قازاقستان ساۋدا تاسىمالدارىن نىعايتۋ جولىندا ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن كەڭ تىنىستى قارىم-قاتىناس ورناتا باستادى. الداعى بەس جىل – ورتالىق ازيانىڭ ترانزيتتىك مۇمكىندىكتەرىنىڭ كەڭەيە ءتۇسىپ, بەس ەلدىڭ ءبىر-بىرىنە شىنىمەن قولعابىس تيگىزەر ءساتى. وسى بەس جىلدىقتا قولعا الىنعان باستامالار ءساتتى بولسا, وندا ودان ءارى قاراي ساۋدا بايلانىستارىنداعى وڭتۇستىك ءدالىزدىڭ باسىمدىعى ءبىرجولا ارتىپ, شىن مانىندەگى ازيالىق ينتەگراتسيا كورىنىس بەرمەك.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ شولپان-اتادا وتكەن ورتالىق ازيا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ IV كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋىندە وڭىردەگى ىنتىماقتاستىق پەن دامۋعا سەرپىن بەرەتىن 6 نەگىزگى باعىتتى اتاپ وتكەن ەدى.
ولار – ءوڭىردىڭ قاۋىپسىزدىگى, مەملەكەتارالىق شەكارا داۋلارىن شەشۋ, ەكونوميكالىق كووپەراتسيا, ترانسكونتينەنتالدىق ساۋدا, وڭىردەگى كليمات وزگەرىسى جانە مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىس.
اڭگىمەمىزگە ارقاۋ بولارى – ءتورتىنشى, ترانسقۇرلىقتىق ساۋدا قاتىناسى باعىتى. مەملەكەت باسشىسى «مازاري-شاريف – كابۋل – پەشاۆار» تەمىرجول قۇرىلىسىنا قاتىسۋعا قازاقستاننىڭ دايىن ەكەنىن ايتىپ, سەرىكتەستەردى «قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران» تەمىرجولىن بەلسەندى پايدالانۋعا شاقىرعان ەدى. پرەزيدەنت سونداي-اق «تۇرىكمەنباشى – قارابۇعاز – قازاقستان شەكاراسى» جاڭا اۆتوموبيل جولىنىڭ قۇرىلىسىنا دا قولداۋ بىلدىرەتىنىن مالىمدەدى.
«جاڭا گەوساياسي رەاليادا ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ ترانسكونتينەنتالدىق ساۋدانى ىلگەرىلەتۋ مەن دامىتۋداعى ءرولى قارقىندى وسۋدە. وسىنداي جاعدايدا قازاقستان ترانسكاسپي حالىقارالىق ترانسپورت مارشرۋتىن بەلسەندى دامىتىپ جاتىر. 2017 جىلدان بەرى اتالعان ءدالىز مارشرۋتى بويىنشا كونتەينەر تاسىمالى 3 ەسە – 25 مىڭعا دەيىن ءوستى. سونىمەن قاتار ءبىز «مازاري-شاريف – كابۋل – پەشاۆار» تەمىرجول قۇرىلىسىنا قاتىسۋعا دايىنبىز. اتاپ ايتقاندا, تەمىر جولداردىڭ ۇستىڭگى قۇرىلىسىنا ۇزدىكسىز ماتەريال جەتكىزىپ, جىلجىمالى قۇرامدى قامتاماسىز ەتە الامىز», دەدى پرەزيدەنت.
وسىدان بىرەر كۇن بۇرىن تۇرىكمەنستاندا «تۇرىكمەنباشى – قارابۇعاز – قازاقستان شەكاراسى» اۆتوموبيل جولى ماڭىنداعى قارابۇعاز-گول شىعاناعىن كوكتەي وتەتىن اۆتوموبيل كوپىرىنىڭ قۇرىلىسى رەسمي تۇردە باستالدى. ۇزىندىعى – 354, ەنى 21 مەتر بولاتىن كوپىر قازاقستان شەكاراسىنا دەيىن كەلىپ تىرەلەدى. كوپىر 2024 جىلدىڭ ماۋسىمىندا پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى سەردار بەردىمۇحامەدوۆتىڭ ايتۋىنشا, جاڭا كوپىر تۇرىكمەنستان, قازاقستان, رەسەي, يران جانە ءۇندىستان جۇك تاسىمالداۋشىلارىنىڭ قىسقا مەرزىمدە سولتۇستىك جانە شىعىس ەۋروپاعا شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
تەلەگرامداعى dalainside كانالى وسى كوپىر «سولتۇستىك – وڭتۇستىك» حالىقارالىق كولىك ءدالىزىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەدى دەپ پايىمدايدى.
