مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى وڭالسىن جۇمابەكوۆتىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان «تەگىمىزدى جازۋدى قاشان تۇزەيمىز؟» (18 مامىر 2021) اتتى بۇگىنگى قوعامىمىزداعى كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرىن قوزعاعان كولەمدى ماقالاسىنا قاتىستى ءوز پىكىرىمدى بولىسكىم كەلدى. اۆتور كوتەرگەن تاقىرىپ ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتى. ءتىپتى ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىنى انىق. قالاي بولعاندا دا قوعام بولىپ, مەملەكەتتىك بيلىك وكىلدەرى بولىپ, زيالى قاۋىمنىڭ پىكىرىن ەلەپ-ەسكەرە وتىرىپ, تەگىمىزدى جازۋدا زاڭدىق تۇرعىدان ورتاق ءبىر توقتامعا كەلگەنىمىز ءجون.
«ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى از ەمەس. سونىمەن قاتار كەڭەس زامانىندا جول بەرىلگەن كەمشىلىكتىڭ ءبارىن تۇزەتىپ بولدىق دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە. ماسەلەن, ۇلتىمىزدىڭ ەرەكشەلىگىن ايقىن بىلدىرەتىن بەلگى – اتى-ءجونىمىزدى جازۋدا بىرىزدىلىك جوق. وكىنىشكە قاراي, «وۆ», «ەۆ», «ين» دەگەن جالعاۋدان ءالى قۇتىلا الماي ءجۇرمىز» دەپ, ماقالا اۆتورى ورىندى وي قوزعايدى. بۇل ماسەلە قازاقپىن دەگەن ءار ازاماتتى بەيجاي قالدىرمايدى. تەكتى بىركەلكى جازۋ جونىندە ءسوز قوزعاي قالساڭ بولدى, قىزۋ پىكىرتالاسقا ۇلاسادى.
اۆتور ماقالاسىندا تەگىمىزدى جازۋدا كوپتەگەن ناقتى دەرەكتى العا تارتادى. ءبارى ورىندى, ءبارى وزەكتى. ول ءوز ويىن «ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ تەگىن ۇلكەن اتالارىنىڭ بىرەۋىنەن الۋى – قالىپتاسقان تاجىريبە. سوندىقتان مەنىڭ اتى-ءجونىم وڭالسىن يسلام ۇلى جۇمابەكتەن دەپ جازىلعانى دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. باسقا تۇبىرلىك نەگىزدەردى الساق, «ناۋرىزبايدان», «سۇلەيمەننەن», «ەسجاننان», «بولاتتان»...» دەپ تۇجىرىمدايدى. سونىمەن قاتار ءوزىن ءجيى تولعاندىرعان ەلدىك ماسەلەنى جەرىنە جەتكىزە تالقىلاي وتىرىپ, ءوز اتىن-ءجونىن جازۋ تۋرالى ايتا كەلە, «ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ تەگىن «تەن», «دان», «نان», «نەن» دەگەن جالعاۋلارمەن جازۋدى ۇسىنامىن. بۇل جالعاۋلار «كىمنىڭ ۇرپاعى؟», «كىمنەن تاراعان؟», «تەگى قانداي؟» دەگەن سۇراقتارعا تولىعىمەن جاۋاپ بەرىپ, ۇلتىمىز قازاق ەكەنىمىزدى ايقىن كورسەتىپ تۇرادى» دەپ, ءوزىنىڭ ۇسىنىسىن كوپشىلىك تالقىسىنا سالادى.
مەنىڭشە, اۆتوردىڭ بۇل ۇسىنىسىمەن كەلىسۋ, كەلىسپەۋ – اركىمنىڭ ءوز ەركىندەگى, ءوز ىقتيارىنداعى جايت. تەك مەنىڭ ايتپاعىم, اۆتوردىڭ ايتقانىنا دەن قويىپ, كوپ بولىپ كەڭەسىپ, ءبىر شەشىمگە كەلۋگە ۇمتىلىس جاساۋ – ازاماتتىق پارىزىمىز.
ەڭ الدىمەن, مۇنداي ەلدىك ماسەلە تالقىلانعاندا, زاڭعا جۇگىنەرىمىز انىق. مىسالى, قازىرگى كەزدە اتى-جونىمىزدەن «وۆ», «ەۆ»-ءتى الىپ تاستاپ جازۋ ءۇشىن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 1996 جىلعى 2 اقپانداعى №2923 جارلىعىنا سۇيەنەتىنىمىزدى كوپشىلىك جاقسى بىلەدى. سول زاڭدىق قۇجاتقا سايكەس بۇرىنعى قالقاەۆ دەگەن تەگىمدى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ سارقىنشاعى رەتىندە الىپ جۇرگىم كەلمەي, قالقا دەپ وزگەرتتىم. جەكە كۋالىگىم مەن پاسپورتىمدا دا سولاي جازىلعان.
