اقتوبە وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, «قۇرمەت», «پاراسات» وردەندەرىنىڭ يەگەرى حاميت وتەۋ ۇلى – اسقارالى بەلەستى باعىندىرعان جان. جاسى جەتپىستى ورتالاسا دا, بۇگىندە دالا ءتوسىن ءتورت ت ۇلىككە تولتىرىپ, بىرنەشە اۋىل تۇرعىنىن جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. قازىر ول باسقاراتىن «التىن اسەل» جشس قازاقتىڭ جارتىلاي قىلشىق ءجۇندى قۇيرىقتى قويىن وسىرەدى. ءتورت ت ۇلىكتىڭ بەينەتىن كورسە دە, تۋعان جەرى ىرعىز اۋدانى قاراقۇدىق اۋىلىن تاستاماعان حاميت اعاي ايەلى ايسۇلۋمەن سەگىز بالا ءوسىرىپ, بارلىعىن دا ازامات ەتىپ قالىپتاستىردى. بۇل كىسىنىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى – تۋعان جەرگە ادال قىزمەت ەتۋ, كىسىلىكتى جوعالتپاۋ.
1970 جىلى باتىس قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن بىتىرگەن بويى ىرعىز اۋدانىنىڭ كيروۆ اتىنداعى كەڭشارىنا زووتەحنيك بولىپ ورنالاسىپ, وسى شارۋاشىلىق ىزىمەن 1985 جىلى قۇرىلعان «قۇمتوعاي» كەڭشارىنا ديرەكتورلىققا تاعايىندالدى. حاميت وتەۋ ۇلى جەكەشەلەندىرۋ كەلگەندە ءوزى باسقاراتىن كەڭشاردىڭ مال-مۇلكىن, تەحنيكاسىن, مال قورالارىن اۋىل ادامدارىنا پاي رەتىندە ۇلەستىرىپ بەردى. سونىڭ ناتيجەسىندە, 1998 جىلى «قۇمتوعاي» كەڭشارىنىڭ قاراساي, قۇمقۇدىق, قۇمتوعاي اۋىلدارىندا 22 شارۋا قوجالىعى قۇرىلدى. وسى قوجالىقتاردىڭ اراسىنان تەك حاميت وتەۋ ۇلىنىڭ «التىن اسەل» سەرىكتەستىگى نارىقتىق قاتىناستارعا بەيىمدەلە الدى. ول ۋاقىتتا اۋىلدىڭ 100 ادامى حاميت وتەۋ ۇلىنىڭ شارۋاشىلىعىنا جۇمىسقا كىردى. ناتيجەسىندە, «التىن اسەل» سەرىكتەستىگى بەس جىل ىشىندە قوي سانىن 12 مىڭ, جىلقى باسىن 1 100-گە جەتكىزدى. حاميت قاراماعىنداعى مالشىلارىنىڭ بالالارى ءۇشىن ءوز قارجىسىنا قاراقۇدىق مەكتەبىنىڭ جانىنان 25 ورىندىق ينتەرنات سالىپ بەردى.
– 1960-1970 جىلدار اراسىندا ەلىمىزدە مال باسى كوبەيىپ, اۋىلدار كۇشەيدى. ويتكەنى سول زاماندا كەڭەس وكىمەتىنىڭ قيىنشىلىقتارىن, سونىڭ ىشىندە اشتىقتى, سوعىستى كورگەن اتالارىمىز قوي باقتى. حالىقتىڭ يىعىنا تۇسكەن اۋىر سالماقتى قايىسپاي كوتەرگەن ەڭبەكتىڭ قارا نارلارى كەتكەن سوڭ اتا كاسىپ شاتقاياقتاي باستادى, – دەيدى حاميت اعاي.