«قازاقستاننان كەلگەن جۇك تۇرىكمەنستان ارقىلى يرانعا ءوتىپ, ارى قاراي تۇركيا ارقىلى ەۋروپاعا نەمەسە پارسى شىعاناعى ارقىلى ۇندىستانعا كەتە الادى. سەردار بەردىمۇحاممەدوۆتىڭ ترانزيتتىك جوبالارعا بەت بۇرۋى تۇرىكمەن ەكونوميكاسىندا ترانسفورماتسيالىق پروتسەستەردىڭ باستالعانىنان حابار بەرىپ وتىر. بۇل رەتتە, شىعىستى جاۋىپ تۇرعان قازاقستان جانە ونىڭ ارتىندا تۇرعان قىتايسىز تۇرىكمەن لوگيستيكاسىن دامىتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان پرەزيدەنت سەردار كوپىردى تەز ارادا سالىپ, 2024 جىلى ىسكە قوسۋعا تاپسىرما بەرىپ وتىر. وسى ترانزيتتىك ءدالىز قىتاي ءۇشىن يرانعا جەتۋدىڭ ەڭ تەز جولى. ال قازاقستانعا ءوز كوشىن رەسەي ارقىلى ەمەس, وڭتۇستىك باعىتپەن بۇرىپ, سولتۇستىك كورشىنىڭ ەكونوميكالىق بوپسالاۋىن بولاشاقتا بولدىرماۋ قاجەت بولىپ وتىر», دەپ جازادى كانال اۆتورى.
وسىعان دەيىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ يرانعا ساپارلاپ, تۇرىكمەنستان مەن يران تەرريتورياسىن باسىپ ءوتىپ, تۇركياعا باراتىن تۇڭعىش كونتەينەرلىك پويىز تاسىمالىن رەسمي ىسكە قوسقان ەدى. پرەزيدەنتتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, بۇل لوگيستيكالىق شەشىم 6 مىڭنان اسا شاقىرىمدى نەبارى 12 كۇندە ءجۇرىپ وتۋگە جاعداي جاسايدى. «KTZ Express» اق كومپانياسى ۇيىمداستىرعان قاناتقاقتى كونتەينەرلىك پويىز 20 فۋتتىق 48 بىرلىكتەن تۇرادى.
«قازاقستاندىق اقتاۋ جانە قۇرىق پورتتارى تاياۋ شىعىس پەن ەۋروپا ەلدەرىنىڭ نارىعىنا شىعۋعا مۇمكىندىك ۇسىنادى. تۇرىكمەنباشى پورتىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتىپ جاتقان تۇرىكمەنستان دا وسىنداي پوزيتسيا ۇستانىپ وتىر دەپ سەنەمىن. ءبىزدىڭ ەلدەر ءوزارا ترانسپورتتىق كوممۋنيكاتسيانى دامىتۋ مۇمكىندىگىن ۋىستان شىعارىپ الماۋى كەرەك. قازىر ءبىز وزبەكستانمەن دە بەلسەندى بايلانىستامىز. «داربازا – ماقتاارال» تەمىرجول جەلىسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى وتكىزۋ قابىلەتىن 2 ەسە ارتتىرىپ, جۇكتەردى تاسىمالداۋ مەرزىمىن 1,5 ەسە ازايتادى», دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن ق.توقاەۆ.
