قازاق قوعامىندا ءار بۋىننىڭ ءوز ورنى بار. قارتتاردىڭ قادىرىن ارتتىرىپ, توردەن ورىن بەرەدى. باعالى وي, باتالى ءسوز ايتادى دەپ اۋزىنا قارايدى. ء«بىر قولىمەن بەسىكتى, ءبىر قولىمەن الەمدى تەربەتەدى» دەپ اجە مەن انانىڭ ابىرويىن اسىرادى. ولاردىڭ مەيىرىم ماحابباتىنا تەڭەسەتىن بايلىق جوق دەپ باعالايدى. كەلەر كەلەشەگىمىز, بولار بولاشاعىمىز دەپ جاستارعا ۇلكەن ۇمىتپەن قارايدى. وكشەمىزدى باسادى دەپ ونەگەسىن ۇيرەتەدى.
ءيا, وتباسىندا بولسىن, قوعامدا بولسىن الدىڭعى بۋىن اعالاردىڭ اسىل اماناتىن ارقالاپ, وزىنەن كەيىنگى وسكەلەڭ ۇرپاققا وزگەرىسسىز قالدىرۋ جۇگى جاستاردىڭ موينىندا ەكەنى انىق. بۇگىنگى تاڭدا جاستاردى قولداۋ جۇمىستارى جۇيەلى جۇرگىزىلۋدە. مەملەكەت تاراپىنان مەيلىنشە مول مۇمكىندىك بەرىلۋدە. سونىڭ بىرقاتارى پرەزيدەنتتىڭ جۋىرداعى جولداۋىندا دا ايتىلدى.
«جاستارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋ – مەملەكەتىمىزدىڭ باستى مىندەتىنىڭ ءبىرى. ەڭبەكپەن قامتيتىن ءتۇرلى شارا ارقىلى كەلەسى جىلى 100 مىڭ جاستى جۇمىسقا ورنالاستىرۋىمىز كەرەك. جاستاردىڭ كاسىپكەرلىك باستامالارىنا قولداۋ كورسەتۋ جالعاسادى. ولارعا جەڭىلدەتىلگەن تارتىپپەن جىلدىق ءوسىمى 2,5 پايىز بولاتىن شاعىن نەسيە بەرىلەدى. بۇل شارالار قوعامنىڭ بارىنشا ۇيلەسىمدى ءارى ادىلەتتى بولۋىنا ىقپال ەتەدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا.
ەلدىڭ بولاشاعى جاستاردىڭ قولىندا دەگەندى بۇگىن عانا ايتىپ وتىرعان جوقپىز. اقيىق اقىن ماعجان جۇماباەۆتىڭ ءوزى «مەن جاستارعا سەنەمىن» دەپ جىرلادى ەمەس پە.
«بولامىن دەگەن بالانىڭ بەتىن قاقپا, بەلىن بۋ» دەگەن ءتالىمدى ءتامسىلدى ۇستانىپ, ۇلت بولاشاعىن جارقىن قىلامىن دەپ ۇمتىلعان ۇشقىر ويلى جاستاردىڭ تالابىن ۇشتاۋعا اسىعاتىن قاسيەت قانىمىزدا بۇرىننان بار.
ەكونوميكا ينستيتۋتى زاماناۋي زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ايسۇلۋ تۇرسىنبايقىزى بۇل باستامالاردىڭ بارلىعى جاستاردىڭ دامۋىنا ءوز سەپتىگىن تيگىزەتىنىن جەتكىزدى. دەگەنمەن بارلىعىن باقىلاۋدا ۇستاۋ ماڭىزدى ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
«نەگىزىنەن ەلىمىزدە ايەلدەر مەن جاستار اراسىندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى جوعارى. رەسمي ستاتيستيكا 5 پايىزدان اسا دەپ كورسەتەدى. دەگەنمەن دە جۇمىسسىزداردىڭ كوبى وسى جاستار ەكەنى جاسىرىن ەمەس. سەبەبى ول جاستاردىڭ بىلىكتىلىگى, العان ماماندىعى ساي كەلمەيدى نەمەسە ماماندىعى بويىنشا نارىقتا جۇمىس جوق. سوندىقتان 60 پايىزدان استامى ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەمەيدى. سونىمەن قاتار كەيبىر جەردە ەڭبەك ءوتىلىنسىز, بەلگىلى قارىم-قابىلەتسىز جاستاردى جۇمىسقا قابىلدامايدى. اسىرەسە شاعىن سەكتوردا. وسى تۇستا جۇمىسسىز جاستارعا نەمەسە ءوزىنىڭ يدەياسى بار, باستاماسى بار كاسىپكەرلىككە بەت العان جاستار بولسا, بۇل ولارعا جاقسى مۇمكىندىك. سەبەبى كەز كەلگەن كاسىپتى باستاۋعا باستاپقى قارجى كەرەك. مىسالى, قاجەتتى قۇرىلعىلار ساتىپ الۋعا, ءتىپتى كەڭسەنى جالعا الۋعا دەگەن سياقتى. شاعىن نەسيەنىڭ ءوزى جاستارعا ۇلكەن كومەك بولار ەدى. ءتىپتى ونىڭ پايىزى 2,5 بولسا, جاستار ءۇشىن تاپتىرماس مۇمكىندىك دەپ ويلايمىن. بۇل نەسيە ارزان. نەگىزگى ماسەلە – بارىنە قولجەتىمدى بولۋىندا, ءار جاستىڭ الۋىنا مۇمكىندىك بەرىلۋىندە. جانە جاستاردىڭ قاراجاتتى مۇمكىندىگىنشە ماقساتقا ساي جۇمساۋىندا. سەبەبى ولار بەلگىلى ءبىر زاتتى ەمەس, كاسىبىنە قاجەتسىز دۇنيەنى ساتىپ الۋعا جۇمساسا, بولىنگەن اقشادان ەكونوميكاعا دا, كاسىپ باستايمىن دەگەن جاستاردىڭ وزىنە دە پايدا بولمايدى. قايبىر جىلدا ەلىمىزدە 30 جاسقا دەيىنگى جاستارعا 500 مىڭداي سۋبسيديا بەرىلدى. بىراق ونىڭ تيىمدىلىگى دۇرىس باعالانبادى. ءتىپتى كەيبىر جاستار جاي ءبىر قۇرىلعىلاردى ساتىپ الۋمەن شەكتەلدى دە, ءارى قاراي جۇمىس ىستەمەدى. سول سەبەپتى جاستاردىڭ كاسىبىن ارى قاراي دوڭگەلەتىپ اكەتۋىنە سەپتىك بولاتىنداي كولەمدى قاراجات بولسا, ءبىر جاعى العان ادامنان ەسەبىن, سالىعىن تالاپ ەتىپ وتىراتىنداي باقىلاۋدا بولسا دەيمىز», دەدى ا.تۇرسىنبايقىزى.
سونىمەن قاتار ول جالعان ەسەپ جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىقتى شەشپەيتىنىن اتاپ ءوتتى.
ء«بىر سوزبەن ايتقاندا, بولىنگەن اقشا ماقساتتى تۇردە جۇمسالۋىن قاداعالاپ وتىرعان ءجون. جولداۋدا 100 مىڭ جاستى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ كەرەگى ايتىلدى. سول 100 مىڭ ساندى شىعارۋ ءۇشىن, نەشە ءتۇرلى ناۋقاندىق جۇمىس, كوشەت وتىرعىزۋ, جول تازالاۋ سياقتى ۋاقىتشا ءىس-شارالار وتكىزىپ, سوعان وسىنشاما جاس قاتىستى, وسىنشاما تولەم الدى دەپ قاعاز جۇزىندە ەسەپ وتكىزۋ جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشپەيدى. ەگەر وسىلاي جۇزەگە اساتىن بولسا, بۇل كوزبوياۋشىلىق بولىپ شىعادى», دەدى ەكونوميكا ينستيتۋتى زاماناۋي زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.
ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
ال جاس كاسىپكەر ازامات ماۋلەن ۇلى مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن قولداۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن جاستار دا جان-جاقتى, زاماناۋي, كرەاتيۆتى بولۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
«مەن وقۋىمدى اياقتاپ, ديپلومىمدى الىپ بىرنەشە مەكەمەدە جۇمىس ىستەدىم. تاجىريبە جيناقتادىم. ماماندىعىم بويىنشا بىلىكتىلىگىمدى ارتتىرعىم كەلدى. شىنى كەرەك, كوپ قىزمەت ۇسىنۋشىلاردىڭ ايلىق جالاقىسى كوڭىلىمنەن شىقپادى. سول سەبەپتى قازىر جەكە كاسىپكە اۋىسىپ جاتىرمىن. پرەزيدەنتتىڭ جولداۋدا «جەڭىلدەتىلگەن تارتىپپەن جىلدىق ءوسىمى 2,5 پايىز بولاتىن شاعىن نەسيە بەرىلەدى» دەگەنى, ارينە جاس كاسىپ يەلەرىنە زور كومەك. ءوزىمنىڭ دە بىرنەشە بيزنەس جوسپارىم بار. بىراق ونىڭ بارلىعىنىڭ جۇزەگە اسۋى جوعارىدا ايتىلعان جەڭىلدەتىلگەن نەسيەنىڭ سوماسىنا بايلانىستى. ءبىرىنشى ويىم – برەندتىك كيىمدەر ساتۋ. ونىڭ جەكە ماركالىق لوگوتيپىن جاساۋ. سۇرانىسقا قاراي, كۇرتەشە, جۇقا كيىم نەمەسە قىسقا جەڭدى جەڭىل جەيدەلەر ىسپەتتى توپتامامەن ساتۋ. مىسالى, ەلىمىزدە «Qazaq Republic» برەندى جۇمىس ىستەيدى. ساپالى دۇنيەلەر شىعارادى. قاسىم-جومارت توقاەۆ وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ جۇمىسىنا, بيزنەستىڭ تۇيتكىلدى ماسەلەلەرىنىڭ شەشىمىنە جانە مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان قولداۋ تۋرالى, قازاقستاندىق زاماناۋي بىرەگەيلىكتى قالىپتاستىرۋ جونىندە ءجيى ايتادى. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋعا مەملەكەت ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر. مەن دە وسىنداي ماقساتتا حالىققا قولجەتىمدى باعادا ساپالى دۇنيەلەر شىعارسام دەيمىن. تاعى ءبىر ويىم, كىشىگىرىم دۇڭگىرشەك سياقتى كوفەحانا اشۋ. وتكەندە نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى اباي كوشەسىندە «Abai joly» دەگەن كوفەحانا كوردىم. الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشالارى دا قىزىقتى. اباي قۇنانباي ۇلى اتامىزدىڭ ەڭبەككە, بىلىمگە, ىزدەنىمپازدىققا جەتەلەيتىن, تالاپتاندىراتىن, باي بولۋعا ىنتالاندىراتىن قارا سوزدەرىنەن, ولەڭدەرىنەن ۇزىندىلەر جاريالاپ قويىپتى. بۇل ءبىر جاعىنان كاسىپ بولسا, ەكىنشى جاعىنان ءبىلىم. وسىنداي دۇنيەلەر اشقىم كەلەدى. ارينە, ءار كاسىپتىڭ ءوزىنىڭ ءوتىمدى ماۋسىمى بار. سول جاعىن دا ەسكەرگەن ءجون», دەيدى كەيىپكەرىمىز.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى تاڭدا كاسىپكە بەت بۇرعان جاستاردىڭ قاتارى قالىڭ. تەك سولاردىڭ باعىتىنا بارىنشا قولداۋ كورسەتىلسە, كاسىپتىڭ سان قىرلى تەتىكتەرى تەرەڭ تۇسىندىرىلسە دەيدى.
«وقۋ بىتىرگەن سوڭ «جاستار پراكتيكاسى» جوباسى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاستىم. ول كەزدە الاتىن ايلىعىم 80-90 مىڭ تەڭگەنىڭ شاماسىندا. اتالعان جوبا – جۇمىس تاپپاي جۇرگەن جاستارعا ۇلكەن مۇمكىندىك. بىراق ايلىعى از جانە ۋاقىتى قىسقا. ءبىر جىل عانا ىستەۋگە بولادى. مىسالى, قىركۇيەك ايىندا كىرگەن بولساڭىز, جەلتوقساندا كەلىسىمشارت اياقتالىپ, ورنىڭىزدى بوساتۋعا تۋرا كەلەدى. ەگەر ورىن بولسا, ءارى قاراي تۇراقتى جۇمىس نەگىزىندە ىستەۋگە بولادى. وسى جوباعا جاستاردى تارتۋ ءۇشىن ءبىرىنشى ايلىعىن ارتتىرسا, كەم دەگەندە 120 مىڭ تەڭگە بولسا, كەلەتىن جاستاردىڭ سانى كوبەيە تۇسەتىنى انىق. جالپى ايتارىم, بۇگىندە الەۋمەتتىك جەلىدە ءارتۇرلى قىسقا مەرزىمدى كۋرستاردى وقىپ, تابىس تاۋىپ جۇرگەن قۇرداستارىم كوپ. ءوزىنىڭ ويى بار, جوباسى بار وسى جاستارعا قولداۋ, دەمەۋ كورسەتىلسە, بۇل مەملەكەت ءۇشىن دە ءتيىمدى بولارى ءسوزسىز. بۇرىن قازاقتىڭ جىگىتتەرى بازاردا اربا يتەرىپ ءجۇر دەپ ناليتىنبىز. قازىر جاستار ونداي جۇمىسقا بارمايدى. سەبەبى جاھاندانۋ زامانى, تەحنولوگيانىڭ ءداۋىرى باستالدى. سوندىقتان وسىنداي زاماناۋي تاسىلدەردى مەڭگەرگەن جاس كاسىپكەرلەر جوعارىدا ايتىلعان جەڭىلدەتىلگەن نەسيەنىڭ يگىلىگىن كورسە دەيمىن», دەدى جاس كاسىپكەر ازامات ماۋلەن ۇلى.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ ماماندارىنا حابارلاسقانىمىزدا, پرەزيدەنت ايتقان جەڭىلدەتىلگەن تارتىپپەن بەرىلەتىن شاعىن نەسيەنىڭ شارتى مەن ەرەجەسى ءالى دايىن ەمەستىگىن جەتكىزدى. دەيتۇرعانمەن, الداعى ۋاقىتتا ونىڭ دا ءتارتىبى مەن تالاپتارى اقپارات كوزدەرىنەن كورىنە باستايدى. سول كەزدە جوعارىدا ايتىلعان باقىلاۋ ماسەلەسى, قولجەتىمدىلىك سياقتى تەتىكتەر نازارعا الىنسا دەيمىز. جەكە كاسىپكە ىنتا-جىگەرىن جۇمساپ, ۋاقىتىن ءبولىپ جۇرگەن جاستار قولداۋدان قالىس قالماي, ءتيىستى قاراجاتتى ءتيىمدى پايدالانسا, ەلگە دە, ەكونوميكاعا دا ۇلەس قوسارى ءسوزسىز.