الەم كەلبەتىن وزگەرتكەن تاقتاتاس رەۆوليۋتسياسى

تەرەڭ زەرتتەۋلەرىن جالعاستىرا وتىرىپ, Daniel Yergin The New Map: Energy, Climate and the Clash of Natons («جاڭا كارتا: ەنەرگەتيكالىق رەسۋرس­تار, كليمات جانە مەملەكەتتەر قاقتى­عىسى») اتتى 2020 جىلى نيۋ يوركتە باسى­لىپ شىققان جاڭا كىتابىندا سوڭعى ونجىلدىقتا اقش-تا ورىن العان تاق­تاتاس رەۆوليۋتسياسىن عانا ەمەس, جاھان­دىق كليماتتىڭ بۇزىلۋى تۋرالى دا وي تولعايدى. سونداي-اق الەمدىك گەوسايا­ساتتاعى باسەكەلەستىك پەن مەملەكەتتەر اراسىنداعى قاقتىعىستاردىڭ ادامزات بولاشاعىن قايدا اپارىپ تىرەيتىنى جايلى دا تەرەڭ پىكىرلەرىمەن بولىسەدى. سوندىقتان اۆتوردىڭ تىلگە تيەك ەتكەن بۇل تۋىندىسى – مۇناي-گاز سالاسىنىڭ كاسىبي ماماندارى ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار الەمدىك گەوساياساتقا نەمقۇرايدى قاراي المايتىن كەز كەلگەن وقىرمانعا دا تاپتىرمايتىن اقپارات كوزى.

اۆتور ايتپاقشى, سوڭعى ءبىر جارىم عاسىرداعى الەم كارتاسىن مۇناي-گاز يندۋسترياسىنسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. سوسىن, 2009 – 2019 جىلدار ارالىعىندا ورىن العان ماكروەكونوميكالىق ۇدەرىستەردىڭ جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق نارىق كارتاسىن كۇرت وزگەرتىپ جىبەرگەنى دە داۋسىز. الگى ۇدەرىستەردىڭ ەڭ باستىسى اقش-تا جاپپاي ءورىس العان تاقتاتاس گازى مەن مۇناي ونىمدەرىنىڭ ورىستەۋى بولسا, ەكىنشىسى – جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ قارقىندى دامۋ ديناميكاسى. ءۇشىنشىسى – جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, جا­ھاندىق كليماتتىڭ بۇزىلۋى, ال ءتور­تىنشىسى – الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ ەنەر­گەتيكا سالاسىن قارجىلاندىرۋعا باعىت­تالعان ساياسي بەلسەندىلىگى مەن سول مەملە­كەت­تەر اراسىنداعى باسەكەلەستىكتەن تۋىن­داعان قىرعي-قاباق سوعىستاردىڭ بەلەڭ الۋى.

اۆتوردىڭ تۇيىندەۋىنشە, سوڭعى ونجىل­دىقتاعى اقش, رەسەي, تاياۋ شىعىس جانە قىتاي مەملەكەتتەرى اراسىن­داعى ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە گەوساياسي قارىم-قاتىناستار ءبىرىنشى كەزەكتە سول مەم­لە­كەتتەردىڭ مۇناي-گاز ەكسپورتى مەن يمپورتىنا قانشالىقتى تاۋەلدى ەكەندىگى توڭىرەگىندە وربىگەن. سايكە­سىنشە, ەكىنشى كىتابىندا د.ەرگين سول ىرگەلى مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە, كەيىنگى ونجىل­دىقتا اسىرەسە, اقش-تىڭ مۇناي-گاز يم­پورتىنان ءبىرجولاتا ارىلىپ, مۇناي-گاز ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋشى ەڭ ءىرى دەر­جاۆاعا اينالعانىن العا تارتادى. قىتاي تاراپىنىڭ, كەرىسىنشە, مۇناي مەن گاز ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىسىنىڭ كۇرت ءوسىپ كەتكەندىگىن, سونداي-اق وسى ۇدەرىستەردىڭ گەوساياسي سالماعى مەن ەكونوميكالىق سالدارىن تەرەڭ ساراپتاۋعا تىرىسقان.