قازاقستان ارالاسۋعا ىنتا تانىتىپ وتىرعان «مازاري-شاريف – كابۋل – پەشاۆار» تەمىرجول قۇرىلىسىنا كەلەيىك. قىتايدىڭ اۋعانستان بويىنشا ارنايى وكىلى يۋە سيايوننىڭ ايتۋىنشا, بۇل جوباعا قىتايدىڭ دا قىزىعۋشىلىعى بار. «قىتاي بيلىگى ترانسوڭىرلىك جوبالاردى, سونىڭ ىشىندە «مازاري-شاريف – كابۋل – پەشاۆار» تەمىرجولىن جانە باتىس قىتاي مەن ورتالىق ازيانى جالعايتىن تەمىرجول جوباسىنا كومەكتەسۋگە دايىن. مۇنداي مەگا-جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ اۋعان جەرىندە تۇراقتى بەيبىتشىلىك ورناتۋعا, سونداي-اق وڭىرلىك ءوزارا بايلانىستى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى» دەيدى ول.
2021 جىلدىڭ 2 اقپانىندا وزبەكستان, اۋعانستان جانە پاكىستان وكىلدەرى تاشكەنتتەگى كەلىسسوزدەردەن كەيىن ۇزىندىعى 573 شاقىرىم, ترانزيتتىك الەۋەتى جىلىنا 20 ملن توننا بولاتىن «مازاري-شاريف – كابۋل – پەشاۆار» تەمىرجول قۇرىلىسى بويىنشا بىرلەسكەن جوسپارعا قول قويعان ەدى. جوبانى قارجىلاندىرۋعا دۇنيەجۇزىلىك بانك, ازيا دامۋ بانكى, ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى, ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالىق بانك, اقش حالىقارالىق قارجىلىق دامۋ كورپوراتسياسى قىزىعۋشىلىق بىلدىرگەن.
«مازاري-شاريف – كابۋل – پەشاۆار» تەمىرجول جەلىسى نەلىكتەن ماڭىزدى؟ بۇل تەمىرجول ماگيسترالى وڭتۇستىك-شىعىس ازيا نارىعى مەن تمد, قىتاي جانە ەۋروپا نارىعىن وتە ىڭعايلى, سونداي-اق وتە قىسقا مەرزىمدە بايلانىستىرادى. الدىن الا جوسپار بويىنشا, ترانساۋعاندىق تەمىرجول جوباسى جۇك تاسىمالىنىڭ قۇنى مەن ۋاقىتىن 30-40 پايىزعا جەڭىلدەتپەك.
حالىقارالىق تەمىرجول جوبالارىنا قوسىلۋ ءۇشىن وتاندىق تەمىرجول سالاسى دا قامشى سالدىرماس جۇيرىك بولۋى شارت. بىراق «قازاقستان تەمىر جولى» كومپانياسىن جۇيرىك دەپ سيپاتتاي المايمىز. بۇل كومپانياعا قاتىستى سىن كوپ. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى دە ۇلتتىق كومپانيانى جەدەل تۇردە جاڭعىرتۋ قاجەت دەگەن ەدى. ترانسپورتتىق-ترانزيتتىك الەۋەتتى دامىتۋعا ارنالعان جيىندا پرەزيدەنت ەلىمىزدى سەنىمدى ترانزيتتىك حاب رەتىندە دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن, بۇل ءۇشىن بالاما تەمىرجول باعىتتارىن قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ياعني قازاقستان تەز ارادا تەمىرجول پاركىن نىعايتىپ, جولداردى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋى قاجەت. «قتج-نى ۇلتتىق كولىك-لوگيستيكالىق كومپانياعا اينالدىراتىن كەز كەلگەن شىعار. بۇل قتج-نىڭ وكىلەتتىگى مەن مىندەتتەرىن كەڭەيتەدى, كومپانياعا ەلىمىزدىڭ كولىكتىك-ترانزيتتىك الەۋەتىن دامىتۋ بويىنشا كەشەندى جۇمىس جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى پرەزيدەنت.
ازەربايجاندىق Report پورتالىنىڭ حابارلاۋىنشا, تۇرىكمەنستانمەن سەراحس تەمىرجول وتكەلىندەگى كىرىس جانە شىعىس ترانزيت, ەكسپورت جانە يمپورتتى قوسا العاندا, حالىقارالىق جۇكتەردى اۋىستىرىپ تيەۋ كولەمى جىلىنا 7,5 ملن توننانى قۇرايدى. وتكەن جىلى سەراحس ستانساسى ارقىلى تۇرىكمەنستانمەن جانە ورتالىق ازيانىڭ باسقا ەلدەرىمەن 3 ملن تونناعا جۋىق حالىقارالىق جۇك ايىرباستالىپتى.
«جىل سايىن قازاقستاننان تۇركياعا يران ارقىلى 5 ملن توننا ترانزيتتىك جۇك تاسىمالداۋ جوسپارلانۋدا, ونىڭ باسىم بولىگى سەراحس تەمىرجول شەكاراسى ارقىلى وتەدى. جاقىندا رەسەي – ءۇندىستان باعىتى بويىنشا العاشقى ترانزيتتىك پويىز ەلدىڭ وڭتۇستىك پورتتارى ارقىلى ۇندىستانعا ترانزيتتىك قوزعالىسىن جالعاستىرۋ ءۇشىن ءوز جۇكتەرىن, سونىڭ ىشىندە قۇرىلىس ماتەريالدارىن سەراحس ارقىلى يرانعا جەتكىزدى. قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران ءدالىزى بويىنشا تەمىرجول تاسىمالىن بەلسەندى ەتە ءتۇسۋ ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى جۇك تاسىمالىن ۇلعايتادى. 2021 جىلدىڭ قاراشاسىندا يران, قازاقستان جانە تۇرىكمەنستان اشعابادتا تەمىرجول سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى ۇشجاقتى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى», دەپ مالىمدەدى Report.
ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ قارىم-قاتىناسى, تۇرىكمەنستان, يران, قازاقستان ۇشتىگىنىڭ ۋاعدالاستىعى باعزىدان بار مامىلەلەر. بىراق سول مامىلەلەر 2022 جىلى كەنەت جانداندى جانە باسقاشا سيپات الدى. ق.توقاەۆ تەمىرجول كومپانياسىن مودەرنيزاتسيالاۋعا تاپسىرما بەردى, كاسپي تەڭىزى مۇمكىندىگىن مولىنان پايدالانۋ ءۇشىن اقتاۋدى سەنىمدى تەڭىز حابىنا اينالدىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى جانە بۇدان بىلاي ترانسكاسپي دالىزىنە باسىمدىق بەرەتىنىن انىق اڭعارتتى. ودان بولەك جوعارىدا اتالىپ وتكەن «تۇرىكمەنباشى – قارابۇعاز – قازاقستان شەكاراسى» اۆتوموبيل جولى جانە سول جول بويىندا سالىنىپ جاتقان كوپىر الەۋەتى دە ءبىزدىڭ پايدامىزعا جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. سونداي-اق قازاقستاننىڭ «مازاري-شاريف – كابۋل – پەشاۆار» تەمىرجول ماگيسترالىنىڭ قۇرىلىسىنا دا تەكتەن تەككە ارالاسقىسى كەلىپ وتىرماعانى بەلگىلى. مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ترانزيتتىك-ترانسپورتتىق الەۋەتىمىزدى نىعايتادى جانە قازاقستاننان شىققان جۇك تاسىمالىنىڭ وڭتۇستىك ازياعا, ەۋروپاعا جەدەل ءارى سەنىمدى جەتۋىنە جول اشپاق. سونداي-اق اتالعان ماگيسترالدار ارقىلى قىتايدان كەلە جاتقان جۇكتەر دە قازاقستاندى باسىپ ءوتىپ, ازيا مەن ەۋروپاعا جول تارتادى. قازاقستان ءوزىنىڭ وسىناۋ الەۋەتى مەن ماڭىزدى گەوگرافيالىق نۇكتەدە ورنالاسۋىن ۇتىمدى پايدالانا بىلسە قىسقا مەرزىم ىشىندە ەكونوميكالىق قىزمەتى دە, ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى دا بىرنەشە ەسە وسەدى دەگەن سەنىم باسىم.