«لاتيفۋنديست بولمايمىن دەپ 30 مىڭ گەكتار جەردى تاپسىردىم»
بىرەر اي بۇرىن حاميت وتەۋ ۇلى ءوزىن ەلىمىزدەگى لاتيفۋنديستەر تىزىمىنەن كورىپ, «التىن اسەل» سەرىكتەستىگىنە قاراستى 172 مىڭ گەكتار جەردىڭ 32 مىڭ گەكتارىن مەملەكەت مەنشىگىنە قايتاردى. الاساپىران زاماندا قۇمتوعاي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ تۇرعىندارىنا ۇلەس بەرىپ, شارۋاشىلىق قۇرۋعا كومەكتەسكەن, ءسويتىپ تۇتاس اۋىلدىڭ كوشىپ كەتۋىنە جول بەرمەگەن حاميت وتەۋ ۇلى شىنىمەن دە لاتيفۋنديست پە؟ ءبىر قاراعاندا 172 مىڭ گەكتار جەر يەسى شىلقىعان بايلىق يەسى. الايدا جەردىڭ دە جەرى بار عوي. ەگەر شالعىندى-ورماندى, سۋلى القاپتى يەلەنىپ, سول جەردىڭ ادامدارىنان ءوزىن بولەك ۇستاسا, جۇرتتىڭ جەككورىنىشىن تۇسىنۋگە بولار ەدى. حاميت وتەۋ ۇلى ىرعىز اۋدانىنىڭ شولەيتتى-قۇمدى دالاسىندا قازاقتىڭ ءداستۇرلى قوي تۇقىمىن ساقتاۋ ءۇشىن جايىلىمدى اۋىستىرىپ باعىپ, دالا قۇدىقتارىن دا توناۋعا جول بەرمەي وتىر. جاسىراتىنى جوق, كەڭەس وكىمەتىندەگى كوپ قۇدىقتىڭ بەتون قۇرىلعىلارى تونالدى, ءتىپتى كومىلىپ قالدى. بۇگىندە اتالعان سەرىكتەستىككە قاراستى جەردەگى ونشاقتى قۇدىقتان كوپ قوجالىقتىڭ مالى سۋ ىشەدى. شارۋاشىلىقتىڭ مامىردا جايلاۋعا كەتكەن مالى قاراشانىڭ باسىندا قىستاۋعا ورالادى. ويتكەنى جايىلىمدى اۋىستىرىپ تۇرماسا, جەردىڭ ءشوبى توزىپ, مالدىڭ كۇيى كەتەدى.
بىراق جايىلىم توزدى. وعان قۋاڭشىلىق تا, جاۋىن-شاشىننىڭ ازدىعى دا, دالا ءورتى دە سەبەپشى. دالالىقتا وسىمدىك ءتۇرى دە ازايدى. بىلتىرعى قۋاڭشىلىقتىڭ كەسىرىنەن كوپتەگەن دالا ءشوبى جوعالدى. قازىر جەردە جۋسان مەن شاعىر كوپ, كەرىسىنشە بوز بەن سەلەۋ شىقپاي قالدى. حاميت اعايدىڭ قىراعى كوزى بۇرىن ەلسىزدە 1 شارشى مەتردەن 10 ءتۇرلى وسىمدىكتى كورەتىن بولسا, قازىر 3-4 ءتۇرى عانا وسەتىنىن اڭعارعان.
ءورت جىلدا دالانى جايپاپ كەتەدى, ءشوپتىڭ تامىرلارىن كۇيدىرىپ تاستايدى. «جاز شىقسا دالا ورتىنەن كوز اشپايمىز. اۋىلدا ءورت سوندىرەتىن تەحنيكا جوق. ءبىز سياقتى شارۋا قوجالىقتارىنان 10 ادام ءبىر تراكتورمەن ءورت سوندىرۋگە شىعادى. ول نە بولادى؟ اۋدانعا ءورت سوندىرەتىن كولىك الىپ, قۇمتوعايدا ءورت سوندىرەتىن بەكەت اشىڭدار دەدىم. بىلتىر ىرعىزدان كەلگەن ءورت سوندىرەتىن كولىك ورتكە جەتپەي ءسونىپ قالدى. الدىڭعى جىلى قارابۇتاقتان كەلگەن كولىكتىڭ سۋ شاشاتىن قوندىرعىسى ىستەمەي, جالىندى سوندىرە المادى. ونىڭ ۇستىنە, دالالىقتى قىستا اەروشانا, جاز بويى اۋىر كولىكتەر تاپتاپ جاتىر. اڭشىلار ايدالاداعى شاعىن كولدەرگە ءوش, قابان اۋلاۋ ءۇشىن كول جانىنداعى قامىسقا وت قويادى. ولاردىڭ قولىندا بۇرىنعى قوساۋىز, دارا اۋىز مىلتىقتار جوق, اۆتوماتپەن اڭ اۋلايدى. سولاردىڭ كەسىرىنەن دالادا قاسقىر قۇرىدى. ىرعىزدىڭ قۇمتوعايىنان كومسومول اۋدانىنىڭ ساراتىنا دەيىنگى جەردە ون بەس جىلدان بەرى قاسقىر جوق. دالامىزدى جاۋدىڭ جەرى سياقتى تالقانداپ جاتىرمىز», دەيدى حاميت اقساقال.
