جۇرتتىڭ جانايقايى – جايىلىم جايى

قۋلاردىڭ جەرىن قۋراي باستى

جاسىراتىنى جوق, ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قولايلى جەردىڭ باسىم بولىگى ساناۋلى «ىسكەردىڭ» يەلى­گىندە. شۇرايلى جەرلەردى مەنشىكتەپ العان­داردىڭ كىمدەر ەكەنى دە بەلگىلى. قالاعان جەرىن ءتۇرلى جولمەن مەنشىكتەپ, قورشاپ تاستاعان. ماقساتتى پايدالانىلماي, قۋراي باسقان جەرلەردىڭ كوبى انىقتالسا دا ەشقانداي ناتيجە بايقالمايدى.

جايىلىمدىق جەر ماسەلەسى 2015 جىلداردان بەرى وقتىن-وقتىن كوتەرىلگەنىن بىلەمىز. 2015-2021 جىلدارى قانشا گەكتار جەردىڭ مەملەكەت يەلىگىنە قايتارىل­عانى تۋرالى دەرەكتەردىڭ باسى اشىق. بىراق قايتقان جەردىڭ قانداي ماقساتقا قولدانعانى تۋرالى مالىمەتتەر از. مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىرعى جولداۋىندا جىل سايىن مال جاياتىن ءورىستىڭ ازايىپ, كوبى جەكەنىڭ قولىنا ءوتىپ كەتكەنىنە باسا نازار اۋدارعان ەدى. «جايىلىمدار, ەڭ الدىمەن, اۋىل تۇر­عىندارىنا قولجەتىمدى بولۋى كەرەك. جەر­گىلىكتى اكىمدىكتەر جۇمىستى دۇرىس ۇيىم­داستىرماي وتىر. سونىڭ سالدارىنان اۋىل تۇرعىندارى مال جاياتىن جايى­لىم تاپپاي قينالۋدا. جايىلىمنىڭ 99 پا­يىزى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ يەلىگىن­دە. الايدا ونىڭ 36 پايىزىندا عانا مال جا­يىلادى. قالعان 46 ملن گا جا­يىلىم بوس جاتىر. ۇكىمەتكە باس پرو­كۋرا­تۋرامەن بىرلەسىپ, وسى جىلدىڭ سوڭى­نا دەيىن وسىنداي جايىلىمداردى قايتا­رىپ الۋدى تاپسىرامىن», دەگەن ەدى پرەزيدەنت.

ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, ەلىمىزدەگى جايىلىمدىق جەردىڭ 80 ملن گەكتارى جارامدى, 30 ملن-ى دەگراداتسياعا ۇشى­را­عان. باس پروكۋراتۋرانىڭ مالىمەتىنشە, 2019 جىلدان بەرى 18 ملن گا بوس جانە 3 ملن گا زاڭسىز بەرىلگەن جايىلىمدار انىقتالعان.

جۇمىس ناتيجەسى يەلىگىندەگى جەر تەلىمدەرىن يگەرۋگە مۇمكىندىگى جوق ادامدار جاساندى تاپشىلىق تۋدىراتىنىن كورسەتكەن. سالدارىنان ادال فەرمەرلەر مەن اۋىل حالقى جايىلىمداردى پايدالانۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلىپ, قولىنا قۇرىق ۇستاپ قالعان. جەرگىلىكتى جەرلەردەگى شارالار بويىنشا اكىمدىكتەر قوعامدىق جايىلىمداردى باسقارۋ جوس­پارلارىن بەكىتكەن. بۇل – اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر ماڭىنداعى جايىلىمدىق جەر­لەردى جەكە ادامدارعا بەرۋگە جول بەرمەۋ ءۇشىن قولعا الىنعان شارا.

«بۇگىندە ەلىمىزدە شامامەن 15 ملن گا قوعامدىق جايىلىمدار جەتىسپەي­تىنى انىقتالدى, بۇل جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ مال جايۋى پروبلەماسىن تۋدىرادى. قالىپتاسقان جاعدايدى رەتتەۋ ءۇشىن بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, مەملەكەتكە قوسىمشا 5 ملن گا جەردى قايتارۋ جوسپارلانىپ وتىر. جەرگىلىكتى جەرلەردەگى شارالار بويىنشا اكىمدىكتەر قوعامدىق جايىلىمداردى باسقارۋ جوسپارلارىن بەكىتتى. بۇل اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر ماڭىنداعى جايى­لىمدىق جەرلەردى جەكە ادامدارعا بەرۋ­گە جول بەرمەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەلىن­گەن باس پروكۋراتۋرا تاراتقان مالىمدەمەدە.

