بابالار ءىزىن جاڭعىرتتى

ەل اۋزىندا ساقتالعان اڭىز اڭگىمە­لەرگە, جەر-سۋ اتتارىنىڭ ەتيمولوگياسىنا جاسالعان تالداۋلارعا سايكەس 1635-1758 جىلدار ارالىعىندا جەتىسۋ الاتاۋىنىڭ لەپسى, سارقان, قاراتال, وزەندەرىنىڭ جوعارعى اعىستارىندا قازاقتار مەن جوڭ­عار قالماقتارى 100 جىلداي قاتار قونىستانعانىن ايعاقتايتىن دەرەكتەر بار. ونى قاراتال وزەنى الابى­نىڭ جوعارعى اعىسىنداعى بۇرقانبۇلاق, شىجى, مۇقىرى سياقتى جەر-سۋ اتتارى, قورا وزەنىنىڭ قاراتالعا قۇيار ساعاسىندا بۋددا حرامىنىڭ ورنى دالەلدەيدى.

جەتىسۋلىق ولكەتانۋشىلار مەن قۇ­داي­نازار باتىردىڭ ۇرپاقتارى قى­زىل­جار شايقاسى وتكەن ورىندى انىق­تاۋ ءۇشىن بىرقاتار ىزدەنىس جاسادى. جال­پى, ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە 24 «قى­زىل­جار» دەپ اتالاتىن جەر اتاۋى كەزدە­سەدى. ولكەتانۋشىلار ونىڭ ءبارىن ساراپتاپ, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان دەرەكتەر جيناپ, اڭىز-اڭگىمەلەر نەگىزىندە وسى شايقاستىڭ ورنىن اقسۋ اۋدانىنا قاراستى قاپال شاتقالىندا بولعان دەپ تۇجىرىم جاسادى. جيناقتالعان دالەلدەر مەن دايەكتەردى نازارعا العان الماتى وبلىستىق تاريحي-مادەني مۇرا­نى قورعاۋ ورتالىعى جانە جەتىسۋلىق ولكەتانۋشىلار, قىزىلجار شايقاسىنىڭ باتىرى قۇداينازار تاڭىربەردى ۇلىنىڭ ۇرپاقتارىنان ۇيىمداسقان ەكسپەديتسيا اقسۋ اۋدانى, قاپال اۋىلىنا قاراستى جەرگىلىكتى جۇرت ء«جۇز وبا», «قىز بەيىتى» اتاپ كەتكەن تاريحي ورىن مەن قىزىلجار شايقاسى بولعان اسۋعا ساپار شەكتى. كوپ­شىلىك باتىر, ونىڭ قىزى جانە ءجۇز سار­باز جەرلەنگەن قورىم مەن شايقاس بول­عان اسۋعا بەلگى قويىپ, تاريحتى قايتا جاڭعىرتتى.

«قىزىلجار شايقاسى – XVI عاسىر­دىڭ سوڭى مەن XVII عاسىردىڭ باسىندا ورىن العان ەل قورعاۋ جولىنداعى ۇلى شايقاستاردىڭ زاڭدى جالعاسى سانالادى. شايقاستا قازا بولعان ءجۇز ساربازدىڭ ەكەۋىنىڭ اتى ءمالىم. ال قالعان 98 باتىر سول كەزدەرى وسى شايقاس بولعان ءوڭىردى مەكەندەگەن ءتورت تولەگەتايدىڭ, جالايىر, البان, سۋان, دۋلات رۋلارىنىڭ ازاماتتارى دەگەن بولجام بار. بۇل اقيقاتتى انىقتاۋ الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە. سول شايقاستىڭ باس قولباسشىسى قۇداينا­زار باتىر مەن قىزى گۇلايىمنىڭ ەرلىك ىستەرى ۇرپاقتان-ۇرپاققا اماناتتالىپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتتى», دەيدى ولكەتانۋشى-جۋرناليست قاجەت انداس.

قىزىلجار شايقاسىنداعى «اتتىڭ ءىشىن جارىپ سوعىسۋ» تاكتيكاسى – الەم تاريحىندا بولماعان ەرەكشە ۇرىس ءادىسى جانە وسىدان كەيىنگى قازاق-جوڭعار سوعى­سىنداعى تاكتيكالاردىڭ باستاماسى بول­عان جاڭالىق. ءبىر قىزىعى, بۇل سوعىس تاكتيكاسىن قازاق باتىرلارىنان 200-300 جىل كەيىن فرانتسۋز اسكەرلەرى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قولدانىپتى. ال بۇل ءتاسىل ەۋروپا سوعىس تاريحىندا­عى «تاڭ­­عاجايىپ ۇرىس تاكتيكالارىنىڭ ءبىرى» رە­تىندە جازىلعان. «گولليۆۋد وسىنداي قورعانۋ ءتاسىلىن قولدانعان شىن تاريحي وقيعانى بايانداپ, فيلم ءتۇسىرىپ ۇلگەردى. ميسسۋري تەرريتورياسىنداعى امەري­كالىق تاۋەكەلشى حيۋ گلاسستىڭ ومى­رىن­دەگى بىرقاتار وقيعادان شابىت الىپ, امەريكالىق جازۋشى مايكل پانكە 2002 جىلى ء«تىرى قالعان» (ۆىجيۆشي) دەگەن رومان جازدى. اۆتوردىڭ وسى روماندى جازۋىنا يتەرمەلەگەن تاڭعالارلىق شىتىرمان وقيعانىڭ ءبىرى – «اتتىڭ ءىشىن جا­رىپ سوعىسۋ» ءتاسىلى بولعان, سول سە­بەپتى بۇل وقيعا رومانعا ەرەكشە ءبولىم رەتىندە قوسىلعان. 2015 جىلى روماندى ار­قاۋ ەتىپ, الەحاندرو گونسالەس ينيار­ريتۋ فيلم ءتۇسىردى. 88-ءشى رەتكى وسكار سىيلىعىنىڭ 12 نوميناتسياسىنا يە بولعان فيلمدە جەرگىلىكتى ۇندىلەرمەن سوعىس داۋىرىندەگى قيىن-قىستاۋ جاعدايدا «اتتىڭ ءىشىن جارىپ سوعىسۋ» تاكتيكاسى كورسەتىلگەن. شىن مانىندە, مۇنداي تاڭ­عالارلىق جانە تاپقىر ۇرىس ءتاسىلىن ولاردان بىرنەشە عاسىر بۇرىن ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز قولدانعان بولسا دا, ونى ءالى كۇنگە اسپەتتەي الماي كەلەمىز», دەيدى ۇلىبريتانيانىڭ شەففيلد ۋنيۆەرسيتەتى مەن اقش-تىڭ يللينويس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى تالعار دالەلعازى. دەمەك ءبىز وسى ءبىر ۇمىتىلعان تاريحتى قايتا تۇگەندەۋىمىز كەرەك. ول ۇلكەن ەڭبەكتى قاجەت ەتەدى.

جالپى, «قۇداينازار باتىردىڭ كىن­دىگىنەن جولىمبەت, ەسەنگەلدى, سول­تانگەلدى اتتى ءۇش ۇل تارايدى. بۇل تاريحتا ء«ۇش جەتىم» دەگەن اتپەن بەلگىلى. اكەسى قايتىس بولعان سوڭ ءۇش ۇل ناعاشىسى سارىۇيسىندەردىڭ ەلىندە ەرجەتەدى. ۇلكەنى جولىمبەت شارۋاعا جايلى بولسا, ەسەن­گەلدى جاس كۇنىنەن ناعاشىلارىنىڭ تار­بيەسىندە ەرجەتىپ, جاستايىنان «بالا بي» اتانادى. ەرجەتكەن تۇسىندا قابانباي باتىر قاتىسقان جورىقتاردا ەرلىگىمەن تانىلىپ, ابىلاي حاننىڭ سەنىمىنە يە بولىپ, ەل ىسىنە ارالاسىپ, 1757 جىلعى قازاق-قىتاي اراسىندا بولعان «مامىر سۋ» كەلىسىمىندە ۇيلەستىرۋشى قىزمەتىن اتقارعان. سونداي-اق قازاق حاندىعىنىڭ ەلشىسى سالاۋاتىمەن تسين يمپەرياسىنىڭ پاتشاسى شيان لۇننىڭ قابىلداۋىندا بولعان العاشقى قازاق ديپلوماتتارىنىڭ ءبىرى. ال سولتانگەلدى جاستايىنان مىرزا وسكەن, سال-سەرى, كەيىننەن اعاسى ەسەن­گەلدىمەن بىرگە تالاي جورىقتا اقىلدى­لىعىمەن كوزگە تۇسكەن تۇلعا ەكەن. مۇنى باتىردىڭ ۇرپاعى يماش ابدىراحمان ۇلى باياندادى.

جولىمبەتتەن 6, ەسەنگەلدىدەن 19, كەي دە­رەكتە 23, سولتانگەلدىدەن 12 اتا تا­راي­دى. ء«ۇش جەتىمنىڭ» ۇرپاعى الەم­نىڭ ءار تۇكپىرىندە اقش, جاپونيا, تۇر­كيا جانە باسقا دا ەۋروپا ەلدەرىندە, اراب مەملەكەتتەرىندە, يران, يراك سياق­تى ازيا ەلدەرىندە قونىستانىپ, ادامزات وركەنيەتىنە ۇلەس قوسۋدا. ال ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ء«ۇش جەتىمنىڭ» ۇرپاقتارى اتجۇرتقا ورالىپ, ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنە تۇراقتاپ, ەل وركەنيەتىن ەسەلەۋ جولىندا ەڭبەك ەتىپ كەلەدى», دەيدى ي.ابدىراحمان ۇلى.

كونفەرەنتسيا سوڭىندا قاتىسۋشىلار قىزىلجار اسۋى مەن جەرگىلىكتى تۇرعىن­دار ء«جۇز وبا» مەن «قىز بەيىتى» دەپ اتاپ كەلگەن قورىمدى قۇداينازار باتىر مەن قىزى گۇلايىم جانە قازاقتىڭ ءجۇز ساربازى جەرلەنگەن جەر رەتىندە قاسيەتتى نىساندار تىزىمىنە ەنگىزۋدى باس­تى نازارعا الدى. سونداي-اق وبلىستىق مۋزەيدەن شايقاس تاريحىن ورنەكتەيتىن بۇرىش اشۋ, تالدىقورعان مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن شايقاسقا قاتىستى دەرەكتەردى جيناقتايتىن ارنايى ورىن بەرۋ, قىزىل­جار شايقاسى بولعان اسۋ مەن ء«جۇز وبا» اتانعان تاريحي نىساندى ابات­تان­دىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ, گۇلايىم قۇداي­نازار­قىزىنىڭ ەرلىگىن وسكەلەڭ ۇرپاققا ونەگە ەتۋ كەرەكتىگىن ۇسىندى.

جەتىسۋ وبلىسى