5 ەڭبەك ەرى شىققان اۋىل
حاميت وتەۋ ۇلى دۇنيەگە كەلگەن قاراساي اۋىلىنان 1948 جىلى بەس بىردەي ەڭبەك ەرى شىقتى. ولار اۋىلدىڭ ىرگەسىندەگى ەسكى قورىمدا قاتار جاتىر. 1993 جىلى حاميت اقساقال سىممەن قورشاعان, سونىسىمەن ءالى تۇر. مالمەن كوزىن اشقان اۋىلدان ءبىر جىلدا 5 ەڭبەك ەرىنىڭ شىعۋى – وتە سيرەك جاعداي.
قاراساي – قۇمتوعاي اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى ەكى اۋىلدىڭ ءبىرى. حاميت اعايدىڭ اكەسى قۇدايبەرگەن وتەۋوۆ قاراسايدا سوعىس جىلدارىندا شارۋاشىلىق باسقارىپ, 1956 جىلى قايتىس بولعان. اناسى بەكزادا 3 ۇل, 3 قىزدى ءوزى جەتكىزدى. سوعىس جىلدارى مايداندى ايتپاعاندا, ەل ىشىندە قىرىلعان ادامنىڭ ەسەبى جۇرگىزىلگەن جوق. سول جىلدارى بىرنەشە اۋىلدىڭ بالالارى تەپسەڭ دەگەن جەردەگى مەكتەپكە جاياۋ قاتىناپ وقىعان. قالىباي اۋىلى مەن تەپسەڭنىڭ اراسى 8-9 شاقىرىم. ساباقتان كەلە جاتقان وسى اۋىلدىڭ ءبىر توپ بالاسىنا جولدا قاسقىر شاۋىپ, شەتتە كەلە جاتقان 12-13 جاستاعى قىزدى كوز الدارىندا جەپ قويعان. بۇل – سول وقيعانىڭ كۋاگەرى ەدىلحان دەگەن كىسىنىڭ ەستەلىگى.
مال باعۋ مادەنيەتىن مەڭگەرمەدىك
بۇرىنعى قارابۇتاق اۋدانىنىڭ ارالتوعاي اۋىلىندا 1980 جىلدارى قازاقتىڭ جارتىلاي قىلشىق ءجۇندى قۇيرىقتى قويى ءوسىرىلىپ, ونىڭ ءجۇنى بىردەن الماتى كىلەم فابريكاسىنا جىبەرىلەتىن. 1990 جىلداردىڭ قيىنشىلىعىندا ارالتوعايداعى اسىل تۇقىمدى قوي شارۋاشىلىعى توقىرادى. سول كەزدەگى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى تۇرىكپەنباي ايجارىقوۆ اسىل تۇقىمدى قوي ءتۇرى جوعالىپ كەتەدى دەپ دابىل قاعىپ, حاميتكە الىپ قالىڭىز دەپ قولقا سالعان. «ەكى جىل ويلانىپ كەلىستىم. قازاقتىڭ جارتىلاي بيازى ءجۇندى قۇيرىقتى قوي تۇقىمىن كوبەيتۋگە اقتوبە وبلىسىندا قۋانىش ەسەنعاليەۆتىڭ ەڭبەگى كوپ ءسىڭدى. ول – ءوز ىسىنە بەرىلگەن, سەلەكتسيانىڭ قىر-سىرىن بىلەتىن مامان. قازىر جاسى 82-دە», دەيدى ول.
