عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «اباي», «اباي» رومانى تۋرالى», «اباي» – قازاق وپەراسىنىڭ جاڭا بەلى», «اباي» – قاراعاندى قازاق دراما تەاترىنىڭ جاڭا تابىسى» اتتى ءتورت ماقالاسى بار. ءبارى دە, اتتارى ايتىپ تۇرعانداي, اباي تاقىرىبىنا, م.اۋەزوۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان.
1940 جىلى 30 قازاندا قازاقتىڭ مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىندا م.اۋەزوۆ پەن ل.سوبولەۆتىڭ «اباي» اتتى پەساسى بويىنشا قويىلعان سپەكتاكلدىڭ پرەمەراسى بولدى. قويۋشى رەجيسسەرى – اسقار توقپانوۆ. وسى سپەكتاكل تۋرالى ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «اباي» اتتى ماقالاسى «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ 1940 جىلعى 3 قاراشاداعى سانىندا جاريالاندى. م.اۋەزوۆتىڭ اباي تاقىرىبىنا ەرەكشە دەن قويۋىنداعى بۇل ءبىر بەتبۇرىستى كەزەڭ ەدى. اباي تۋرالى رومان ءالى جارىق كورگەن جوق. ال پەسانىڭ جازىلۋى جانە ونىڭ تەاتر ساحناسىنا شىعۋى سول كەزدەگى قازاق قوعامىنداعى, قازاق تەاترىنىڭ تاريحىنداعى ەرەكشە وقيعا بولدى. ع.مۇسىرەپوۆ ماقالاسىندا پەسا تۋرالى «شەبەر قولدان, ۇلكەن وي, شىن جۇرەكتەن تۋعان ەڭبەك» دەپ, «اباي» سەزىمىڭدى بوساتپاي ۇستايدى, ءبىر جەردە تۇيىلگەن ءتۇيىن وڭاي شەشىلمەيدى, كوبىنەسە كەسۋدى كەرەك ەتەدى. ول كەسىلگەن تۇيىندەر: ايداردىڭ ءولىمى, ابدراحماننىڭ ماعىشقا «مەن ولىمگە بۇيىرىلعان اداممىن!» دەيتىن جەرى, ابايعا شوقپار جۇمسالۋى» دەپ كەسىمدى باعا بەرە وتىرىپ, ەندى ونىڭ ساحنالىق سيپاتىنا قاتىستى «تەاتر «ابايدىڭ» ءستيلىن دۇرىس تاپقان. اباي ءداۋىرىنىڭ مازمۇنىن بەرۋگە كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن. اسىرەسە جاس رەجيسسەرىمىز اسقار توقپانوۆقا قاتتى ريزا بولۋىمىز كەرەك. الىستا قالعان ءومىردىڭ تەك سىرتىن عانا ەمەس, سىرىن دا اشۋ ءۇشىن بارىن اياماعاندىعى ايقىن-اق. ساحناعا شىعارعان باستى گەرويلارى ءبىرى ارعى زاماندىكى, ءبىرى بەرگى زاماندىكىنە ۇقساپ تۇرعان جوق, ءبىر ءومىردىڭ, ءبىر كەزەڭنىڭ ادامدارى سياقتى, ءشۇبا تۋعىزبايدى. كەيدە ءسوز جازۋشىنىكى, دەكوراتسيا مەن كيىم سۋرەتشىنىكى, وبراز ءاربىر ارتيستىكى بولىپ تۇراتىنى بار عوي, «ابايدى» قويعان اسقار بۇعان ۇشىراعان جوق. ءسوز بەن كيىم وبرازدىكى, وبراز پەسانىكى, پوستانوۆكا اسقاردىكى. الدىمەن كوڭىلگە قاتتى قوناتىنى اباي وبرازى» دەپ تەرەڭ وي تارقاتادى. ع.مۇسىرەپوۆ وسى ماقالاسى ارقىلى شەكسپير, گەتە, گوركيدىڭ شىعارمالارى دەڭگەيىندەگى درامالىق تۋىندىلارعا قول جەتكىزۋ ارقىلى عانا تەاترىمىزدىڭ وسەتىنىنە نازار اۋدارتادى.