بۇل ەرەجەنىڭ تەگىمىزدى قازاقىلاندىرۋدا كوپ سەپتىگى ءتيدى. ەندىگى كەزەكتە تەگىمىزدى دۇرىس ءارى ناقتى جازۋدا جاڭاشا كوزقاراس قاجەت. ءبىز تەگىمىزدى اتاساق نەمەسە اق قاعاز بەتىنە جازا قالساق, سول ساتىندە-اق قازاق ەكەنىمىز بىردەن اڭعارىلۋى ءتيىس. ول ۇلتتىق بىرەگەيلىككە قادام باسۋ دەگەن ءسوز.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى 16 ناۋرىزداعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: ء«بىز ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز – تاۋەلسىزدىگىمىزدى ساقتاپ, ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدىڭ نەگىزىن نىعايتىپ, ەلىمىزدى جاڭعىرتۋ جولىندا ۇيىسۋعا ءتيىسپىز. بۇل – بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى قاسيەتتى بورىشىمىز» دەپ اتاپ ءوتتى.
ياعني تەگىمىز ارقىلى قازاق ۇلتىنان ەكەندىگىمىز ەرەكشە ايقىندالىپ تۇرۋعا ءتيىس. ول ءۇشىن قازىرگى قولدانىستاعى «وۆ», «ەۆ»-ءتى الىپ تاستاپ, اتامىزدىڭ ءتۇبىرىن قالدىرعان تەگىمىز مۇرات (وۆ), ءنابي (ەۆ), ت.ب.) باسقا ۇلت وكىلدەرى تاراپىنان تۇسىنىسپەۋشىلىك تۋدىرىپ جاتقانى شىندىق. بۇل ءوز باسىمنان ءوتتى. كەيدە اتامنىڭ اتىمەن اتاعاندا نە دەرىمدى بىلمەي قالامىن. كوبىنەسە سولاي. بالالاردى ءسابيت مۇرات, قىمبات ءنابي دەپ اتامىزدىڭ اتىنا جازدىق دەلىك. ءبىرىنشىسى ونىڭ اتى, ەكىنشىسى تەگى ەكەنىن ءبىز بىلگەنىمىزبەن, باسقا ۇلت وكىلدەرى قايسىسى قىز بالا, قايسىسى ەر ازامات ەكەنىن اجىراتا الماي الەككە تۇسەدى. وسىنداي ناقتى فاكتىلەرگە سۇيەنە وتىرىپ ايتارىم, تەگىمىزدى جازۋدا تۇسىنبەۋشىلىكتەر تۋىنداماس ءۇشىن ءالى دە بولسا جەتىلدىرە تۇسكەنىمىز ءجون.
ەكىنشىدەن, قازاق حالقىندا كەلىن اتاسىنىڭ اتىن ەش ۋاقىتتا اتاماعان. مىسالدى الىستان ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. مەنىڭ 85 جاستان اسقان انام ءالىمحان قادىرقىزى ءالى كۇنگە دەيىن قاينىلارىن, مەنىڭ كىشى اكەلەرىمدى اتتارىمەن اتامايدى. جاس ەرەكشەلىكتەرىنە, ارقايسىسىنىڭ مىنەز-ق ۇلىقتارىنا قاراي, ومار اعاما «تەتەلەس», نۇراحمان اعاما «مىرزا جىگىت», نۇرىمحان اعاما «تورە جىگىت», جۇمان اعاما «ەنشىلەس», ولان اعاما «كىشكەنەم», اكەمنىڭ قارىنداسى سەكەر تاتەمە «ەركە قىز» دەپ, كەلىن بولىپ تۇسكەن سوناۋ كەڭەستىك قىزىل ساياسات كەزىندە-اق ات قويىپ العان, بۇگىنگە دەيىن سولاي اتايدى. قازىر عوي, ءاربىر شاڭىراقتا كەلىندەر اتاسىنىڭ اتىن سان مارتە اتاپ, قۇلاقتارىن كۇندە شۋلاتىپ جاتادى. ۇيات نارسە. ۇلتتىق ادەتكە جات, عۇرىپقا كولەڭكە تۇسىرەتىن-اق جايت. مەنىڭشە, قىزدار تۇرمىسقا شىققاندا ءوزىنىڭ تەگىندە قالعاندارى ءجون سياقتى.