كىرگەن ءىزى بار دا, قايتقان ءىز جوق

بەلگىلى بولعانداي, جايىلىمداردى بەرۋ كەزىندەگى زاڭبۇزۋشىلىقتار جانە ءتيىستى باقىلاۋدىڭ جوقتىعى ءۇشىن پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قاداعالاۋ اكتىلەرى بويىنشا 520 لاۋازىمدى ادام, ونىڭ ىشىندە 42 ادام مەملەكەتتىك قىزمەتكە كىر كەلتىرەتىن ارەكەتتەرى ءۇشىن تارتىپتىك جاۋاپقا تارتىلعان ەكەن.

ساراپشىلار پايدالانىلماي جاتقان جەر تەلىمىنىڭ مەملەكەتكە قايتارىلعان ءىزى بار دا, قايتقان ءىز جوق ەكەنىن ايتادى. ولاردىڭ پايىمىنشا, بوس جاتقان 18 ملن گا جەردىڭ 5 ملن-ى, ياعني 27 پايىزىنىڭ مەملەكەتكە قايتارىلعانىنىڭ ءوزى – جەڭىس. ەندىگى جەردە تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ نازارى «جەكەنىڭ يەلىگىنەن وتكەن جەردىڭ ەندىگى تاعدىرى نە بولادى؟ جەرى جوق اعا­يىنعا قانداي شارتتارمەن بەرىلەدى, قولىن­دا قارجىسى از نەمەسە مۇلدەم جوق اعايىن تاعى دا ۇلەستەن قالىس قالىپ قوي­ماي ما؟» دەگەن تاقىرىپتارعا اۋا باستادى.

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قۋانىش ايتاحانوۆ مەملەكەتتىڭ جەر ساياساتىنداعى ولقىلىقتارى جايىلىمدىق تاپشىلىعى, كوشى-قون, ىشكى ميگراتسيانى رەتتەۋ ماسەلەسىنە كەرى اسەرىن تيگىزىپ جاتقانىن ايتىپ بەردى. «مال وسىرۋگە ىقىلاستى اعايىن جەر تاپشىلىعىنان قولداعى مالىن قوراعا بايلاپ باعاتىن جاعدايعا جەتتى. كوشى-قون ساياساتىن جايىلىمدىق جەرلەردى نەمەسە پايدالانباي جاتقان جەرلەردى مەملەكەت يەلىگىنە قايتارۋ جۇمىستارىمەن قاتار جۇرگىزۋ كەرەك. كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاق كوشىنىڭ بەتىن سولتۇستىككە بۇرۋ كەرەك دەگەن پىكىرلەر ءجيى ايتىلادى. قازىر سولتۇستىككە قونىس اۋدارامىن دەگەن ءاربىر وتباسىنا كەمى 100 گەكتار جەردى جالعا بەرۋگە مۇمكىندىك بار. بىراق سولتۇستىكتەگى قۇنارلى جەرلەر  – ءىرى شارۋالاردىڭ قولىندا. سولتۇستىك, ورتالىق ايماقتارداعى جايىلىمدىق جەر ماسەلەسىن شەشپەي, دەموگرافيا, كوشى-قون نەمەسە ىشكى ميگراتسيا ماسەلەلەرى رەتتەلمەيدى», دەيدى ق.ايتاحانوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, سول كەزدەگى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا ۇكىمەت تە مۇددەلى. «قازىر قانداي جەردىڭ كىمدەرگە تيەسىلى ەكەنىن انىقتاۋدىڭ دا, ولاردى كەرى قايتارۋدىڭ دا تەتىكتەرى جەتكىلىكتى. جەر ماسەلەسى, اسىرەسە پايدالانىلماي جاتقان جايىلىمدىق جەر ماسەلەسىن مەملەكەتتىڭ يەلىگىنە قايتارۋ ماسەلەسى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باقىلاۋىندا تۇر. ەگەر وسى ءتۇيىن تۇبەگەيلى شەشىلسە, كۇنى ەرتەڭ ءىرى جەر يەلەنۋشىلەردىڭ يەلەگىندەگى جەر ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىنە شىعاتىنى انىق», دەيدى ول.

ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»

تەپە-تەڭدىكتى تەڭسەلتتى

ق.ايتاحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر قارجىلىق ساياسات, نەسيە, ءتىپتى ليزينگتىك جۇيە ىرىلەندىرىلگەن شارۋاشى­لىقتاردىڭ, ءىرى جەر يەلەنۋشىلەردىڭ پايداسىنا جۇمىس ىستەپ تۇر. ەلدىڭ ورتالىق, سولتۇستىك ايماقتارىندا بيداي القاپ­تارىندا جۇرگەن كومباينداردى, تەحنيكالاردى اۋىلداعى اعايىن بەس-التى گەكتار جەرى بار القابىنا پايدالانا المايدى. دەمەك ەگەر جەر ماسەلەسى, اۋىلداعى اعايىننىڭ پايلىق ۇلەسىن قايتا كوتەرۋ ماسەلەسى تۋىنداسا, وعان ۇلكەن دايىندىقپەن بارۋ قاجەت. باسقاشا بولسا, اۋىلداعى اعايىن تاعى دا بارىنان ايىرىلىپ, جەر سيپاپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. «وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا بارىپ, اۋىلداعى فەرمەرلەردىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ قايتتىم. شارۋالار ەگىستىك القاپتارىندا دا, ءتىپتى ءۇي اۋلالارىندا ۇلكەندىگى ءىرى قوشقارداي شاعىن تراكتورلار­مەن جەرىن باپتاپ ءجۇر. قولداعى بەس-التى گەكتار جەرىن يگەرە الماي, جال­عا بەرىپ جۇرگەن اۋىلداعى اعايىنعا كۆازي­سەك­تورداعى قارجى ۇيىمدارى ارقىلى وسىنداي تەحنيكالار الىپ بەرسەك, جەر رەفورماسىنىڭ كۇرە تامىرىنا قان جۇگىرەدى», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ق.ايتاحانوۆ.

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءازىمحان ءساتىبالديننىڭ پايىمداۋىنشا, بۇگىنگى جەر ساياساتىنىڭ كەيبىر قاتەلىكتەرى تاپ العاشقى جىلداردان باستالعان. «ۇلەس ءبولۋ كەزىندە قولىندا بيلىگى بارلار جەردىڭ باسىم بولىگىن وزدەرىنە قاراتىپ الىپ جاتقان كەزدەردە «ۇكىمەت ولتىرمەيدى» دەگەن ءۇمىت باسىم بولدى, كوز الدىندا ءوتىپ جاتقان زاڭسىزدىقتارعا جايباراقات قارادى. كەيىن جابايى نارىقتىڭ بەتالىسىن بايقاپ قالعاندار «بانكروتتىق تۋرالى» زاڭ ارقىلى قالعان جەردى وزدەرىنە قاراتىپ, كەيبىر اۋدان, وبلىس كولەمىندەگى بولاشاقتىڭ قورىنا قالدىرىلعان جەر ۇلەسىن دە حانتالاپايعا ءتۇسىردى. جەر رەفورماسى ارقىلى قازاقتان شىققان فەرمەرلەردى قالىپتاستىرامىز دەگەن ۇكىلى ءۇمىت ءىرى جەر يەلەنۋشىلەر مەن كەدەيلەر توبىن قالىپتاستىردى. ورتا تاپتىڭ ۇلەسى ءالى تىم تومەن», دەيدى ساراپشى. «ەلدە جەر رەفورماسى ءجۇرىپ جاتقاندا ماسكەۋگە جول ءتۇستى. ماسكەۋدىڭ ورتالىعىندا 4 بولمەلى پاتەرى, قىزمەتى بار ليتۆالىق تانىسىم ءبارىن تاستاپ ەلىنە كەتەتىنىن ايتتى. ەلىندە جەر رەفورماسى باستالىپ, ءاربىر ازاماتقا 10 گەكتاردان جەر ۇلەستىرىلىپ جاتقانىن ەستىگەن سوڭ جات ەلدە جانى بايىز تاۋىپ وتىرا الماعان. ەلىنە بارىپ, ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە ۇلەس قوسىپ, بالالارىنىڭ بولاشاعىن تاريحي وتانىنىڭ بولاشاعىمەن بايلانىستىردى», دەيدى ءا.ساتىبالدين.