جازۋشىنىڭ «اباي» رومانى تۋرالى» ماقالاسى – 1943 جىلى ناۋرىز ايىندا جازۋشىلار وداعىندا م.اۋەزوۆتىڭ «اباي» رومانىنىڭ ءبىرىنشى كىتابىن تالقىلاۋدا سويلەگەن ءسوزى. العاش رەت 1959 جىلى «م.و.اۋەزوۆ: الپىس جىلدىعىنا ارنالعان ماقالالار جيناعى» اتتى كىتاپتا جاريالاندى. كەيىن جازۋشىنىڭ «سۋرەتكەر پارىزى» (1979), «بەس تومدىق شىعارمالار جيناعى» (1975, 4-توم) كىتاپتارىنا ەنگەن. جاڭا روماندى جاتسىنباي قابىلداۋ, ءتۇسىنىپ قابىلداۋ, ونىڭ قازاق ادەبيەتىندەگى ەپوپەيالىق تۋىندى بولاتىنىن بولجاپ-سەزىنۋ م.اۋەزوۆتىڭ زامانداستارىنا وڭاي بولماعان. روماندى تالقىلاۋدا بايانداما جاساعان سىنشىنىڭ «ماقتاۋىندا – قۋانىش, جامانداۋىندا كەيىس جوق» ەدى. «اباي» رومانى شىعا سالىسىمەن-اق سولاقاي سىننىڭ سوققىسىنا ۇشىراي باستاعاندا بۇل روماننىڭ قازاق ادەبيەتىندەگى جاڭا كوركەمدىك الەم ەكەندىگىن, قازاق ءسوز ونەرىندەگى ايرىقشا قۇبىلىس بولاتىنىن العاشقى بولىپ اڭعارعان جانە قالامگەر قاۋىمعا سونى قالتقىسىز جەتكىزگەن عابيت مۇسىرەپوۆ ەدى! «اباي» رومانى قازاقتىڭ رۋحىن, الەۋمەتتىك تۇرمىس-تىرشىلىگىن, سالت-ءداستۇرىن, ەتنوگرافياسىن, تاريحىن, شەجىرەسىن مول قامتىعان كۇردەلى دە كەسەك تۋىندى ەكەنىن تارازىلاي تالدايدى. اسىرەسە اۋەزوۆتىڭ ءتىل بايلىعىنان, ءسوز ورىمىنەن, وي قيسىنىنان جاڭالىق تابادى. روماننىڭ ارتىقشىلىقتارىن سانامالاي كەلە: «اباي» – ءارى شىن ماعىناسىندا قازاق حالقىنىڭ شىن ءومىرىنىڭ شىن بەينەسىن كورسەتە العان ۇلتتىق رومان, ءارى مادەنيەتتى ەلدەردىڭ جاقسى دەگەن قاي رومانىمەن بولسا دا سالىستىرۋعا بولاتىن رومان», دەپ بەرىك تۇجىرىم جاسايدى. كەيىن «ۇلتتىق رومان» دەگەن باعانى ءبىز ادەبيەت سىنشىلارىنىڭ اۋزىنان كوپ جىلدار بويى ەستي العان جوقپىز. «ۇلتتىق» دەگەن اتاۋ بەرگەنى ءۇشىن-اق «ۇلتشىل» دەگەن ايىپ تاعىلاتىنىن بىلە تۇرا ع.مۇسىرەپوۆ مۇنداي قادامعا نەگە باردى؟ بىرىنشىدەن, «اباي» رومانىنىڭ تابيعاتىن اشۋ ءۇشىن ەشتەڭەدەن قايمىقپاي-اق وسىلاي اتاۋدى ءجون سانادى. ەكىنشىدەن, قازاق ادەبيەتىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىندا تۇڭعىش رەت ۇلت مۇددەسىن, ۇلت رۋحىن, ۇلتتىڭ ماقسات-مۇراتىن اقىن وبرازى ارقىلى سومداعان كەسەك تۋىندىنىڭ كەلگەنىن جاريا جاسادى. ۇشىنشىدەن, وسى رومان قازاق جازۋشىلارىنىڭ الداعى ۋاقىتتا ۇلتقا قىزمەت ەتۋىنىڭ ەڭ وزىق ۇلگىسى, اداستىرماس تەمىرقازىعى, ايقىن نىساناسى بولۋى كەرەك دەگەندى ۇقتىردى.
