بۋما-بۋما رۋبلدەن قۇتىلا الامىز با؟

ۇلتتىق بانكتىڭ حابارلاۋىنشا, ءرۋبل­دىڭ شامادان تىس جيناقتالىپ قالۋى – قازاقستان اۋماعىنان شەتەل ۆاليۋتاسىن الىپ شىعۋعا بايلانىستى شەكتەۋدىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى. جوبا اياسىندا ەكىنشى دەڭگەيلى بانك­تەردەگى ءرۋبلدى سىرتقا شىعارۋ ءبىر رەت­تىك نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلادى. ۇب اتاپ وتىرعاننان بولەك تاعى ءبىر سەبەپ – رەسەيلىكتەردىڭ قازاقستانعا قاراي جاپ­پاي اعىلىپ, ءسويتىپ ءتول ۆاليۋتالارىن تەڭگەگە, ودان ءارى دوللارعا اۋىستىرىپ جاتقاندىعى. مۇنى ءبىز ءوز تاراپىمىزدان قوسىپ قويالىق. ولاردىڭ ءبىرازى قازاقستاندى ۆاليۋتالىق ترانزيتكە اينالدىرىپ, دوللاردى قالتاسىنا باسىپ ءارى قاراي شەتەلگە كەتسە, ەندى ءبىرازى قازاق­ستاندا قالىپ جاتىر.

ماسەلەنى شىلدە ايىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى امانجان جامالوۆ تا كوتەرىپ, قازاقستانداعى ايىرباستاۋ بەكەتتەرىندە ءرۋبلدى ساتۋعا جانە ساتىپ الۋعا تىيىم سالىنۋى كەرەك دەگەن ۇسىنىس ايتقان ەدى.

«قازىر تەڭگە كۋرسىنا قاتىستى نە بولىپ جاتقانىن لوگيكامەن دە, اقىلمەن دە ءتۇسىنۋ قيىنداپ كەتتى. رۋبل كۋرسى رەكوردتى 9 رۋبلگە دەيىن نىعايدى. سوڭعى ءۇش ايدا تەڭگەگە قاتىستى رۋبل 50 پايىزعا قىمباتتادى. سايكەسىنشە, بۇكىل رەسەيلىك يمپورت تا 50 پايىزعا قىمباتتادى. ەسكە سالامىن, رەسەي – قازاقستان ءۇشىن ەڭ باستى يمپورتتاۋشى ەل. ازىق-ت ۇلىك يمپورتىنىڭ تەڭ جارتىسى رەسەيگە تيەسىلى. ولار سونداي-اق بىزگە قۇرىلىس ماتەريالدارىن, جيھاز, كيىم, اياقكيىم دە جەتكىزىپ وتىر. ءبىز ءۇشىن مىقتى رۋبل – اسا ماڭىزدى يمپورتتىق تاۋارلارعا بايلانىستى رۋبلدىك ينفلياتسيا تۋدىرادى», دەپ سىني پىكىر بىلدىرگەن.

ول سىرتقى قارىز بويىنشا رەسەيگە قاتىستى دەفولت جاريالانعانىن, سول نەگىز بويىنشا دوللارعا قاتىستى دا, تەڭگەگە قاتىستى دا رۋبل كۋرسىنىڭ جاساندى ەكەنىن ايتادى.

ء«بىز ولارمەن بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىكتەمىز جانە مۇنداي جاعداي ءبىز ءۇشىن قاۋىپتى ەكونوميكالىق تاۋەكەل مەن تەجەلۋ تۋدىرادى. ءرۋبلدىڭ ەركىن اينالىمى رەسەيلىكتەردىڭ قازاقستاندىق بانك­تەردەن شوت اشۋىنا, رۋبلدەرىن تەڭگەگە, سوسىن ونى دوللارعا ايىرباستاپ الۋىنا, ءسويتىپ, شەتەلگە شىعىپ كەتۋىنە جول اشادى. جەكەلەگەن بانكتەر وسى جاعدايدىڭ وزى­نەن بيزنەس جاساي باستادى», دەيدى ا.جامالوۆ.

ياعني دوللار مەن تاۋار شەتكە كەتەدى, ال قازاقستاندا ميللياردتاعان رۋبل جينالىپ قالا بەرەدى. ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى نەگىزىندە ءرۋبلدى سىرتقا شىعارۋ ءىسى – ءبىر رەتتىك شارا. ساراپشىلار مۇنى تۇراقتى نەگىزدە جۇزەگە اسىرۋ كەرەك, ايتپەسە, كوپ ۇزاماي تاعى دا رەسەيلىك ۆاليۋتانىڭ استىندا قالامىز, دەيدى. ويتكەنى رەسەيلىكتەردىڭ ءبىزدىڭ ەلگە كىرۋى شەكتەلمەگەن. ورتاق ەكونوميكالىق وداقتامىز. سوندىقتان ازاماتتارىمىز ءبىر-بىرىنە كەدەرگىسىز سايا­حاتتايدى. جينالىپ قالعان ءرۋبلدى كادەگە جاراتىپ, رەسەيدەن تاۋار ساتىپ الايىق دەسەك, قازىر ولاردىڭ وزىندە تاۋار تاپشىلىعى تۋىنداپ جاتىر.

«ەندى رەسەي يمپورتتى قازاقستان ارقىلى ورىستەتۋگە تىرىسادى. ول ءۇشىن رۋبل كۋرسى دا وتە ىڭعايلى بولىپ تۇر. پارادوكس جاعداي – قازاقستانعا قاراي قولما-قول رۋبل اعىنى كۇشەيۋدە جانە بۇل رەتتە رۋبل نىعايىپ جاتىر. كەرىسىنشە بولۋى كەرەك ەدى. بەلگىلى ءبىر ۆاليۋتاعا قاتىستى ۇسىنىس ارتقان كەزدە, ول ۆاليۋتانىڭ كۋرسى السىرەۋى كەرەك», دەگەن دەپۋتات جاعدايدى ءبىر قالىپقا ءتۇسىرۋ ءۇشىن بىرنەشە ناقتى ۇسىنىس ايتادى. ولار:

1) ءرۋبلدى وزگە ۆاليۋتاعا ايىرباستاعان شەتەلدىك ازاماتتار ءۇشىن دوللار نەمەسە ەۋرو كاپيتالىن شىعارۋعا شەكتەۋ ەنگىزۋ;

2) ايىرباستاۋ بەكەتتەرىندە رەسەيلىك ءرۋبلدى ساتۋعا جانە ساتىپ الۋعا شەكتەۋ ەنگىزۋ;

3) رەسەيلىك نارىقتا رۋبل كۋرسىنىڭ قالىپتاسۋ ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, تەڭگەگە قاتىستى ءرۋبلدىڭ ارنايى ەسەپ­ايىرىسۋ كۋرسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن شا­را­لار قابىلداۋ;

4) قارجى مينيسترلىگى ۇكىمەت پەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ رەسەيلىك رۋبلمەن الىنعان قارىزدارىن مەرزىمىنەن بۇرىن وتەۋ ءۇشىن جينالىپ قالعان رۋبل ماسساسىن پايدالانۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋى كەرەك;

ەكونوميست مەرۋەرت ماحمۇتوۆا رەسەي ەكونوميكاسىنا قولداۋ كورسەتىپ وتىر دەپ ۇلتتىق بانكتى سىنعا الادى. ول ۇب مونەتارلىق وپەراتسيالار دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى يۆان سەرديۋكتىڭ «الەمدىك نارىقتا رۋبل دوللارعا قاتىستى نىعايىپ جاتىر, سول سەبەپتى رۋبل/تەڭگە كۋرسى دا وسۋدە» دەگەن ءسوزىن كەلتىرىپ, «ول (سەرديۋك – رەد) رۋبل كۇشەيىپ جاتقان جاھان نارىعىن قايدان كورىپ وتىر؟» دەيدى. بىراق ءرۋبلدىڭ كۇشەيىپ كەتكەنى راس. الايدا تەك ءوز ىشىندە عانا. م.ماحمۇتوۆا بۇعان قاتىستى بىرنە­شە سەبەپتى تىزبەلەيدى.

«مۇناي مەن گاز باعاسى جوعارى بولىپ تۇرعان كەزدە رەسەيگە كومىرسۋتەكتەن تۇسەتىن ۆاليۋتا ازايىپ كەتپەيدى. اقش ەۋرووداقپەن ەمبارگو بويىنشا وتە ۇزاق كەلىسىم جاسادى جانە ونى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزۋ تۋرالى كەلىستى. ەكىنشىدەن, رف ورتالىق بانكى بەيرەزيدەنتتەرگە وبليگاتسيا جانە اكتسيا بويىنشا ديۆيدەند تولەۋدەن باس تارتتى. وسىعان بايلانىستى بۇرىنعىداي سىرتقا ۆاليۋتا كەتىپ جاتقان جوق. ۇشىنشىدەن, ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ مىندەتتى ۆاليۋتالىق ءتۇسىمىن ساتۋ تالابى دا جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل رەتتە سانكتسياعا بايلانىستى رەسەيگە كەلەتىن يمپورت كولەمى ازايدى. سايكەسىنشە, يمپورتقا جۇمسالاتىن ۆاليۋتا شىعىنى دا از. ونىڭ ۇستىنە رف قارجى مينيسترلىگى 2025 جىلعا دەيىنگى بيۋدجەتتىك ەرەجەنى پايدالانبايتىن بولدى. بۇعان دەيىن شىعىستارعا تەك بازالىق مۇناي-گاز كىرىس­تە­رى باعىتتالىپ كەلگەن», دەيدى ساراپشى.