قالا اۋىلعا ينۆەستور بولسا...

ءا.ءساتىبالديننىڭ ايتۋىنشا, جەردى قايتارۋ جۇمىستارىن پارتيا جانىنان قۇرىلعان جەر كوميسسياسى ەمەس, مەملەكەتتىك قۇزىرلى ورگاندار جۇرگىزۋى كەرەك. «بۇل ءۇشىن ارنايى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردى قۇرىپ, وبلىس, اۋدان اكىمدىكتەرى جانىنان ارتىق جەرلەردى انىقتايتىن باسقارمالار اشۋ قاجەت. قازىر مەملەكەتتى مونوپوليادان تازارتۋ جۇمىستارى جالعاسىپ, زاڭسىز جولمەن قول جەتكەن اكتيۆتەرى قايتارىلىپ جاتىر. ەندى سول تاجىريبەنى جەر يەلەنۋشىلەرگە قاتىستى قولدانۋ كەرەك», دەيدى ول.

بۇل جۇمىستى دا كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇرگىزۋ كەرەك ەكەنىن ايتادى ساراپشى. «ارقانى كەڭگە سالۋعا بولمايدى. قازاقتىڭ يەن بايتاق جەرى يگەرىلمەي بوس جاتىر دەگەن فەيك اقپاراتتان الەم قۇلاعدار بولىپ قالدى. كۇنى ەرتەڭ ءۇيىنىڭ شاتىرىنا ەگىس ەگىپ جۇرگەن ازاماتتاردى قازاقستانعا ۋاقىتشا قونىستاندىرۋ ماسەلەسى الەمدىك دەڭگەيدە كوتەرىلۋى بەك مۇمكىن. ءبىز بۇل مىندەتتەردى حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋمەن قاتار جۇرگىزۋىمىز كەرەك. حالىققا جەر يگەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تەتىكتەردىڭ ءبارىن سىننان وتكەرۋ كەرەك. مىسالى, باسى ارتىق قارجىسىنا دۇكەن نەمەسە قوناقۇي سالىپ, ءوزىمىزدىڭ ازاماتتارعا 20-30 جىلعا جەر جالعا بەرىلسىن. بۇل قالالىقتاردىڭ اۋىلعا ينۆەستور بولۋىنا جول اشادى. ءدال قازىر قازاقتان شىققان فەرمەرلەر كلاسىن قالىپتاستىراتىن مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. مۇنى ۋىستان شىعارىپ الۋعا بولمايدى», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ءا.ساتىبالدين.

ال قارجىگەر ماقسات حالىق ۇلكەن مەگاپوليستەردەگى الەۋمەتتىك پروبلەمانىڭ ۋشىعىپ كەتۋىنە جەر تاپشىلىعى سەبەپ بولعانىن ايتادى. «قازىر اۋىلداعى جاعداي قيىن. اكىمدەر ناقتى كورسەتكىشپەن جۇمىس ىستەۋ كەرەك. اكە-شەشەسىنىڭ قاراۋىنداعى قۇستىڭ ۇياسىنداي جەردەن تاپقان تابىس جىرتىعىن جاماۋعا جەتپەيدى. حالقى تىعىز قونىستانعان وڭتۇستىك ايماقتاردا اۋداندىق نەمەسە اۋىلدىق جەر قورى ەسەبىنەن جايىلىمدىق جەر ەمەس, پايلىق ۇلەس مولشەرىن قايتا قارايتىن كەز كەلدى. بۇل مىندەتتەردى قازىر اتقارماساق, كۇنى ەر­تەڭ كۇرمەۋى ودان سايىن كۇردەلەنىپ كەتۋى مۇمكىن. ەگەر جايىلىمدىق جەر ماسە­لەسى شەشىلسە, اۋىل جاستارى اۋىل شارۋا­شىلى­عىنا بەت بۇرادى. ءبىز ادىلەتتى قازاق­ستان­نىڭ ەكونوميكاسىن وسىنداي جولمەن عانا كوتەرەمىز», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى م.حالىق.

الماتى