دۇنيەسى تۇگەندەلمەگەن ءدۇر-مادەنيەت

مادەنيەت سالاسىنداعى مۇڭ-مۇقتاجعا دەر كەزىندە نازار اۋدا­رىلمايتىنى, جالاقىسىنىڭ از­دى­عى بۇرىننان بەلگىلى جايت, بىراق ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى بالالار مەن جاستار تەاترىندا, ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيىندە, قۇرمانعازى اتىن­داعى مەملەكەتتىك اكادەميا­لىق حالىق اسپاپتارى وركەسترى عيماراتىندا وتكەن مادەنيەت سالاسى ماماندارىنىڭ پلەنارلىق ماجىلىستەرى بۇل سالاداعى كەم­شى­لىكتىڭ تەرەڭدەپ كەتكەنىن كور­سەتتى. كوپشىلىك كوڭىل جادىراتار كون­تسەرتتەر مەن رۋحاني ءورىسى كەڭ كەش­تەردى قول سوعىپ تاماشا­لا­عا­نىنا ريزا, ال ساحنا سىرتىن­داعى جىلدار بويى ءۇستى-ۇستىنە جامالىپ كەلە جاتقان كەلەڭسىزدىكتەن كوپشىلىگى بەيحابار.

ايماقتارداعى جەرگىلىكتى ما­دە­نيەت سالاسىنىڭ كوشىن سۇي­رەپ كەلە جاتقان تاجىريبەلى ماماندار ماسەلەنى ىشىنەن بىلەتىن­دىك­تەن شىندىقتى بۇركەمەلەپ اۋرە­گە تۇسپەدى. قاراعاندى قالا­سى كەنشىلەر مادەنيەت سارا­يى­­نىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى سايات ابدىعاليدىڭ ايتۋىنشا, مادەنيەت ۇيلەرى مەن مادەنيەت سارايلارىندا سالا جۇمىسىن رەتتەيتىن بىرقاتار قۇجات وتىز جىلدان بەرى وزگەرمەگەن. ما­دەنيەت ۇيلەرىندە انسامبل, ان­شىلەر, بيشىلەر, حور سەكىلدى كور­كەمونەرپازدار ۇجىمى قام­تى­لاتىنى بەلگىلى. بىراق وسى ما­دەنيەت مەكەمەلەرىندە, كور­كەم­ونەرپازدار ۇجىمىندا, شى­عارماشىلىق ورتالىقتاردا شتات­تىق كەستە بويىنشا قان­شا ادام بولۋى كەرەك دەگەن سۇراق ءنور­ما­تيۆتى قۇجاتپەن بەكى­تىل­مە­گەن. ەندەشە, الا-قۇلالىعى باسىم بۇل ۇجىمداردىڭ كەيبىرى قۇ­جاتسىز جۇمىس ىستەپ كەلە جا­تىر دەگەندى بىلدىرمەك. ءبىر اۋداننىڭ شىعارماشىلىق ۇجىمىندا ەكى ادام جۇمىس ىستەسە, باسقا اۋدان­دا­عى تاپ وسىنداي ۇجىمدا جيىر­ما ادام جۇمىس ىستەۋى مۇم­كىن. تاپ وسى قاراعاندى قالا­سىن­داعى ە.راحماديەۆ اتىن يەلەنگەن اكادەميالىق سيمفونيالىق وركەسترىنىڭ اتىنان كەلگەن وكىل دە جالاقىنىڭ ماردىمسىزدىعىنان مامان تاپشىلىعى وتكىر سەزىلە­تى­نىن ايتتى. مۋزىكانتتار تۇراق­تامايدى. «مامانداردى ۇس­تاپ قالۋ ءۇشىن وقۋ ورنىن بىتىرگەن­نەن كەيىن قولىنا جولداما بەرىپ, بارعان جەرىندە ءۇش جىل­عا دەيىن تۇراقتى جۇمىس ىس­تەۋدى مىندەتتەيتىن بۇ­رىن­عى ءتار­تىپتى قايتا جاڭعىرتۋ كەرەك بولار» دەگەن ۇسىنىس ايتىلدى. سونداي-اق «اكادەميالىق» دەگەن مارتەبە ءۇشىن مينيسترلىك تاراپىنان بەرىلىپ, كەيىن توقتاتىلعان قوسىمشا 20 پايىز ۇستەمەاقىنى دا قايتا جاڭعىرتسا, كەلگەن ماماندى ىنتالاندىرۋعا يگى ىقپالى بولار ما» دەگەن ۇسىنىس تا مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ كوڭىلىنەن شىق­تى. بۇل جانايقايىن وڭىرگە كەلگەن پرەزيدەنتتىڭ كەڭەسشىسىنە دە, بۇ­رىنعى مادەنيەت مينيستر­لە­رىنە دە جەتكىزگەن. بىراق ەشكىم ەستىمەيدى.