ونىڭ ايتۋىنشا, رەسەيدىڭ ۋكرايناعا قارسى اسكەري قيمىلى باستالا سالىسىمەن تۋىنداعان دەۆالۆاتسيادان كەيىن دوللارعا قاتىستى تەڭگە باعامى نىعايىپ الدى.

«كومىرسۋتەكتەن تۇسەتىن تابىس جوعا­رى, يمپورت تا سول سەبەپتى قىسقاردى, سوعىس­قا دەيىن الەمدىك نارىقتان يم­پورتتىڭ كوپ بولىگى رەسەي ارقىلى بىزگە جەتكىزىلدى. وعان قوسا رەسەي ەاەو-داعى سەرىكتەس ەلدەرگە ەكسپورتقا جانە رەسەيلىك تاۋارلارعا ەمبارگو ەنگىزدى. وسىلاي بولا تۇرا نەلىكتەن رۋبلگە قاتىستى تەڭگە باعامى قۇلدىراپ, 1 رۋبل 10 تەڭگەگە تەڭ بولىپ كەتتى؟ ءبىزدىڭ ۇب رەسەي ەكونوميكاسىنا قولداۋ كورسەتىپ وتىر. مەن مۇنى باسقاشا تۇسىندىرە المايمىن. رەسەيلىك جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار ءرۋبلدى تەڭگەگە اۋىستىرۋ ارقىلى ەكى ەسە كوپ اقشاعا يە بولادى. قازىر بىزدە رۋبل قولما-قول اقشاسىنىڭ ءوسۋى الاڭداتارلىق دەڭگەيگە جەتتى, سوعان وراي بانكتەر شەكتەۋ شارالارىن قابىلداۋعا ءماجبۇر. دەگەنمەن, ونىڭ تيىمدىلىگىنە كۇمانىم بار» دەيدى م.ماحمۇتوۆا.

ۇلتتىق بانك مالىمەتى بويىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردە جينالىپ قالعان قولما-قول رۋبل كولەمى 25-35 ملرد ارالىعىندا.

مينوريتارلىق اكتسيونەرلەر قاۋىم­داستىعىنىڭ قاتىسۋشىسى باقىت جۇما­باەۆ­تىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەلدەن 10 مىڭ دوللاردان اساتىن كولەمدە ۆاليۋتا الىپ شىعۋعا تىيىم سالۋى ورىندى-اق. الاي­دا شەكتەۋ سالىنعان ۆاليۋتالار ءتىزىمى جاسالۋى كەرەك.

«ولار ەركىن ايىرباستالاتىن ۆاليۋتالار – دوللار, ەۋرو, فۋنت ستەرلينگتەر بولۋعا ءتيىس. رۋبل ونداي ۆاليۋتا ەمەس. ونىڭ ۇستىنە ەاەو اياسىندا اقشا مەن كاپيتالدىڭ ەركىن اينالىمى قاراستىرىلعان جانە قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋداسىنىڭ 40 پايىزى رەسەيگە تيەسىلى», دەيدى ول.

ال ايىرباستاۋ بەكەتتەرى قاۋىم­داس­تىعىنىڭ پرەزيدەنتى ارچين عالىمباەۆ دەپۋتات امانجان جامالوۆ ايتقان «بەكەتتەردە ءرۋبلدى ساتۋعا جانە ساتىپ الۋعا تىيىم سالۋ» ۇسىنىسىن جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس دەيدى.

«بۇل كولەڭكەلى نارىقتىڭ قالىپ­تاسۋى­نا الىپ كەلەدى. ويتكەنى سۇرانىس پەن ۇسى­نىس ەشقايدا كەتىپ قالمايدى. ءبارىبىر ءرۋبلدى ساتىپ العىسى نە ساتقىسى كەلە­تىن ادامدار بولادى, ال ولار ساتىپ الۋ كۋرسى ساتۋ كۋرسىنان 2-3 تەڭگە ايىرماشىلىق بەرەتىن بانك باعامىن پايدالانا قويار ما ەكەن. ايىرباستاۋ ورىندارىنداعى ايىر­ما ادەتتە 0,5 تەڭگە شەگىندە عانا», دەپ تۇسىن­دىرەدى ول.

قالاي بولعاندا دا بانكتەردىڭ ءرۋبلدى سىرتقا شىعارىپ تاستاۋ ءۇشىن 31 تامىزعا دەيىن ۋاقىتى بار. دەگەنمەن بانكيرلەر دە, ساراپشىلار دا ءبىر رەتتىك شارا بۇكىل رۋبلدەن قۇتىلۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىنىن جەتكىزدى. ەگەر تۇراقتى نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلمايتىن بولسا, قۇتىلاتىن تاعى ءبىر جول بار. بۇل – باقىت جۇماباەۆ ايتقانداي, ءرۋبلدى شەتەلگە 10 مىڭ دوللاردان ارتىق الىپ شىعۋعا بولمايتىن شەكتەۋى بار ۆاليۋتالار تىزىمىنەن الىپ تاستاۋ.