وسى تۇرعىدان كەلگەندە, اقش-تاعى تاقتاتاس رەۆوليۋتسياسى, اسىرەسە سول كەزدەگى تابيعي گاز ءوندىرىسىنىڭ كوشباسشىسى ءارى الگى ستراتەگيالىق شيكىزاتتى ەۋروپاعا ءىرى كولەمدە ەكسپورتتاۋشى رەسەي ءۇشىن ۇلكەن سىناققا اينالعانى انىق بايقا­لادى. مۇنىڭ ناقتى دالەلى رەتىندە د.ەر­گين 2013 جىلى پەتەربۋرگتە وتكەن حالىق­ارالىق ەكونوميكالىق فورۋمدا ءبىر ءجۋر­ناليستىڭ رەسەي پرەزيدەنتىنە: «رەسەيدىڭ ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋ مۇمكىندىگى قانداي؟ رەسەيدىڭ ەنەرگيا ەكسپورتىنا تاۋەلدىلىگىن قالاي ازايتۋعا بولادى؟ شىعىس ەۋروپادا تاقتاتاس گازىن ءوندىرۋ تۋرالى نە ويلايسىز؟» دەگەن سۇراقتارىنا ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ اشۋعا بۋلىعىپ: «تاقتاتاس گازى سۋ مەن توپىراقتى لاس­تايدى جانە ول قورشاعان ورتاعا اسا قاۋىپتى», دەپ, شورت كەسىپ, كەلتە جاۋاپ قايىرعانىن العا تارتادى. ءپۋتيننىڭ بۇل قىلىعىنان فورۋمعا قاتىسۋشىلار اقش-قا شاش-ەتەكتەن پايدا اكەلگەن تاقتاتاس رەۆوليۋتسياسىىڭ رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ شىمبايىنا تىكەن بولىپ قادالعانىن انىق بايقاعان.

د.ەرگيننىڭ پىكىرىنشە, مۇناي مەن گاز ونىمدەرىن يمپورتتاۋ بۇگىنگى قىتاي­د­ىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىنىڭ ىرگەتا­سىنا اينالعان جانە اۆتوردىڭ ولاي دەۋىنىڭ ءجونى دە بار. ويتكەنى 2009 جىلى قىتاي الەمدەگى ەڭ ءىرى ەنەرگيا تۇتى­نۋشى مەملەكەتكە اينالىپ, اقش-تان اسىپ تۇسكەن. د.ەرگين كەلتىرگەن وزگە دەرەك­تەرگە قاراعاندا, بۇگىنگى قىتاي الەمدە وندىرىلەتىن ەنەرگيا قورىنىڭ 25 پايى­زىن تۇتىنىپ وتىر. سونداي-اق اتوم ەنەرگياسىنىڭ دامۋىنا جانە جاڭعىر­مالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ كوبەيۋىنە قارا­ماستان, قىتايداعى ەنەرگيانىڭ 90 پايى­زى, نەگىزىنەن, قازبا وتىندارىنان وندىرى­لەتىنى جانە ونىڭ ىشىندەگى كومىر ۇلەسىنىڭ 60 پايىزعا جەتەتىنى دە جاسىرىن ەمەس.

46 تاراۋدان تۇراتىن تۋىندىسىندا دەنيەل ەرگين الەمنىڭ جاڭا كارتاسىن التى گەوگرافيالىق ايماقپەن بايلانىستىرا سىزعان جانە ولارعا سايكەسىنشە, «امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ جاڭا كارتاسى», «رەسەي كارتاسى», «قىتاي كارتاسى», «تاياۋ شىعىس كارتالارى», سونداي-اق «جول كارتاسى» جانە «كليمات كارتاسى» دەگەن اتاۋلار بەرىپ, ارقايسىسىن شەگىنە جەتكىزە سيپاتتايدى.