1944 جىلى 24 جەلتوقساندا قازاقتىڭ اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا «اباي» وپەراسىنىڭ پرەمەراسى ءوتتى. م.اۋەزوۆ, ا.جۇبانوۆ, ل.حاميدي – ۇشەۋىنىڭ شىعارماشىلىق ۇندەسۋىمەن ساحناعا شىققان بۇل تۋىندى قازاق وپەرا ونەرىنىڭ تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعا بولاتىن. وسى وپەرا تۋرالى ع.مۇسىرەپوۆ 1945 جىلى 16 قاڭتاردا «اباي» – قازاق وپەراسىنىڭ جاڭا بەلى» اتتى ماقالاسىن ءبىرىنشى بولىپ «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە جاريالادى. ع.مۇسىرەپوۆتىڭ بايسالدى پىكىرى, قويۋشىلاردىڭ ەڭبەگىنە, ءاربىر وبرازدىڭ قالاي شىققانىنا, اكتەرلىك شەبەرلىك پەن رەجيسسەرلىك شەشىمدەردىڭ قانشالىقتى يلانىمدى بولعانىنا كاسىبي سىنشىنىڭ كوزىمەن قاراپ باعا بەرۋى ءتانتى ەتەدى. ماسەلەن, وپەرادا اباي وبرازى قالاي شىقتى دەگەن ساۋالعا بىلايشا جاۋاپ بەرەدى: «اباي ءرولىن ويناعان ريشاد ءابدۋلليننىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە اتاۋ كەرەك. شىنداپ كەلگەندە, وپەرا ساحناسىنداعى جاس ارتىستەرىمىزدىڭ ءبىرى ريشاد بۇل جولى ويلاعان جەردەن شىقتى. ول ءارى كۇشتى, ءارى سۇلۋ داۋىستى, سيرەك كەزدەسەتىن انشىلەردىڭ ءبىرى ەكەنى راس. ريشاد ابايدىڭ انمەن اشىلار, انمەن جاسالار بەينەسىن تەرەڭ-اق جاساپ شىعا الدى... «كەسكىنى كەلمەيدى» دەگەن سىن ايتۋشىلار جوق ەمەس, بىراق كوركەمونەرگە «كەسكىن كەلتىرۋ» مىندەت تە ەمەس, زاڭ دا ەمەس». نەمەسە «اباي بەينەسىن قانابەك بايسەيىتوۆ جولداس ويناعاندا دا وتە جاقسى. ەڭ الدىمەن, قانابەك ابايعا قۇيىپ قويعانداي ۇقسايدى. ەكىنشى, ول ارتىستىك شەبەرلىگىنىڭ ارقاسىندا ازعانا قيمىلدارمەن, اسىرەسە كوز قاراۋلارىمەن ابايدىڭ سىرتقى بەينەسىن تۇگەل شىعارادى. ولەڭ مەن ءاننىڭ ىشكى ماعىناسىن دا جەتكىزە الادى». وسىنداي سالىستىرۋلار وپەراداعى اباي بەينەسىنىڭ قالاي جاسالعانىنان ءدال ماعلۇمات بەرىپ تۇر. سونداي-اق كۇلاش بايسەيىتوۆا مەن شابال بەيسەكوۆانىڭ, قۇرمانبەك جانداربەكوۆتىڭ, ءمۇسىلىم ءابدۋلليننىڭ سومداعان وبرازدارىنا وڭ باعاسىن بەرسە, ءانۋار ۇمبەتباەۆتىڭ ايدارىنا, ماناربەك ەرجانوۆتىڭ ازىمىنە, ت.ب. جەكەلەگەن رولدەرگە قاتىستى سىنى دا بار. شاعىن ماقالادا وپەرانىڭ وبرازدار جۇيەسىنە سارابدال تالداۋ جاسالادى, كەمشىن تۇستارى اتاپ كورسەتىلەدى, جەتىلدىرەتىن جاقتارىنا نازار اۋدارتادى.