اۋداندىق, اۋىلدىق جەردەگى مادەنيەت ۇيلەرىنىڭ جۇمىسىن ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋدى وتىنگەن تەك قاراعاندى قالاسىنان كەلگەن قىزمەتكەر ەمەس, تۇركىستان وبلىسىنداعى 250-گە جۋىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ كەيبىرىنىڭ باسىنداعى احۋال دا قاراعاندىعا قارايلاس. مۇندا دا انسامبل, وركەستر, بي ۇجىمدارىنىڭ شتاتتىق كەستەسى قاراستىرىلماعان. جيىر­ما جىل بۇرىن شاردارا اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە سپەكتاكل قويى­لىپ, ونى بۇگىنگى م.اۋەزوۆ اتىن­داعى ۇلتتىق تەاتردىڭ ديرەكتورى, سول جىلدارى جاڭادان تا­نى­لىپ كەلە جاتقان ونەر زەرت­تەۋشىسى ەركىن جۋاسبەك بارىپ كورىپ, كاسىبي سىن ايتىپ, قويىلىمعا جان-جاقتى باعا بەرگەن جاقسى كەزەڭ بولعان. ال قازىر حالىق تەاترلارىنىڭ رەپەرتۋارىنا زەر سالىپ, ولاردىڭ ءار جاڭا قويىلىمىن الماتى مەن ەلوردانىڭ قاي ونەر سىنشىسى ارنايى بارىپ تاماشالاپ, پىكىر ءبىلدىرىپ جاتىر؟ حالىق تەاترلارى بولسا, كاسىبي سىن مەن قولداۋعا ءزارۋ. تاپ قازىر سۋساپ وتىر. كەز كەلگەن اۋىلدىڭ الەۋەتى مەن مادەنيەتى اكىمدىگىنەن ەمەس, تاپ وسى مادەنيەت ۇيىنەن باستالادى. «حالىق» دەگەن مارتەبە يەلەنىپ وتىرعان وسى اۋىلدارداعى حالىق تەاترلارى, حالىققا ماڭىزدى, مازمۇندى كەش ۇيىمداستىرۋمەن اينالىساتىن مادەنيەت ۇيلەرىنىڭ ءرولى مەن جاۋاپكەرشىلىگى كەڭەستىك كەزەڭدەگىدەن كەم بولماۋعا ءتيىس. وزگە وڭىرلەردە ساحنانى 70-80 ونەرپاز دۇبىرلەتىپ وتىرعاندا, پاۆلودار قالاسىنداعى حالىق اسپاپتار وركەسترى 30 ادامدى قاناعات تۇتۋعا ءماجبۇر. از. الايدا بۇدان ارتىق اۋقىمدى جەرگىلىكتى بيۋدجەت كوتەرە المايتىن كورىنەدى. بۇل سالاداعى جاعداي وسىدان ون, جيىرما جىل بۇرىن قالاي بولسا, ءالى كۇنگە ىلگەرىلەۋدىڭ, دامۋدىڭ ءىزى بايقالمايدى. ايتپاقشى, مۇنداعى وبلىستىق سيمفونيالىق وركەستر مۇشەلەرىنىڭ سانى دا وتىز.

ايماق بولعان سوڭ احۋالى وسىلاي بولار دەيمىز, قالادا, الماتى­نىڭ تورىندە قازاق ونەرىنىڭ التىن قازىعى بولىپ وتىرعان اباي اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترى دا قيىندىقتان ادا ەمەس. ارىپتەستەرىمەن بىرگە ءسوز العان تەاتردىڭ باس ديريجەرى ەربولات احمەدياروۆ قىنجىلا تۇرىپ جەتكىزگەن ءبىر شىندىق – اسپاپتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن اباي اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا تەاترىنىڭ مۋزىكانتتارى جەكە ءوز اسپابىمەن ويناۋعا ءماجبۇر. مىسالى, شەت مەملەكەتتەردە مۋزى­كانت تەاتر ساحناسىندا وت­كەن سپەكتاكل, كونتسەرتتەردە ءوز اسپابىمەن شىعىپ ويناسا, ول ءۇشىن وتەماقى تولەنەدى. مەكەمەنىڭ مەنشىگىندە تۇرعان اسپاپتار ۋاقىت وتە كەلە توزادى. تەاتر كورەرمەنگە اپتاسىنا ەكى وپەرا, ەكى بالەت ۇسىنادى, ءتورت سپەكتاكلدىڭ كۇندىز رەپەتيتسياسى, كەشكە ساحنالىق قويىلىمىندا دامىلسىز وينالاتىن مۋزىكالىق اسپاپتار تەز ەسكىرەدى, ءارى ولاردىڭ باعاسى دا ارزان تۇرمايدى.

ال وپەرا تەاترىنىڭ وركەستر­دە وينايتىن مۋزىكانتتارى وتىز جىلدان بەرى كيىم اۋىستىرماعان دەسە, كىم سەنەدى؟ ۇلتتىق ستاتۋس الدىق دەپ بوركىن اسپانعا اتىپ قۋانىپ جۇرگەن ارتىستەر ءالى كۇنگە 1980 جىلدارى تىگىلگەن كوستيۋممەن ساحناعا شىعادى. راس, ايەلدەردىڭ كيىمى 2000 جىلدارى جاڭارتىلدى, بىراق ەر ادامداردىڭ يىنىندەگى كوس­تيۋمدەر ەسكى. وسى وتىز جىلدا بۇل تەاتردا بىرنەشە ديرەكتور اۋىستى, جاڭا باسشىلار كەلدى. بىراق كوستيۋم جاڭارمادى, اسپاپ اۋىستىرىلمادى. ۋاقىت بولسا ءوتىپ جاتىر, مۋزىكانتتار ايتقان ءوتىنىشتى ق ۇلىقسىز تىڭداپ, ورىنداۋعا قۇرعاق ۋادە بەرىپ قۇتىلاتىن باسشىلار جىلى ورىن تاۋىپ, جىلىستاپ كەتە بارادى. مۇقتاج مۋزىكانت مۇڭىنا سۇيەنىپ قالا بەرەدى. ال بىلگەن ادامعا قازاقستاننىڭ ناعىز ۇلتتىق برەندى – اباي اتىنداعى ۇلتتىق وپە­را جانە بالەت تەاترى, ول – ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ ماقتانىشى عانا ەمەس, مەملەكەتىمىزدىڭ بەت-بەينەسى. ار-وجدان, ايبىنى. ۇلت ونەرىن تانىستىرۋ ءۇشىن شەتەل كورەرمەنىنىڭ الدىنا شىعاتىن مۋزىكانتتارىمىزدى ەسكى كوستيۋممەن سۇمىرەيتىپ شىعارعاننىڭ ورنىنا ينە-ءجىپتىڭ كوزىنەن جاڭا شىققانداي جۇتىندىرىپ قويعان الدەقايدا جاراسىمدى ەمەس پە؟

بيىلعى 2022 جىلعا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە ەل بيۋد­جەتىنەن 46,6 ملرد تەڭگە بولىن­گەن. سونىڭ وزىندە مادەنيە­تىمىزدىڭ بەدەلىن كوتەرەتىن ەڭ ءساتتى جوبالار جەكە تۇلعالاردىڭ دەمەۋشىلىك قارجىسىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتاتىنى وتىرىك ەمەس. ءتىپتى اۋىلدى جەردىڭ مادەنيەت قىزمەتكەرلەرى شاعىن مەرەكەلىك مادەني ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردىڭ كومەگىنە جۇگىنەدى. مادەنيەت فورۋمىندا سالا ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ «اسپانداعى ايدى» اپەرە المايتىنىن, تەك ناقتى قولىنان كەلەتىن شارۋانى شەشۋگە ۋادە ەتەتىنىن ايتقان بولاتىن جانە قور­دالانعان مادەنيەت ماسەلەلەرى فورۋمدا ەمەس, ناق وسى «قازىرگى زاماناۋي جاعدايدا مۋزىكانتتىڭ جەكە برەندى» دەگەن تاقىرىپتا وتكەن پانەلدىك جيىنداردا ايتىلعان-دى. وسىنىڭ ءبارىن مۇقيات تىڭداپ, قويىنداپتەرىنە ءتۇرتىپ العان ورىن­باسارلارى مينيسترگە اينا-قاتەسىز جەتكىزىپ, ەندىگى شەشۋ جولدارىن قاراستىرىپ جاتقانىنا ەش كۇمان تۋدىرعىمىز كەلمەيدى.

قازاقستان ۇلتتىق مادەنيەتى الەمدىك پاندەميا الەگىنىڭ سالدارىنان, ءتىپتى ودان بۇرىن دا يەك­تەگەن كوڭىلسىز كەزەڭىنەن ارىلا الماي كەلەدى. حالىقتىڭ بىر­لىگى مەن مادەني قۇندىلىقتىڭ قۇردىمعا كەتۋىنە دەيىن اپاراتىن مۇنداي قولايسىز باعىتتىڭ سالدارى اۋىر بولماق. ءار ادام ءوز ەسىمىن ءوزى قالىپتاستىراتىن ەڭبەك نارىعىندا, باسەكەلەستىك داۋى­رىندە جەكە برەندكە اينالۋ ماڭىزدى بولار. بىراق برەند قاتارداعى قىزمەتكەردىڭ قارا­پايىم ماسەلەسىنىڭ شەشىم تابۋىنان باستالادى. برەند دەگەن كيىمدەگى جارقىن ستيل نەمەسە الەۋمەتتىك جەلىدەگى جەكە قولتاڭبا ەمەس. وزەگىندە, ەڭ الدىمەن, كاسىبيلىك, تانىمالدىلىق, بەدەل دەگەن سيپاتتارى جاتۋعا ءتيىس برەندكە اينالۋ ءۇشىن ونى ءومىر بويى تابىستارعا جەتەلەيتىن ەرەكشە كاسىبي فورمۋلالارى بولۋى ماڭىزدى. سوندىقتان مەملەكەت قولداپ وتىرعان مادەني ساياساتتىڭ جۇيەلى جۇمىس ىستەۋىنىڭ ءبىر تەتىگى وڭىرلەردە ءوز قازانىندا قايناپ جاتقان مادەني وشاقتاردىڭ بەل­سەن­دىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن جادىدان شىعارماعان ءجون بولار.

الماتى