دەنيەل ەرگيننىڭ تۇيىندەۋىنشە, و باستا جاڭا وندىرىسكە قاجەتتى تەحنولوگيالاردىڭ ءالى قالىپتاسا قويماعاندىعىنان اقش-قا جەر قىرتىسىنىڭ تەرەڭ قاباتتارىندا جاتقان تاقتاتاس شوگىندىلەرىنەن ۇڭعى­مالار ارقىلى گاز بەن مۇناي ءوندىرۋ وڭايعا سوقپاعان سىڭايلى. ونىڭ ۇستىنە, العاشىندا اتالمىش وندىرىسكە جۇمسالعان قوماقتى قارجى شىعىندارى تەز اقتالا قويماعان. سوندىقتان دا شىعار, بۇل جوباعا ينۆەستورلار تارتۋ مۇمكىندىگى دە وتە شەكتەۋلى بولعان. وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى, ياعني تاقتاتاستاردى يگەرۋ كەزەڭى باستالعانعا دەيىن اقش-تىڭ گاز وندىرۋدەگى الەمدىك ۇلەسى ەشقاشان 17 پروتسەنتتەن اسپاعان. سول سەبەپتى ول مەملەكەتتەگى ەلەكتر ەنەرگياسى كولەمىنىڭ باسىم كوپشىلىگى تەك كومىردىڭ كۇشىمەن عانا وندىرىلگەن. الايدا گازعا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋ ءۇشىن ۇزدىكسىز جۇرگىزىلگەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە اقش-تا ۆەرتيكال ۇڭعىمالارىمەن قاتار كولبەۋ ۇڭعىما تەحنولوگيالارى دا يگەرىلىپ, وندىرىسكە بەلسەندى ەنگىزىلگەن كەزدە, اقش تاقتاتاستاردان تەك گازدى عانا ەمەس, مۇنايدى دا كوپ مولشەردە وندىرە باستاعان. سونىڭ ارقاسىندا 2019 جىلعا قاراي اقش-تا كومىرگە تاۋەلدىلىك 25 پروتسەنتكە تومەندەسە, گازدىڭ ۇلەسى سايكەسىنشە, 37 پروتسەنتكە ۇلعايعان ءارى وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن عانا گاز بەن مۇناي يمپورتىنا تاۋەلدى بولىپ كەل­گەن الپاۋىت ەل ەندىگى جەردە ايدى اسپانعا شىعارىپ, ءبىر-اق ساتتە ەنەرگەتيكا سالا­سىنداعى كوشباسشى مەملەكەتكە اينالىپ شىعا كەلگەن. ءسويتىپ, تاقتاتاس رەۆوليۋ­تسياسى مەن تەحنولوگيالىق شەشىمدەر اقش-تىڭ حالىقارالىق ساۋداداعى گەو­ساياسي باسىمدىعىن تۇبەگەيلى وزگەرتىپ جى­بەر­گەن. ال ەگەر, اۆتور ايتپاقشى, بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرمەن اتالمىش رەۆوليۋ­تسيا ورىن الماي قالعاندا, اقش بۇرىن­عىشا, الەمدەگى ەڭ ءىرى گاز بەن مۇناي يمپورت­تاۋشى مەملەكەت بولىپ قالا بەرەتىن ەدى.

ەندى مىنە, ءساتتى ىسكە اسىرىلعان تاق­تاتاس رەۆوليۋتسياسى امەريكا قۇرا­ما شتاتتارىنىڭ تەرەزەسىن وزىمەن باسە­كەلەس رەسەي جانە ساۋد ارابياسى سەكىلدى الەمدەگى ەڭ ءىرى مۇناي ءوندىرۋشى ءارى ەكس­پورتتاۋشى مەملەكەتتەرمەن تەڭەس­تىرىپ, اقش-تىڭ الەمدىك مۇناي نارى­عىنىڭ ەڭ ۇلكەن ۇشتىگىنە ەنۋىنە جول اشقان. سوندىقتان اقش ءۇشىن بۇل زا­ماناۋي رەۆوليۋتسيا الەمدىك ەكونوميكا تۇرعىسىنان عانا ەمەس, جاھاندىق گەو­ساياسات تۇرعىسىنان دا وتە ماڭىزدى ءرول اتقارعانى كۇمان تۋدىرمايدى.

ءدال وسى تۇرعىدان كەلگەندە, دەنيەل ەرگين سىزعان الەمنىڭ جاڭا كارتا­سىن تەك ەنەرگەتيكا رەسۋرستارى مەن پلا­­نەتا بەتىندەگى ۇشى-قيىرى جوق مۇناي-گاز قۇبىرلارىنىڭ كارتاسى عانا ەمەس. سونىمەن قاتار بۇگىنگى الەمنىڭ ەنەر­­گەتيكا الىپتارى قالىپتاستىرىپ وتىر­عان جاھاندىق گەوساياساتتىڭ دا, ەكپىندى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ دا, تەحنو­لوگيالىق ىلگەرىلەۋدىڭ دە, سول سياقتى توقتاۋسىز وزگەرىسكە ۇشىراپ وتىرعان پلانەتا كليماتىنىڭ دا, ءتىپتى الپاۋىت مەملەكەتتەر اراسىنداعى باسەكەلەستىك پەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقان قىرعي-قاباق سوعىستاردىڭ دا جاڭا كارتاسى دەۋگە ابدەن لايىق. بۇلايشا تۇيىندەۋگە تولىق نەگىز بار. ويتكەنى بۇگىنگى ادامزات وركەنيەتىنىڭ قوماقتى ەنەرگيا كوزىنە اينالعان مۇناي مەن گاز تەك ىشتەن جاناتىن قوزعالتقىشتاردىڭ كۇشىمەن زىمىرايتىن اۆتوموبيلدەردىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار تراكتورلار مەن ترەيلەرلەردىڭ دە, جولاۋشىلار مەن جۇك تاسىمالدايتىن الىپ تەڭىز كەمەلەرى مەن ۇشاقتاردىڭ دا, سونداي-اق ازاماتتىق نەمەسە اسكەري ترانسپورت جۇيەلەرى مەن زاۆود-فابريكالاردىڭ دا قۋات كوزىنە, cونىمەن قاتار الەم ەكونوميكاسىنىڭ ءتيىمدى باسقارىلىپ, ۇزدىكسىز العا جىلجۋى مەن باسەكەگە قابىلەتتى بولۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن گەوستراتەگيالىق كۇشكە اينالعانى دا كوزگە ۇرىپ تۇر.

د.ەرگين كەلتىرگەن جانە ءبىر ءۋاجدىڭ دە قيسىنى بار. ماسەلەن, بۇرىن جاھاندىق مۇناي نارىعى تۋرالى ءسوز بولا قالسا, جۇرت ەڭ الدىمەن مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن وپەك ۇيىمىن ءبىرىنشى اتايتىن. ال بۇگىنگى تاڭدا جۇرت وپەك-ءتى ەمەس, ەڭ الدىمەن جوعارىدا اتالعان ءىرى مۇناي ەكسپورتاۋشى ءۇش مەملەكەتتى اتايتىن بولىپ ءجۇر. سوسىن, ول ۇشتىكتىڭ كوش باسىندا اقش-تىڭ تۇرعانى دا بەلگىلى.

دەنيەل ەرگين سىزعان الەمنىڭ جاڭا كارتاسىنان ورتا ازياداعى مۇاي-گاز رەسۋرستارىنا باي قازاقستان, سول سياقتى كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنداعى ازەربايجان, تۇرىكمەنستان, يران دا, سونداي-اق, مۇناي مەن گاز يمپورتىنا اسا تاۋەلدى باتىس ەۋروپا ەلدەرىمەن قا­تار اسىرەسە, تۇتىناتىن مۇنايدىڭ 99 پايى­زى مەن تابيعي گازدىڭ 98 پايىزىن سىرت­تان تاسيتىن قيىر شىعىستاعى جاپو­نيا مەن سۇيىتىلعان گازدىڭ ەڭ ءىرى يم­پورت­­تاۋ­شىسى وڭتۇستىك كورەيا دا سىرت قال­ماعان.

دەنيەل ەرگيننىڭ پىكىرىنشە, مۇناي-گاز ونىمدەرى – ءبىر جاعىنان الەم ەكو­نو­­ميكاسىنا اۋاداي قاجەت ەلەكتر ەنەر­گياسىن وندىرەتىن ستراتەگيالىق تاۋار بولسا, ەكىنشى جاعىنان ولار كەرىسىنشە, قورشاعان ورتانى لاستايتىن كومىر-قىشقىل گازىنىڭ قاينار كوزى. ماسەلەن, بۇگىنگى تاڭدا اقش-تا 280 ميلليون اۆتوكولىك بولسا, سولاردىڭ 270 ميلليونى بەنزين پايدالاناتىن كورىنەدى. ورتا ەسەپپەن ءاربىر كولىك جول ۇستىندە 12 جىل جۇرسە, مۇناي ونىمدەرىنە سۇرانىستىڭ ازىرگە ازايا قويۋى ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس ەكەنى كورىنىپ تۇر. ونىڭ ۇستىنە, مۇناي-گاز ونىمدەرىنەن جاسالعان پلاستيكالىق بۇيىمدار مەن قوندىرعىلار مەديتسينا سالاسىندا دا, اۆياتسيا جانە اۆتوموبيل وندىرىستەرىندە دە كەڭىنەن قولدانىلادى, سونداي-اق ولار كۇندەلىكتى ومىردە, اسىرەسە بولشەك ساۋدا ورىندارىندا زات سالىپ الاتىن پلاستيك پاكەتتەر رەتىندە دە ۇلكەن سۇرانىسقا يە.

دەنيەل ەرگيننىڭ كولەمدى تۋىندى­سىندا وزگە دە وزەكتى ماسەلەلەر جەتىپ ارتىلادى. بىراق ولاردى وقىرمان قاۋىم­نىڭ ءوز قۇزىرىنا قالدىرىپ, ماقالا سوڭىن ءسۇيىنشى حابارمەن تۇيىندەۋدى ءجون كوردىك. ۇستىمىزدەگى 2022 جىلى ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىنا قاراي, استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى قايرات كەلىمبەتوۆتىڭ باستا­ما­سىمەن مەملەكەتتىك تىلىمىزگە اۋدارىلعان ەكى امەريكالىق قالامگەردىڭ ىرگەلى كىتاپ­تارىنىڭ تۇساۋى كەسىلگەن بولاتىن. ولاردىڭ ءبىرى – بىزدەر تىلگە تيەك قىلعان, پۋليتتسەر سىيلىعىنىڭ يەگەرى دەنيەل ەرگيننىڭ «الەمنىڭ جاڭا كارتاسى: ەنەر­گەتيكالىق رەسۋرستار, وزگەرۋ ۇستىندەگى كليمات جانە مەملەكەتتەر قاقتىعىسى» اتتى تۋىندىسى. ەكىنشىسى – 2019 جىلى نيۋ-يورك, لوندون, تورونتو, سيدنەي جانە نيۋ-دەلي قالالارىندا ءبىر مەزگىلدە اعىلشىن تىلىندە جارىق كورگەن ايگىلى امە­ريكالىق ميللياردەر-بيزنەسمەن, ينۆەستور-فيلانتروپ, ساڭلاق ساياساتكەر ءارى امەريكا سىندى الپاۋىت ەلدىڭ ىقپال­دى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى ستيۆەن شۆارتسماننىڭ «بۇل ءۇشىن نە قاجەت: كەمەلدىككە ۇمتىلىس ساباقتارى» اتتى عاجاپ تۋىندىسى-تىن. سوڭعى كىتاپ – كاسىپكەر بولۋدى ارمان­دايتىن جاسام­پاز جاستار ءۇشىن عانا ەمەس, الەمدى شارپى­عان جاھاندانۋ زاما­نىنداعى كۇللى بيزنەس وكىلدەرى ءۇشىن دە تاپ­تىرماس ۇلگى. ويتكەنى بۇل زاماناۋي تۋىندى­دا كورىنىس تاپقان قارجى الەمىنىڭ كاسىبي ما­ما­نىنىڭ پراگماتيكالىق اقىل-كەڭەستەرى ۇشان-تەڭىز ءارى مۇندا كەز كەلگەن اقىل يەسىنىڭ ساناسىنا ساۋلە شاشا­تىن قۇندى دەرەكتەر تىزبەگى دە جەتىپ ارتىلادى.

ءادىل احمەتوۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,

حالىقارالىق جوعارى مەكتەپ عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى