جول-كولىك وقيعالارى: سابيلەردى ساقتايىق

جول ساقشىلارى كولىك تىزگىندەگەندەردى تارتىپكە شا­قىرعانىمەن, ناتيجەسى از سياق­تى. ەسكەرتۋگە قۇلاق اس­پا­عاندار ەسىرىپ, جولدىڭ قار­سى جولاعىنا شىعىپ كەتىپ, ءبۇتىن ءبىر وتباسى قازا بول­عان وقيعالار تىركەلىپ جاتادى.

قول قۋسىرىپ وتىرۋعا ­بول­ماس. بۇل رەتتە ەلىمىزدە شۇ­­عىل تۇردە جول قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا ۇندەيتىن «قاۋىپسىز جول» ءىس-شاراسى قولعا الىن­عان بولاتىن. ءىس-شارانىڭ قورىتىندىسى تۋرالى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى اكىم­شى­لىك پوليتسيا كوميتەتى تور­اعا­سىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى جاندوس مۇراتاليەۆ ايتىپ بەردى.

ايلىق شەڭبەرىندە ەڭ ءبىرىن­شى كەزەكتە جولاۋشى­لار­دى تاسىمالداۋ قىزمەتىن جۇزەگە اسىراتىن اۆتوبۋس, شا­عىن اۆتوبۋس, مينيۆەن سياقتى كو­لىكتەر قاتاڭ باقىلاۋعا الىنعان. تاكسي قىزمەتىن ۇسى­ناتىن جۇرگىزۋشىلەر دە نا­زاردان تىس قالماپتى. اۆ­تو­موبيلدەردىڭ تەح­ني­كالىق جاعدايىنان باس­تاپ­ جۇرگىزۋشىلەردىڭ ءتيىستى قۇ­جات­تارى ءجىتى تەكسەرىلگەن. وسىلايشا, جول ساقشىلارى ءبىر اي بويى اياعىنان تىك تۇ­رىپ, جاعىمسىز جاعداي­لار­دىڭ الدىن الۋعا بارىن سالىپتى. جالپى, ايلىق شەڭ­بەرىندە عانا ەمەس, جىل بويى جول قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا باعىتتالعان كەشەندى جۇمىس­تار جالعاسا بەرمەك.

– جول-كولىك وقيعالارى­نىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى جىل­دامدىقتى ەلەمەيتىن جۇر­گى­زۋشىلەردىڭ كەسىرىنەن بولادى. ءاربىر جەتىنشى اپات (14%) جۇرگىزۋشىلەردىڭ ەلدى مەكەندە بەلگىلەنگەن جىلدامدىقتى ساقتاماۋىنان تۋىندايدى. سوڭعى 7 ايدا جىلدامدىقتى اسىرۋ سەبەبىنەن 1 136 جول-كولىك وقيعاسى تىركەلدى. سال­دارىنان 156 ادام قايتىس بو­لىپ, 1 442 جولاۋشى جارا­قات الدى.

جول-كولىك وقيعالارىندا قايتىس بولعانداردىڭ جانە جاراقات العانداردىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن جاياۋ جۇرگىنشىلەر قۇرايتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. وسى جىلى 308 جاياۋ جۇر­گىنشى قايتىس بولدى جانە 2 168-ءى جا­راقات الدى. جاياۋ جۇر­­گىنشىلەردىڭ كەسىرى­نەن 265 جول اپاتى تىركەلىپ, 55 ادام جان­ تاپسىردى, 217-ءسى ءتۇر­لى جاراقات الدى. جال­پى العاندا, جولداعى قاۋىپ­سىز­دىك جاياۋ جۇرگىنشىگە دە, جۇرگىزۋشىگە دە بايلانىستى. ياعني تاۋەكەل ەكى جاقتان دا بار. سوڭعى ۋاقىتتا جولدى باعدارشامنىڭ قىزىل تۇ­سىنە نەمەسە بەلگىلەنبەگەن جەرىنەن كەسىپ وتكەن جاياۋ جۇرگىنشىلەر كىنالى بولۋدا, – دەدى ج.مۇراتاليەۆ.

ءتارتىپ ساقشىلارى «قا­ۋىپ­­سىز جول» ءىس-شاراسى وڭ نا­­­تيجە بەرگەنىن ايتادى.­ ءبىر­ اي ىشىندە شامامەن 51 مىڭ­نان استام جول ەرە­جە­­سىن بۇزۋ فاكتىلەرى تىركەل­گەن. بۇل ايلىق تەك جول ءجۇ­رى­سى قاعيدالارىن بۇزۋ­دى انىق­تاۋعا عانا­ ەمەس قۇ­قىقتىق ءتۇسىن­دى­رۋ جۇمىس­تارىنا دا باعىت­تال­عانىن اتاپ وتكەن ءجون. ما­سەلەن, حالىقپەن كەرى­ باي­لانىس ورناتىپ, پو­لي­­تسيا بولىمشەلەرى باس­شى­لارى­نىڭ ازاماتتارمەن جەكە باي­لانىسىن قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىندا «جولدا قابىل­داۋ» اكتسياسى وتكىزىلىپتى. اكتسيا بارىسىندا پوليتسيا دەپارتامەنتتەرىنىڭ, اكىم­شىلىك, جەرگىلىكتى پوليتسيا جانە كوشى-قون قىزمەتتەرى­نىڭ باس­شىلارى الدىن الا جازىلۋسىز تىكەلەي بايلانىس فورماتىندا ازاماتتارعا ونلاين قابىلداۋدى جۇرگىزگەن.

تاعى ءبىر نازار اۋدار­تا­تىن ماسەلە – كامەلەتكە تول­ماعانداردىڭ قاتىسۋىمەن تىركەلەتىن جول-كولىك وقيعا­لا­رى. وتكەن جىلمەن سالىس­تىر­عاندا بالالاردىڭ قاتىسۋى­مەن بولعان جول-كولىك وقي­عا­لارىنىڭ سانى 5 پايىزعا (1964-تەن 1861-گە دەيىن) جانە زارداپ شەككەندەر – 2 پايىزعا (2255-تەن 2206-عا) ازايىپتى. دەسە دە, جول-كولىك وقيعالارىنداعى ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيى ءالى دە جوعارى بولىپ قالۋدا (7 پايىز).

– بالالار – جول جۇرىسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ ەڭ وسال سا­ناتتارىنىڭ ءبىرى. كوبىنە جول ءجۇرىسى قاعيدالارىن بىل­مەۋ نەمەسە ولارعا نەمقۇ­راي­دى قاراۋ سالدارىنان جولدىڭ بويىندا ويناپ جۇرگەن, بەل­گىلەنبەگەن جەرلەردەن كوشەنى كەسىپ وتكەن بالالار جول اپاتىنا سەبەپشى بولىپ جاتادى. بالالاردىڭ جولداردا قاۋىپسىز ءجۇرىس-تۇرىسقا بايلانىستى داعدىلارىن نى­عايتۋ ماقساتىندا, قالا بەر­دى وقۋشىلاردىڭ وقۋ جى­لىنىڭ باستالۋى قار­سا­ڭىن­دا 22 تامىزدان باس­تاپ «اباي­لاڭىز – بالالار!» رەس­پۋب­ليكالىق جەدەل-پرو­في­لاك­تيكالىق ءىس-شاراسى باس­تال­عانىن اتاپ وتكەن ءجون. ءىس-شارا شەڭبەرىندە ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ اۋما­عىن­داعى جول جەلىسىنىڭ جۇ­مىس كۇيىن جانە جول ءجۇرىسىن ۇيىم­داستىرۋدىڭ تەح­نيكا­لىق قۇرالدارىن زەرت­تەۋ, اتا-انالار مەن مۇ­عالىم­دەر­گە جول قاۋىپسىزدىگى بويىن­شا پروفيلاكتيكالىق سا­باق­­­تار, دارىستەر وتكىزۋ كوز­دەلگەن. سونىمەن قاتار جول قا­ۋىپ­سىز­دىگىن قامتاما­سىز ەتۋ­دى ناسي­حاتتاۋعا جانە با­لا­لاردىڭ قاتىسۋىمەن بو­لاتىن جول-كولىك جارا­قات­تارىنىڭ الدىن الۋعا باعىت­تالعان وزگە دە جۇمىستار جوس­پارلان­عان, – دەدى ج.مۇرات­اليەۆ.

وسى جىلدىڭ 11 شىلدەسىن­دە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىم­شىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە ەنگىزىلگەن وز­گە­رىس­تەر مەن تولىقتىرۋلار تۋ­رالى» قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ زاڭىنا قول قوي­عان بولاتىن. زاڭ بيىل 9 قىر­كۇيەكتە كۇشىنە ەنەدى. وعان سايكەس تۇزەتۋلەرمەن كو­لىك قۇرالىن مەملەكەتتىك نو­­مىرلەرسىز قايتا باسقار­عانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپ­كەر­شىلىكتىڭ جاڭا قۇرامى ەنگىزىلدى (590-باپ 2-1 ب.), وندا 20 اەك مولشەرىندە ايىپ­پۇل تۇرىندە ءوندىرىپ الۋ نەمەسە كولىك قۇرالدارىن باسقارۋ قۇقىعىنان 1 جىل مەرزىم­گە ايىرۋ كوزدەلگەن. بۇرىن مۇن­داي نورما بولماعان ەدى. بۇدان باسقا, كورىنەۋ جالعان نەمەسە جالعان مەملەكەتتىك نومىرلەرى بار كولىك قۇرالىن باسقارۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلدى. ايىپپۇل تۇرىن­دەگى جازا الىنىپ تاستالدى, ەندى­ اتالعان قۇقىق بۇزۋ­شى­لىق­ ءۇشىن تەك 1 جىل مەر­­زىم­­گە­ كو­لىك قۇرالدارىن باس­قا­­رۋ قۇ­قىعىنان ايىرۋ جانە 5 تاۋلىككە دەيىن اكىم­­شى­لىك قاماۋعا الۋ قول­دا­نىل­ماق.­ بۇعان دەيىن 20 اەك مول­شە­رىن­دە ايىپپۇل نەمەسە 1 جىل مەر­زىمگە باس­قا­رۋ قۇقىعىنان ايى­رۋ قا­راس­تى­رىلعان بولاتىن.

قازىرگى ۋاقىتتا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى قالا سىرتىنداعى كۇرە جولداردى «ورتاشا جىل­دامدىقتى» ارتتىرعانى ءۇشىن كولىك قۇرالدارىنىڭ جۇر­گىزۋشىلەرىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ مۇمكىندىگىن كوزدەيتىن تۇزەتۋلەردى پىسىقتاۋدا.

جۇرگىزۋشىگە «جولدا باي­قاپ ءجۇر» دەپ ايتۋ از­دىق ەتەر. جول ەرەجەسىن ساق­تا­ماساڭ ىرىم قىلىپ تاققان ءتاسبيحتىڭ دە پايداسى شامالى. كەيبىر جۇرگىزۋشىلەر سا­پاسىز جولدى, باعۋسىز مالدى سەبەپ ەتىپ وزدە­رىن اقتاعان­داي بولادى. كو­لىك تىزگىندەگەن ادام ءوزى­نىڭ ومىرى­نە عانا ەمەس, كو­لىك ىشىندەگى ادامداردىڭ تاع­دى­رىنا دا جاۋاپتى ەكە­نىن ۇمىت­پاعانى ابزال.