ۇشىنشىدەن, ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدى قۇنتتاۋ ماقساتىندا تەگىمىزدى «قىزى», « ۇلى» دەگەن سوزدەرمەن الماستىرساق قالاي بولار ەدى. اتالارىمىزدىڭ اتى اتاۋسىز قالادى دەپ قام جەۋدىڭ قاجەتى شامالى. شەجىرەمىز بار ەمەس پە؟! قازىرگى ۋاقىتتا ءار رۋدىڭ شەجىرەسى كىتاپ بولىپ قاتتالىپ, ءار شاڭىراقتىڭ تورىنەن ورىن الىپ جاتقانىن بىلەمىز. ونىڭ ۇستىنە, تەحنولوگيا كۇن ساناپ ەمەس, ساعات ساناپ دامىعان مىنا دۇنيەدە اكەڭىزدىڭ اكەسى تۇرماق, ناعاشىلارىڭىزدىڭ اتىن جازىپ قالساڭىز بولدى, قاجەتتى دەرەكتەردى الدىڭىزعا تارتا قويادى. وقىڭىز دا, جادىڭىزعا توقىڭىز.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي تۇيىنىنە كەلسەك, كوپشىلىككە تانىمال تۇلعا وڭالسىن جۇمابەكوۆتىڭ قازاق ازاماتتارىنىڭ تەگى مەن اكەسىنىڭ اتىن جازۋ ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋ ءۇشىن قۇرامىندا عالىمدار, اقىن-جازۋشىلار, مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ورگانداردىڭ وكىلدەرى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى بار مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ارنايى جۇمىس توبىن قۇرۋ, ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ تەگىن ء(وز اتى جانە اكەسىنىڭ اتى سۇراق تۋدىرمايدى) جازۋعا بايلانىستى جاڭا رەسمي قۇجاتتىڭ جوباسىن ازىرلەۋ, قولدانىستاعى زاڭناماعا وزگەرىستەر, تولىقتىرۋلار مەن قوسىمشالار ازىرلەۋ تۋرالى ۇسىنىستارىن قولدايمىن. ءوزىمىز بولىپ وسى تاقىرىپتى قولعا الماساق, كوپشىلىك بولىپ كەڭەسىپ, ءبىر توقتامعا كەلمەسەك, تەگىمىزدى سىرتتان بىرەۋ كەلىپ انىقتاپ بەرمەيدى, بىزگە ەشكىم دە ەرەجە جازىپ بەرمەيدى. بۇل – اقيقات.
ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «وزگەرىستى ارقايسىمىز وزىمىزدەن باستاۋىمىز كەرەك. ءاربىر ادام جانە بۇكىل قوعام جاڭعىرۋى قاجەت. قۇندىلىقتارىمىز تۇبەگەيلى جاڭارۋعا ءتيىس. مۇنىڭ ءبارى – وڭاي جۇمىس ەمەس, بىرتىندەپ قالىپتاسىپ, جىلدار بويى جالعاساتىن ۇدەرىس. بۇل جۇمىس بىزدەن جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتى, ەلىمىزگە جانە ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن جاناشىرلىقتى تالاپ ەتەدى. بىزگە ەشكىم سىرتتان كەلىپ, ەشتەڭە جاساپ بەرمەيتىنى انىق, ءبارى ءوز قولىمىزدا» دەگەن سوزدەرى ءبىزدىڭ ويىمىزبەن ۇشتاسىپ جاتقانى انىق. ەندەشە, وسى وزەكتى ماسەلەنى كوپ بولىپ كەڭەسىپ, جۇرتشىلىق بولىپ شەشەلىك, اعايىن!
بۇل تاقىرىپ قازىرگى ۋاقىتتا جەكە باستىڭ ەمەس, جالپى حالقىمىزدىڭ, قازاق ۇلتىنىڭ مۇددەسى ەكەنىن تۇسىنەتىن, تۇيسىنەتىن كەزىمىز كەلدى. سوندىقتان دا ۇتىمدى پىكىرگە توقتايتىن, ۇتقىر شەشىم قابىلدايتىن, ۇلتىمىز تەگىمىزدەن ايقىندالىپ تۇراتىن ەرەجەنى زاڭدىق تۇرعىدان بەكىتىپ العانىمىز ابزال. ءسىز قالاي ويلايسىز, اعايىن؟!
نۇرلان قالقا,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى