىنتى-شىنتىسىمەن وقىعان جان بەيمالىم ءبىر سارىنداردان حابار كەلگەندەي تۇشىنۋى بەك مۇمكىن. مۋزىكا ءتىلى, قوبىزدىڭ ءۇنى تۇرتكىلەيدى تۇيسىكتى. ەكىنشى بولىمىندە كۇيشى بالالارعا «بوزىنگەن» كۇيىنىڭ اڭىزىن اڭگىمەلەيدى. كۇيمەن بىرگە باقسىنىڭ جانىندا ادەبيەت تە ءومىر ءسۇرىپ, جاس بالالاردىڭ جادىنا كوشىپ وتىرعان دەگەن ءسوز. بۇل «بوزىنگەن» كۇيىنىڭ اڭىزىنا ءىلياس جانسۇگىروۆ تەگىن توقتالمايدى پوەما اراسىندا. وندا «باي بوپتى باعلان اتتى» دەپ, بايدىڭ تۇيەسىن باققان قاۋسىلعازىنىڭ ەسىمىنە دەيىن اتاپ, كوشىپ-قونىپ جۇرگەن جەرىنە شەيىن تۇگەندەپ جەتكىزەدى. سويتەدى دە كوپ تۇيە اراسىنداعى بوز تايلاقتىڭ قاسيەتىن ايتىپ, سونى قايىتۋ جولىندا باقسى ويناتقانىنا توقتالادى. «باقسى ويناپ كۇڭىرەنتسە دە قوبىز ءۇنىن, قويقاپتان قوزعاعاندا قورقىت جىنىن» دەپ قازاق دالاسىندا قوبىزشىلىق پەن باقسىلىق قورقىت زامانىنان بەرى كەلە جاتقانىن اڭعارتىپ وتەدى. وسىنداعى بوزىنگەننىڭ اڭىزى قازاق ساحاراسىندا قانشا شىعارماعا ارقاۋ بولمادى؟ مۇنى ءبىرىنشى بولىپ حاتقا جازعان ءىلياس تا ەمەس شىعار, مۇمكىن سول كىسى شىعار. اڭگىمە – ەل ىشىندە اڭىزدىڭ نەشە تاراۋ بولىپ تۇرلەنىپ, كوشۋىندە. كەز كەلگەن شىعارما, مەيلى ول كۇي, مەيلى ولەڭ, باسقا بولسىن, ول اڭىزىمەن قۇدىرەتتى. قۇلاققا اڭىزىمەن ءسىڭىمدى, اڭىزىمەن سان تاراۋ, مىڭ سالالى. سوندىعىمەن دە تۋىندى ۇلى بولماقشى. سوڭىنان اڭىز, اڭگىمە ەرمەگەن اقىن مەن باتىر جوق. ولاي بولسا, ولاردىڭ اقىندىعى دا, باتىرلىعى دا كۇماندى كورىنەر ەدى. سول سياقتى وسى بوزىنگەننىڭ اڭىزى ءار شىعارمادا ءارتۇرلى بولىپ تۇرلەنىپ, ۋاقىتتان ۋاقىتقا كوشىپ كەلەدى.
وسىلايشا, كۇيدىڭ تىلسىم قۇدىرەتى مەن اڭىزىن قاتار الىپ كەلە جاتادى دا, بەل ورتادان ۇزەدى اۆتور. تولىق سۋرەتتەپ كەتپەي, پوەمانىڭ بەسىنشى, سوڭعى بولىمىندە شىعارمانىڭ بەلىن كۇتىر ەتكىزىپ سىندىرىپ, كەڭەس زامانىنىڭ ءۇنىن كىرىكتىرىپ الا جونەلەدى. زامان سىرى باسقاشا سيپات الىپ بارا جاتقانىن, وركەستر كەلگەنىن, مولىقباي ءداۋىرىنىڭ اتتان اۋىپ قالعانىن, انىعىندا اتتان اۋدارعانىن ەمەۋرىنمەن جەتكىزەدى جانە وسى سوڭعى بولىمدە وقيعا جەلىسىمەن بىرگە شىعارمانىڭ ءۇن اۋەزى, كۇي ۇنىندەي ۇيلەسكەن داۋسى دا كىلت ۇزىلگەنىن اڭعارامىز. سويتسە دە, «جالعىز ءۇن, جارىق قوبىز, مولىقباي شال تارتار ما كەرەك كۇيدى – كوكەي تەسكەن؟..» دەيدى.
كۇيگە سۋارىلعان, سودان ءورىس العان شىعارما كۇشتى, ونداعى ەمەۋرىن ودان دا تەرەڭىرەك سەزىلەدى...