بۇگىندە جۇرت مال باعۋدى قورسىنا باستادى. كەي قوجالىق يەلەرى كوشەدە اراق ءىشىپ جۇرگەندەردى جيناپ, ايدالادا مال باققىزاتىن بولدى. قازاقتىڭ ءداستۇرلى قوي تۇقىمىن كوبەيتۋدى دە كەلىستىرە المادىق. ونىڭ ورنىنا شەتەلدەن اسىل تۇقىمدى قوي تاسۋ سانگە اينالدى. بىراق سىرتتان كەلگەن ت ۇلىك بەيىمدەلە الماي, ءولىپ جاتىر. شەتكە كەتكەن قىرۋار قارجىنى قازاقى تۇقىمدى قويلاردى دامىتۋعا نەگە جۇمسامايمىز؟ ەدىلباي قويلارىن اتالارىمىز ەجەلدەن سۇرىپتاپ شىعارعان.
حاميت اقساقال اتالارىمىزدىڭ مال باعۋ تاجىريبەسىن قولدانادى. كۇنمەن تالاسا ءورىپ, تۇسكى ساعات 11 كەزىندە سۋاتقا قۇلاۋى كەرەك. «قويشىلاردىڭ قوي ورگىزەتىن مەزگىلىن ۇنەمى باقىلايمىن. ءبىر كۇنى تاڭعى التىدا, التى جارىمدا ورىسكە شىعارعانىن كوردىم. تاڭعى جەتىدە دە قامالىپ تۇرعانىن كورىپ, ەسكەرتتىم. قوي – اياعىمەن جايىلىپ ءجۇرىپ, بويىنا جينايدى. سەمىز مال اۋرۋعا شالدىقپايدى ءارى قوزىسى قوڭدى بولادى. شىلدە ايىنان باستاپ قوزىنى ءبىر مەزگىل ايىرىپ باعامىز. جاس كەزىمىزدە شوپاندار قويدى قوزىسىنان ايىرىپ باعىپ, ءتۇس قايتا قوساتىن. سوندا قوي الىسقا ۇزاپ جايىلىپ, تەز قوڭ جينايدى ءارى قوزىلار دا كۇيلى بولادى. قازىر ەشكىم مۇنداي تارتىپپەن باقپايدى. قويدى كولىكپەن باعاتىندار دا كوبەيدى. مال تولدەگەن كەزدە ادام تابۋ وتە قيىن. كوپ قوجالىق يەلەرى ەڭبەكاقىنى دۇرىس تولەمەيدى. تەحنيكا توزدى, ال جاڭا تەحنيكاعا جۇرتتىڭ قولى جەتە بەرمەيدى», دەيدى ءوز تاجىريبەسى جايىندا.
ەڭبەكپەن كوزىن اشقان ادامدار ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى زاماننىڭ اعىمىنا ىلەسە الماي قالعانىن جاسىرمايدى. نە عىلىم جوق, نە اتا-بابانىڭ تاجىريبەسى جوقتىعىنان مال شارۋاشىلىعى بەتىمەن كەتتى دەپ سانايدى.
وسى كەزگە دەيىن تۇتاس اۋىلدى اسىراپ وتىرعان, اتا كاسىپتى ساقتاۋ جولىندا جارتى عاسىردان استام ەڭبەك ەتكەن حاميت وتەۋ ۇلى سياقتى ەڭبەك وزاتى, كاسىپكە ادال ازاماتتاردىڭ كەڭەسىنە قۇلاق اسار بولساق, اۋىل شارۋاشىلىعىن از ۋاقىتتا-اق اياقتان تۇرعىزۋعا بولادى. ال قازىرگى كوزقاراسپەن الىسقا بارمايمىز.
اقتوبە وبلىسى