وڭتۇستىك كورەيا مەن جاپونيا ازيانىڭ كورشىلەس مەملەكەتتەرى بولسا دا ءالى كۇنگە دەيىن شەشىلمەگەن جەر داۋى بار. ەكى ەل اراسىنداعى بىزگە بەيمالىم تەكەتىرەستىڭ تۋىنداعانىنا دا مىڭداعان جىل بولدى. داۋدىڭ تۋىنداۋ سەبەبىنىڭ ءبىرى – دوكتو ارالىنىڭ ماسەلەسى. بۇگىندە قوس ەلگە ورتاق بولىپ سانالاتىن ارال شىندىعىندا كىمگە تيەسىلى؟
دوكتو – وڭتۇستىك كورەياداعى ۋللىندو ارالىنان شىعىسقا قاراي 87,4 كم, ال تەڭىزدەن 216 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان ارال. ەكى ارال مەن 89 كىشىگىرىم تاس القالارىنان قۇرالعان بۇل ارالدىڭ كورەي تىلىندەگى اتاۋى دوكتو. ال جاپوندىقتار بۇل ارالدى تاكەشيما دەپ اتايدى. نەلىكتەن ءبىر ارال ەكى ءتۇرلى اتالادى دەيسىز عوي؟ ونىڭ سەبەبى جاپونيا مەن كورەيانىڭ مىڭداعان جىلدى قامتىعان تاريحىنىڭ جەلىسىندە جاتسا كەرەك.
تاريح بەتتەرىن اقتارساق, دوكتو ارالىن العاش اشقان ۋسانگۋك مەملەكەتى ەكەن. ال ۋسانگۋك – قازىرگى وڭتۇستىك كورەيانىڭ ەجەلگى اتاۋى. دەمەك دوكتو ارالى ءاۋ باستا وڭتۇستىك كورەياعا تيەسىلى ەكەنى انىق. الايدا 1625 جىلى ءدال وسى ارالعا جاپونيا مەملەكەتى تاكەشيما دەگەن اتاۋ بەرەدى. وسىلايشا, ەكى مەملەكەتتىڭ ىنتىماقتاستىعى 1693 جىلعا دەيىن جالعاسادى. وسى جىلى ۋللىندو ارالىنا بالىق اۋلاۋعا شىققان كورەي بالىقشىلارى ان يون بوك پەن پاك ودۋندى ويدا جوقتا جاپون اسكەرى تۇتقىنعا الىپ, جاپونياعا كۇشپەن ايداپ اكەلەدى. بالىقشىلاردىڭ «كەسىرىنەن» وسى ساتتەن باستاپ ەكى مەملەكەتتىڭ اراسىندا ۋللىندو داۋى پايدا بولادى. وسىدان كەيىن جاپونيا مەملەكەتى دوكتو ارالىنا ەكى جىلدا ءبىر رەت «تەكسەرۋ» جۇرگىزىپ تۇراتىن بولعان.
1695 جىلى جاپونيا بيلىگى ۋللىندو جانە دوكتو ارالدارى قاي مەملەكەتكە تيەسىلى ەكەنىن ءبىلۋ ءۇشىن تۇرعىندار اراسىندا ساۋالداما جۇرگىزەدى, وندا باسىم كوپشىلىگى بۇل ارالدىڭ وڭتۇستىك كورەيانىڭ جەرى ەكەندىگىن ايتادى. سودان سوڭ جاپونيانىڭ ءوزى دوكتونى كورەيانىڭ جەرى ەكەنىن رەسمي تۇردە مويىندايدى. 1770 جىلى جارىق كورگەن كورەيا ەنتسيكلوپەدياسىندا دا ۋللىندو كورەيانىڭ جەرى رەتىندە بەينەلەنگەن.
1905 جىلى جاپونيا مەن رەسەي اراسىندا سوعىس باستالادى. سول ساتتە اسكەري كۇشتى دايىندايتىن جەر قاجەت بولعاندىقتان, دوكتو ارالىنىڭ قوجايىنى جوق دەپ, ءوزارا جەردى تارتىپ الماق بولادى. ول كەزدە وڭتۇستىك كورەيا جاپونيانىڭ بيلىگىنە تاۋەلدى ەدى. سوندىقتان جاپونيا دوكتو ارالىن كورەيلەردىڭ رۇقساتىنسىز ءوز ماقساتتارىنا قولدانادى. ال ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن سان-فرانتسيسكو بەيبىتشىلىك كەلىسىمىندە «جاپونيا كورەيانىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىندادى. دەمەك چەدجۋدو, كومۋندو جانە ۋللىندو ارالدارى تولىعىمەن كورەياعا تيەسىلى» دەپ كورسەتىلگەن. اتاپ وتەتىن جايت, اتالعان قۇجاتقا سايكەس چەدجۋدو, كومۋندو ارالدارى قازىرگى كەزدە وڭتۇستىك كورەيانىڭ اۋماعى بولىپ ەسەپتەلىنەدى. الايدا دوكتو ارالىنىڭ تاعدىرى ءالى دە بەلگىسىز كۇيىندە قالىپ وتىر.
تاريحي دەرەكتەرگە سايكەس دوكتو مەن ۋللىندو كورەيا مەملەكەتىنە تيەسىلى بولعانىمەن, جاپونيا مۇنىمەن كەلىسەر ەمەس. ءتىپتى رەسمي كەزدەسۋلەر دە بۇل ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشە المادى. ماسەلەن, وتكەن جىلى ۆاشينگتوندا جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا مەن اقش-تىڭ قاتىسۋىمەن جوسپارلانعان ءباسپاسوز ءماسليحاتى بىرەر كۇن قالعاندا كەنەتتەن توقتاتىلدى. بىرلەسكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىنىڭ وتپەۋ سەبەبى رەسمي جاريالانبادى. دەگەنمەن بەيرەسمي دەرەككوزدەرگە سۇيەنەتىن بولساق, بۇل جاعداي كورەي پوليتسيا باسشىسىنىڭ دوكتوعا باعىتتالعان ساپارىنا جاپون ۇكىمەتىنىڭ نارازىلىق بىلدىرۋىنە بايلانىستى تۋىنداعان. بۇل جاعداي جاپونيانىڭ ءالى دە دوكتونى كورەياعا تيەسىلى ەكەنىن مويىنداماي كەلەتىنىن كورسەتسە كەرەك.
نەگىزى دوكتو ارالىنىڭ ماسەلەسى تەك كورەيا مەن جاپونياعا عانا تيەسىلى ەمەس. بۇل الەمنىڭ پروبلەماسى. ويتكەنى قازىرگى تاڭدا كۇشەيىپ كەلە جاتقان سولتۇستىك كورەيانىڭ «سەسىنە» جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن مەملەكەتتەر ءوزارا جاقسى قارىم-قاتىناستا بولۋى قاجەت. اقش, وڭتۇستىك كورەيا مەن جاپونيا بىرىككەن جاعدايدا عانا سولتۇستىك كورەيانىڭ مىسىن باسا الادى.
دوكتو ارالىن بارىپ كورۋ ەكىنىڭ بىرىنە بەرىلە بەرمەيتىن مۇمكىندىك. كورەيادا وقىپ جۇرگەنىمنىڭ ارقاسىندا مەن بۇل مۇمكىندىككە يە بولدىم. مۇندا ءبىلىم الىپ جۇرگەن وزگە شەت مەملەكەتتەردەن كەلگەن ستۋدەنتتەرمەن بىرگە دوكتو ارالىنا اتتاندىق. دوكتو باسقا ارالدارعا قاراعاندا ءوزىنىڭ تاۋ-تاستارىمەن ەرەكشە. كەمەدەن تۇسكەن بويدا كورەيلەر «بۇل ءبىزدىڭ جەر» دەپ قۋانىشتارىن جاسىرمادى. ءتىپتى كىشكەنتاي بالالارىن ەرتىپ, وتباسىلارىمەن كەلگەندەر دە بار. ء«بىز قايدامىز؟» دەپ سۇراعان بالاسىنا اناسى: ء«بىز دوكتو ارالىنا كەلدىك. بۇل ءبىزدىڭ جەرىمىز, بىراق جاپوندىقتارمەن ءبىراز كەلىسپەۋشىلىكتەر بولىپ جاتىر» دەپ ءتۇسىندىردى. مۇنداي ديالوگتاردى ەستىپ, كورەيلەردىڭ شىنىمەن پاتريوت, ءوز ەلىنە دەگەن شەكسىز ماحابباتتى سەزىنەتىن ەرەكشە حالىق ەكەنىنە كوز جەتكىزدىم.
«سوندا دوكتودا قازىر تۇراتىن ادام بار ما؟ ولار جاپوندىقتار ما, كورەيلەر مە؟» دەگەن كەزەكتى سۇراقتار مازالايدى. قازىرگى تاڭدا بۇل ارالدا كورەي پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى عانا جۇمىس ىستەيدى. ەسكەرتە كەتەتىن جايت, اسكەري كۇشتەر ەمەس, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى. ەگەر دوكتو اۋماعىنا اسكەري كۇشتەر كەلسە, مۇنداعى بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ قيىندىق تۋعىزادى دەپ ءتارتىپ ساقشىلارىن عانا «قونىستاندىرعان». ارال ءبىزدى جايدارى اۋا رايىمەن قارسى العانمەن, دوكتونىڭ وزىنە ءتان ءبىر ىزعارى سەزىلدى. ول تاريح قاتپارلارىنىڭ ىزعارى ما, الدە ابدەن كوڭىلى قالعان كورەيلەردىڭ رەنىشى مە,ونى اجىراتۋ قيىن.
جىلدار وتسە دە دوكتو ماسەلەسى شەشىمىن تابا الار ەمەس. ارالدىڭ ماسەلەسى شەشىلسە, شىعىس ازيانىڭ جاعدايى ءبىر قادام العا باساتىنى ايقىن. ساياساتتىڭ سالقىنىن سەزىنىپ وتىرعان دوكتو ء«وز ەلىنە» رەسمي تۇردە قابىلدانسا, ءاربىر تىرشىلىك يەسىن تابيعاتى دا جايما-شۋاعىمەن قارسى الاتىنى ءسوزسىز.
ادەل تولەۋبەكوۆا
سەۋل