«اباي» – قاراعاندى قازاق دراما تەاترىنىڭ جاڭا تابىسى» اتتى ماقالاسى 1951 جىلى جازىلىپ, وبلىستىق گازەتتە جاريالانىپ, ودان سوڭ «ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو» جۋرنالىندا (1951, №4) باسىلعان, «سۋرەتكەر پارىزى» اتتى كىتابىنا ەنگەن. بۇل ماقالاسىندا دا ع.مۇسىرەپوۆ اباي تاعدىرى, زامانى, الەۋمەتتىك ورتاسى, تۇرمىستىق جاعدايى, ەسكى مەن جاڭانىڭ تارتىسى ارقاۋ بولعان روماننان باستاعان وي-تولعانىستارىن وبلىستىق تەاتردىڭ باتىل قادامىنا دەگەن ريزاشىلىعىنا ۇشتاستىرعان. «ابايدى» قويعان لۋرە جولداس پەن ارتيستەردىڭ اراسىندا ءبىرىن-ءبىرى جەتە تۇسىنگەندىك, بىرگە ويلاسىپ, بىرگە ولشەسىپ, كوللەكتيۆ قولىمەن بىرگە كوتەرىسكەندىك بايقالادى» دەگەن بايلام جاسايدى. اباي ءرولىن سومداعان م ۇلىك سۇرتىباەۆتىڭ ويىنىنا ءسۇيسىنىپ: «ساحناعا قونىمدى سىرت كورىنىسىمەن قاتار, بۇل – ءىشى باي, مادەنيەتتى ارتيست. قوزعالىس-قيمىلدارى ەسەپتى, بوس قوزعالىسى جوق, ءجۇزىنىڭ از قۇبىلىسىمەن كوپتى اڭعارتا الادى. سۇرتىباەۆ جاساعان اباي وبرازىنا قالتقىسىز سەنىپ وتىراسىز» دەپ جاس ونەر يەسىنىڭ ەڭبەگىن جوعارى باعالايدى. ارينە, قاراعاندىلىق ونەر ۇجىمىنىڭ وزىق تالپىنىستارىمەن قوسا, ولقى تۇستارىنا سىني كوزقاراسىن دا اشىق جازعان.
وسى ماقالالارىنىڭ بارىندە دە ع.مۇسىرەپوۆ م.اۋەزوۆتىڭ شىعارماشىلىق تابىستارىنا شىن قۋانىپ, شىنايى كوڭىلدەن تىلەكتەستىگىن ءبىلدىرىپ وتىرعان. ال م.اۋەزوۆ 1958 جىلى ماسكەۋدە جارىق كورگەن «اباي» رومانىن «گابيتۋ – ليۋبيمومۋ براتۋ-سودرۋگۋ, سوتوۆاريششۋ نا ۆسيۋ جيزن ۆو ۆسەح ناشيح لۋچشيح پورىۆاح. 1958 گ.11 يۋنيا» دەپ قولتاڭباسىمەن ۇسىنعان ەكەن. عابەڭنىڭ مۇحاڭ دۇنيەدەن وزعانداعى قوشتاسۋ سوزىندە «بەتكە ۇستاساق – بەدەلىڭ قانداي ەدى, ارقاعا ۇستاساق – پاناڭ قانداي ەدى! ونى ەشكىم ۇمىتا الماس!» دەپ ەگىلە سىر اشۋىندا دا كوپ ءمان بار.
ءوزى دە سول حح عاسىردا سپەكتاكلگە اينالاتىن تالاي پەسانىڭ, وپەرا بولىپ قويىلاتىن ليبرەتتونىڭ, ۇزدىك كينو ستسەناريىنىڭ اۆتورى بولعان شەبەر, جازۋشى-دراماتۋرگ الدىنداعى كەمەڭگەر ۇستازى م.اۋەزوۆتىڭ اباي تاقىرىبىن ءارتۇرلى جانردا يگەرۋ تاجىريبەسىن ءجىتى قاداعالاعانىن جانە جەتە باعالاعانىن بايقايمىز.
ادىلعازى قايىربەكوۆ,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,
الماتىداعى س.مۇقانوۆ پەن ع.مۇسىرەپوۆتىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەي كەشەنىنىڭ جەتەكشىسى